ՀԱԼԷՊԻ ԲԵԹԷԼ ՎԱՐԺԱՐԱՆԻ 90ԱՄԵԱԿ

0

ՀԱԼԷՊԻ ԲԵԹԷԼ ՎԱՐԺԱՐԱՆԻ 90ԱՄԵԱԿԻ

ՅՈՒՇԱՄԱՏԵԱՆԸ ՏՊԱԳՐՈՒԹԵԱՆ

ԿԸ ՅԱՆՁՆՈՒԻ Ի ՄՕՏՈՅ

Բ

9-9-2015-3

Բե­թէլ վար­ժա­րա­նի այս «Տա­րեգ­րու­թիւն»ը թղ­թա­տող­նե­րը, անոր էջե­րուն եր­կայն­քին, տեղ-տեղ, շա­հե­կան տե­ղե­կու­թիւն­ներ պի­տի գտ­նեն նա­եւ սուր­ի­ա­հայ վար­ժա­րան­նե­րու դի­մագ­րա­ւած հա­սա­րա­կաց տագ­նապ­նե­րուն մա­սին` ինչ կը վե­րա­բե­րի հա­յե­րէն լեզ­ուի ու­սուց­ման եւ անոր դի­մաց ատեն-ատեն յա­րուց­ուած դժ­ուա­րու­թիւն­նե­րուն:

Զո­րօ­րի­նակ, ար­ձա­նագր­ուած է, որ հա­յե­րէ­նի նկատ­մամբ առա­ջին սեղ­մում մը ի գործ կը դր­ուի 1959-ին, երբ երկ­րին բո­լոր դպ­րոց­նե­րէն կը պա­հանջ­ուի կի­րար­կել պետ. պաշ­տօ­նա­կան կր­թա­կան ծրա­գի­րը` բո­լոր դա­սա­նիւ­թե­րը աւան­դե­լով արա­բե­րէ­նով: Այդ օրե­րուն, մե­զի կ՛ար­տօն­ուի հա­յոց պատ­մու­թեան եւ Հա­յաս­տա­նի աշ­խար­հագ­րութ­եան դա­սե­րը շա­րու­նա­կել` «Հայ մշա­կոյ­թի դա­սեր» անու­նին տակ: «1963-64 տա­րեշր­ջա­նին հա­յե­րէ­նի եւ հա­յե­րէ­նա­ւանդ նիւ­թե­րու ու­սու­ցու­մը կր­կին նոր դժ­ուա­րու­թիւն­նե­րու կը հան­դի­պի», կը գրէ Չո­լաք­եան, բա­ցատ­րե­լով որ պետ. կր­թա­կան մար­մին­նե­րէն հրա­հանգ­ներ կու գան` դադ­րեց­նե­լու հա­յե­րէն լեզ­ուի դա­սե­րը…: Պե­տու­թիւնը կը մի­տէր «մի­օ­րի­նա­կու­թիւն հաս­տա­տել մաս­նա­ւոր եւ պե­տա­կան դպ­րոց­նե­րու մի­ջեւ` ու­սում­նա­կան ծրա­գի­րի, ժա­մա­նա­կա­ցոյ­ցի, պաշ­տօ­նէ­ու­թեան որա­կի, մա­կար­դա­կի, վար­ձատ­րութ­եան, դպ­րո­ցա­կան ատե­նագ­րութ­եանց եւ այլ կր­թա­կան երե­ւոյթ­նե­րու մէջ», ինչ որ բնա­կան էր ան­շուշտ, թէ­եւ մեր դպ­րոց­նե­րը դժ­ուա­րու­թիւն­նե­րու կը բա­խէ­ին` ծրագըր­եալ այս հիմ­նա­կան փո­փո­խու­թիւն­նե­րուն քայլ յար­մարց­նե­լու տե­սա­կէ­տէ:

Բառ­նա­լու հա­մար այ­սօ­րի­նակ դժ­ուա­րու­թիւն­ներ` հայ հա­մայնք­նե­րու պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րը կը լըծ­ուին մի­աս­նա­կան ար­տա­սո­վոր աշ­խա­տան­քի: Անոնք կը յա­ռա­ջաց­նեն հա­մա­գա­ղու­թա­յին ներ­կա­յա­ցուց­չա­կան մար­մին մը (հո­գե­ւոր եւ աշ­խար­հա­կան դէմ­քե­րէ բաղ­կաց­եալ), որ Դա­մաս­կո­սի մէջ տեն­դա­գին բա­նակ­ցու­թիւն­ներ կը վա­րէ Կր­թա­կան եւ Ներ­քին Գոր­ծոց Նա­խա­րա­րութ­եանց հետ ու անոնց կը փո­խան­ցէ հա­յու­թեան ցան­կու­թիւն­նե­րը, պատ­կե­րա­ցում­ներն ու մտա­հո­գու­թիւն­նե­րը: Հա­մա­ձայ­նու­թիւն կը գո­յա­նայ կող­մե­րուն հա­մար «ըն­դու­նե­լի» լուծ­ման մը շուրջ:

1967-ին տագ­նա­պը ա՛լ աւե­լի կը բար­դա­նայ` երբ դպ­րոց­նե­րուն վրայ կը նշա­նակ­ուին պե­տա­կան տնօ­րէն­ներ, ու­սում­նա­կան ծրագ­րին ամ­բողջ հս­կո­ղու­թիւնը կ՛անց­նի Կրթ. Նա­խա­րա­րու­թեան, իսկ հա­յե­րէ­նի պա­հե­րը կ՛իջեց­ուին շա­բա­թա­կան եր­կու պա­հի: Դեռ աւե­լին, հա­յե­րէ­նը կար­գա­փո­խու­թեան մէջ (վի­ճա­կա­ցոյց) այ­լեւս նկա­տի չ՛առնը­ւիր: Նոր օրէն­քի մը հի­ման վրայ` հա­մայն­քա­պե­տը կը կոչ­ուի «դպ­րո­ցի սե­փա­կա­նա­տէր», իսկ հա­մայն­քին կող­մէ նշա­նակ­ուած հայ տնօ­րէ­նը` «ար­տօ­նա­տի­րոջ կամ սե­փա­կա­նա­տի­րոջ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ»: Կը փոխ­ուին նա­եւ դպ­րոց­նե­րու պաշ­տօ­նա­կան անուն­նե­րը (թէ­եւ կա­րե­ւո­րու­թեամբ պէտք է ընդգ­ծել, որ մեր վար­ժա­րան­նե­րը իրենց ցու­ցա­նակ­նե­րուն կամ շքա­մուտ­քե­րուն վրայ, ինչ­պէս նա­եւ շր­ջա­նա­ւար­տից վկա­յա­կան­նե­րուն մէջ, մի՛շտ ալ պա­հե­ցին ու կը պա­հեն իրենց հայ­կա­կան տոհ­միկ ան­ուա­նում­նե­րը, առանց որե­ւէ կաշ­կան­դու­մի): Բե­թէ­լը կը կոչ­ուի «Ալ-Հա­յաթ»: Այս կար­գադ­րու­թիւն­նե­րը ընդվ­զու­մի կ՛առաջ­նոր­դեն երկ­րին Կա­թո­ղի­կէ դպ­րոց­նե­րը, որոնք եղա­ծը «ամ­բող­ջա­կան պե­տա­կա­նա­ցում» հա­մա­րե­լով` զար­մա­նալի­օ­րէն կը մեր­ժեն վե­րա­բա­նալ իրենց դռ­նե­րը: Անոնք փակ կը մնան վեց տա­րի, մին­չեւ 1973: Մինչ այդ, հայ հա­մայն­քին ու պե­տա­կան վար­չա­մե­քե­նա­յին մի­ջեւ կը կա­տար­ուին նո՛ր բա­նակ­ցու­թիւն­ներ, շի­նիչ ու ան­կեղծ երկ­խօ­սու­թեամբ մը, որոնց մէջ էա­կան դեր կը խա­ղայ իրա­ւա­բան Գրի­գոր Էպ­լի­ղա­թեան: Կը գո­յա­նայ փո­խա­դարձ հաս­կա­ցո­ղու­թիւն, որ գործ­նա­կան գետ­նի վրայ կը պահ­պա­նէ հայ դպ­րո­ցին ազ­գա­յին դի­մա­գի­ծը: Այդ թուա­կա­նէն սկս­եա՛լ է որ կ՛որ­դեգր­ուի շա­բա­թը չորս պահ հա­յե­րէ­նի ծրա­գի­րը, որ ի զօ­րու կը մնայ առ այ­սօր:

Յա­ջոր­դող տաս­նամ­եա­կին, Բե­թէլ տն­տե­սա­կան ամուր յե­ցակ­ներ կը գտ­նէ իրեն հա­մար: 1978-ին խա­նութ­ներ կը շին­ուին եկե­ղեց­ւոյ շր­ջա­փա­կին երեք կող­մե­րուն վրայ ու ատոնք վար­ձա­կա­լու­թեան տր­ուե­լով` հա­սու­թա­բեր կալ­ուած կը դառ­նան:

1981-ին դպ­րո­ցը կը վե­րան­ուան­ուի Հայ Աւետ. Մի­աց­եալ վար­ժա­րան, նկա­տի առած, որ Ալէփ­փօ Գո­լէ­ճի հա­յե­րէ­նի դա­սա­պա­հե­րը շա­տո՜նց դադ­րեր էին (1962-ին), իսկ հա­մայն­քին են­թա­կայ միւս դպ­րո­ցը` Էմ­ման­ուէլն ալ այ­լեւս լրիւ արա­բա­ցած էր, ու հե­տե­ւա­բար` Բե­թէ­լը զուտ հա­մայն­քա­յին մի­ակ վար­ժա­րա­նը կը մնար Հա­լէ­պի մէջ:

90-ական թուա­կան­նե­րուն, շատ սուր տագ­նապ մը խռով­քի կը մատ­նէ Բե­թէ­լի շր­ջա­նակն ու Հայ Աւետ. հա­ման­քը: Դպ­րո­ցին աշա­կեր­տու­թեան թիւին մէջ հետզ­հե­տէ մտա­հո­գիչ հա­մե­մա­տու­թիւն­նե­րու կը հաս­նի ոչ-հայ (արաբ քրիս­տոն­եայ եւ իս­լամ) աշա­կերտ­նե­րու թիւը: Երե­ւա­կա­յե­ցէք, որ 2000-2001 տա­րեշր­ջա­նին դպ­րո­ցի աշա­կեր­տութ­եան ընդ­հա­նուր թիւն էր 218, որուն միայն 87-ն հայ էր, իսկ մնաց­եալ 131-ը` ոչ-հայ…:

Տնօ­րէ­նու­հին ահա­զանգ կը հըն­չեց­նէ: Կը ձեռ­նարկ­ուի ար­մա­տա­կան լուծ­ման` վե­րա­կանգ­նե­լու հա­մար վար­ժա­րա­նին հայ­կա­կան դի­մա­գի­ծը, սկ­սե­լով ման­կա­պար­տէ­զի Բող­բոջ դա­սա­րա­նէն:

Երկարաշունչ ու համբերատար ծրա­գիր մըն էր ասի­կա, որ ի գործ կը դր­ուի աչալր­ջօ­րէն, զգօ­նութ­եամբ ու նպա­տա­կաս­լաց կեր­պով` ինը տար­ուան ըն­թաց­քին (ման­կա­պար­տէ­զէն մին­չեւ նա­խակր­թա­րա­նի աւար­տը) տա­լու հա­մար իր բա­րե­րար ար­դիւն­քը…:

Եւ Բե­թէլ կր­կին կը հա­յա­նայ:

2007-2008 տա­րեշր­ջա­նին ման­կա­պար­տէ­զի ու նա­խակր­թա­րա­նի կար­գե­րուն մէջ ոչ-հայ աշա­կերտ գրե­թէ չէր մնա­ցած…: Յաղ­թա­նակ մըն էր ասի­կա: (Թէ­եւ, վար­ժա­րա­նին միջ­նա­կար­գի ու երկ­րոր­դա­կա­նի բա­ժին­նե­րը կը շա­րու­նա­կեն ըն­դու­նիլ ոչ-հայ աշա­կերտ­ներ, առ այ­սօր):

2003-ին, պե­տա­կան հրա­մա­նա­գի­րով` Սուր­իոյ մէջ նա­խակր­թու­թիւնը կը վե­րած­ուի ին­նամ­եայ դրութ­եան: Բե­թէլն ալ, ինք­նա­բե­րա­բար, կ՛ու­նե­նայ ինը կարգ` փո­խան վե­ցի: «Աս­կէ մե­ծա­պէս պի­տի շա­հէր հայ դպ­րո­ցի հա­յե­ցի դաստ­ի­ա­րա­կութ­եան առա­քե­լու­թիւնը», կը գրէ Չո­լաք­եան:

Ի հե­տե­ւումն նոր դրու­թեան, 2007-ին Բե­թէլ կու տայ պրո­վէի իր Ա. հունձ­քը: Ու որ­պէս­զի շր­ջա­նա­ւարտ սա­նե­րը շա­րու­նա­կեն մնալ Բե­թէ­լի յար­կին տակ` նոյն տար­ուան Սեպ­տեմ­բե­րին կը բաց­ուի Ժ. կար­գի դա­սա­րա­նը: Փաս­տօ­րէն` հաս­տատ քայլ մը կ՛առն­ուի դէ­պի լրիւ երկ­րոր­դա­կան:

Ու…վե՜րջա­պէս, 2009-2010 տա­րեշր­ջա­նին, Բե­թէլ կը վե­րած­ուի լրիւ երկ­րոր­դա­կա­նի, որ կու տայ իր Ա. հունձ­քը` 14 հո­գի: Զու­գա­հե­ռա­բար, բա­ցու­մը կը կա­տար­ուի դըպ­րո­ցին նո­րա­կա­ռոյց եր­րորդ յար­կին: Լոյս կ՛ըն­ծայ­ուի նա­եւ վար­ժա­րա­նին «Տա­րե­գիրք»ին Ա. թիւը: Այս ձեռք­բե­րում­նե­րը կ՛իրա­կա­նա­նան հա­մայն­քա­պետ (2003-էն) ու Բե­թէ­լի հո­վիւ վեր. Յա­րու­թիւն Սե­լիմ­եա­նի հե­տե­ւո­ղա­կան ճի­գե­րով:

Դպ­րո­ցը, այս­պի­սով, կը նուա­ճէ իր պատ­մու­թեան գա­գաթ­նա­յին հանգր­ուա­նը:

 

***

Մինչ կ՛ըն­թեր­ցէ­ինք տպագ­րութ­եան յանձ­նե­լի այս յու­շա­մատ­եա­նը, անդ­րա­դար­ձանք, որ բազ­մա­թիւ էին այն երե­ւե­լի դէմ­քե­րը, որոնք շըր­ջա­նա­ւարտ եղեր էին Բե­թէ­լէն ու յե­տոյ նուիր­ուեր` հո­գե­ւոր, կր­թա­կան, մշա­կու­թա­յին ու հան­րան­ուէր ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րու: Շր­ջա­նա­ւար­տից անուն­նե­րու այդ եր­կար ցու­ցակ­նե­րուն մէջ մենք հան­դի­պե­ցանք վեր. Պար­գեւ Օր­ջան­եա­նին (1928), «Զար­թօնք» օրա­թեր­թի խմ­բագ­րա­պետ Գեր­սամ Ահա­րոն­եա­նին (1928), եր­բեմ­նի տնօ­րէն Եր. Ակիշ­եա­նին (1943), ծա­նօթ բժիշկ­ներ Պար­գեւ Ան­տոն­եա­նին (1943) ու Ժան Օհան­եա­նին (1952 միջ.), հա­յե­րէ­նա­ւանդ ու­սու­ցիչ-ու­սուց­չու­հի­ներ Ազ­նիւ Արապ­եա­նին (1945), Բիւ­զանդ Մի­նաս­եա­նին եւ Մա­նու­շակ Փի­լոյ­եա­նին (1947), վեր. Պար­գեւ Աբարդ­եա­նին (1950), Նու­պար Շոր­վօղլ­եա­նին (1952), խմ­բա­վար-երաժշ­տա­գէտ Պօ­ղոս Ապաճ­եա­նին (1953), հա­յա­գէտ Եր­ուանդ Քա­սունի­ին (1953 միջ.), դե­ղա­գործ Յա­կոբ Թախ­թա­պու­րուն­եա­նին (1956) եւայլն, եւայլն:

Մե­զի հա­մար նո՛յն­քան հե­տաքրք­րա­կան էր տնօ­րէն­նե­րու ցան­կը.-

Յով­հան­նէս Հայ­տոս­թեան (սկիզ­բէն մին­չեւ 1941), Գե­ղամ Մի­սիս­եան (1941-43), Լութ­ֆի Հայ­տոսթ­եան (1943-44), Էմ­ման­ուէլ Տա­րագճ­եան (1944-45), Նշան Յով­հան­նէս­եան (1945-47), Սար­գիս Կա­նիմ­եան (1947-48), կր­կին Լութ­ֆի Հայ­տոս­թեան (1948-59), Մով­սէս Ապաճ­եան (1959-60), Տիգ­րան Սա­րաՖ­եան (1960-66), Սու­րէն Շոր­վօղլ­եան (1966-67, ապա շուրջ տաս­նամ­եակ մը` դպ­րո­ցը հայ տնօ­րէն չ՛ու­նե­նար), այ­նու­հե­տեւ` Ազ­նիւ Քի­րիշ­եան-Եա­գուպ­եան (1978-81), Պէ­թի Գրաճ­եան-Եփ­րեմ­եան (1982-83), Անդ­րա­նիկ Ին­ճե­ճիք­եան (1983-86), Մա­կի Աս­լան­եան (1986-87), Մա­րալ Նէ­նէճ­եան (1988-89), եւ դա՛րձ­եալ Պէ­թի Գրաճ­եան-Եփ­րեմ­եան (1989-էն ցայ­սօր, աւե­լի քան քա­ռորդ դա­րու եր­կա­րա­տեւ պաշ­տօ­նա­վա­րու­թեամբ եւ բե­ղուն վաս­տա­կով):

90 տա­րի­նե­րու եր­կայն­քին` մնա­յուն հունձք եւ ան­մո­ռա­նա­լի հըն­ձ-     ուոր­ներ…:

(Վերջ)

Լեւոն Շառոյեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.