ՍՈՒԼԹԱՆ ՀԱՄԻՏԻ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԳԱՆՁԵՐՈՒՆ ՀԱՅ ՎԵՐԱԿԱՑՈՒՆԵՐԸ

0

ՍՈՒԼԹԱՆ ՀԱՄԻՏԻ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԳԱՆՁԵՐՈՒՆ ՀԱՅ ՎԵՐԱԿԱՑՈՒՆԵՐԸ

15-10-2015-35

Վեր­նա­գիրս շա­տե­րու հա­մար խորթ կր­նայ թուիլ:

Հա­րիւր հա­զա­րա­ւոր հա­յեր ջար­դող «Կար­միր սուլ­թան»ին գան­ձե­րուն վե­րա­կա­ցու­նե­րը հա­յե՞ր էին…:

Այո՛, միայն ու բա­ցա­ռա­բա՛ր հա­յեր:

Ապ­տիւլ Հա­միտ, ինչ­պէս ծա­նօթ է, Օս­ման­եան կայս­րու­թիւնը ղե­կա­վա­րեց լման 32 տա­րի, 1876-1908, բռ­նա­տի­րա­կան, լր­տե­սա­կան եւ արիւն­ռուշտ վար­չա­կար­գի մը բո­լոր ստո­րո­գե­լի­նե­րով:

Հա­յերս, որ­քա՜ն տա­ռա­պե­ցանք այդ չա­րա­շուք երեք տաս­նամ­եակ­նե­րուն ըն­թաց­քին:

1894-96-ի Արեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի հա­մա­տա­րած ջար­դե­րը, որոնք խլե­ցին 300 հա­զար հա­յե­րու կեան­քը, պատ­մու­թեան մէջ ծա­նօթ են ար­դէն «Հա­միտ­եան կո­տո­րած­ներ» ան­ուա­նու­մով: Հա­յու­թիւնը արի՛ւն լա­ցաւ այդ տա­րի­նե­րուն: Իսկ մեր գրող­ներն ալ` իրենց գրի­չը թաթ­խե­լով այդ ար­եան մէջ, գրա­կա­նու­թեան փո­խան­ցե­ցին ար­հա­ւիր­քի ու սար­սա­փի սարս­ռազ­դե­ցիկ պա­տում­ներ…:

Հա­միտ հա­յատ­եաց մըն էր ան­կաս­կած:

Եըլ­տը­զի իր պա­լա­տին մէջ ամ­րա­փակ` ան շա­րու­նակ կ՛որո­ճար հա­յեր հե­տապն­դե­լու, հա­յու­թիւնը ճզ­մե­լու նո­րա­նոր կեր­պեր:

Բայց միւս կող­մէ, ո՜վ զար­մանք, ան ստեղ­ծած էր իրեն յա­տուկ «Անձ­նա­կան Գան­ձե­րու Նա­խա­րա­րու­թիւն» մը, որուն գլու­խը բեր­ուե­ցան, յա­ջոր­դա­բար, 3 ար­ժէ­քա­ւոր բարձ­րաս­տի­ճան հա­յեր:

Այս նա­խա­րա­րու­թիւնը թր­քե­րէ­նով կը կոչ­ուէր «Խա­զի­նէի Խաս­սա Նա­զըր­լըը»: Անի­կա բո­լո­րո­վին ան­կախ էր երկ­րին Ելեւմ­տից Նա­խա­րա­րու­թե­նէն ու իրեն պար­տա­կա­նու­թիւն ու­նէր զբա­ղիլ լոկ սուլ­թա­նին ան­շարժ գոյ­քե­րով (ագա­րակ­ներ, հո­ղեր, կալ­ուած­ներ, հան­քեր), դրա­մատ­նա­յին հա­շիւ­նե­րով, պա­լա­տին առօր­եայ ծախ­սե­րով եւայլն: Նշա­նակ­ուած նա­խա­րա­րը իս­կոյն կ՛ու­նե­նար «վե­զիր»ի կամ «փա­շա»յի տիտ­ղոս, որ քա­ղա­քա­յին եւ զի­նուո­րա­կան ամե­նա­բարձր աս­տի­ճա­նա­ւոր­նե­րուն շնորհ­ուած կո­չում մըն էր: Գան­ձե­րու նա­խա­րա­րին կա­պը ուղ­ղա­կի ու գլ­խա­ւո­րա­բար սուլ­թա­նին հետ էր, ու հե­տե­ւա­բար` ան չէր իսկ մաս­նակ­ցեր կա­ռա­վա­րու­թեան դահ­լի­ճի նիս­տե­րուն:

Չա­փա­զանց զգա­յուն պաշ­տօն մըն էր այս, որով­հե­տեւ որե­ւէ տե­սա­կի ամե­նա­դոյզն կաս­կած մը` կր­նար գլո՛ւխը ու­տել թէ՛ նա­խա­րա­րին, թէ՛ անոր ըն­տա­նի­քին…:

Ապ­տիւլ Հա­միտ, շուրջ 30 տար­ուան ըն­թաց­քին, ու­նե­ցաւ 3 «Անձ­նա­կան գան­ձի նա­խա­րար»ներ, երեքն ալ ՀԱՅ…:

Զար­մա­նա­լի է: Մէկ կող­մէ` ան շա­րու­նակ հա­յեր կը ջար­դէր Արեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի ամ­բողջ տա­րած­քին, միւս կող­մէ` իր անձ­նա­կան գան­ձը հա­յե­րէ զատ ո՛չ ոքի կը վս­տա­հէր…: Տա­րօ­րի­նակ բայց իրաւ:

Եկէ՛ք ճանչ­նանք այդ հայ նա­խա­րար­նե­րը մէկ առ մէկ ու ոգե­կո­չենք զա­նոնք` շուրջ մէ­կու­կէս դա­րու հե­ռա­ւո­րու­թե­նէն…

Ա)- ՅԱ­ԿՈԲ ՓԱ­ՇԱ ԳԱ­ԶԱԶ­ԵԱՆ

Յա­կոբ փա­շան ծնած էր 1831-ին: Բարձր կր­թու­թեան տէր, ֆրան­սե­րէ­նի ու թր­քե­րէ­նի հմուտ պե­տա­կան յարգ­ուած պաշ­տօն­եայ մըն էր: Երի­տա­սար­դու­թեան շր­ջա­նին նախ վա­րեց Օս­ման­եան Դրա­մա­տան (Պանք Օթօ­ման) թարգ­մա­նութ­եան բաժ­նի տնօ­րէ­նու­թիւնը, յե­տոյ ալ` երբ սուլ­թան Հա­միտ գահ բարձ­րա­ցաւ, Օս­ման­եան Ա. խորհր­դա­րա­նի երես­փո­խան ընտր­ուե­ցաւ: Մաս կազ­մեց նա­եւ Պե­տա­կան Խոր­հուր­դին:

Այն­քան պար­կեշտ ու վս­տա­հե­լի անձ­նա­ւո­րու­թիւն մըն էր որ` շու­տով, սուլ­թա­նին անձ­նա­կան գան­ձե­րուն «Բա­րե­կար­գիչ Յանձ­նա­ժո­ղով»ին ան­դամ դար­ձու­ցին զինք: Աւե­լի ուշ` իրեն վս­տահ­ուե­ցաւ սուլ­թա­նին «Անձ­նա­կան գան­ձեր»ու տնօ­րէ­նի պաշ­տօ­նը, 1879-ին: Կարճ ժա­մա­նակ անց, այս «տնօ­րէն»ի կար­գա­վի­ճա­կը Հա­մի­տի իսկ որո­շու­մով շու­տով նա­խա­րա­րու­թեան վե­րած­ուե­ցաւ ու Գա­զազ­եան փա­շան ալ ատոր անդ­րա­նիկ նա­խա­րար նշա­նակ­ուե­ցաւ:

Յա­կոբ փա­շա­յի թե­լադ­րան­քով` երկ­րին տա­րած­քին բազ­մա­թիւ լք­եալ գոյ­քեր Անձ­նա­կան Գան­ձե­րու Նա­խա­րա­րու­թեան անու­նին ար­ձա­նագր­ուե­ցան: Այն­պէս որ, կարճ ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին` սուլ­թա­նին հա­սոյթ­նե­րը ան­նա­խըն­թաց աճ ապ­րե­ցան…:

Սուլ­թա­նը գնա­հա­տեց Գա­զազ­եան փա­շա­յի հաշ­ուա­պա­հա­կան ման­րակր­կիտ հս­կո­ղու­թիւնը ու անոր վս­տա­հե­ցաւ նա­եւ երկ­րին ելեւմ­տից նա­խա­րա­րի պաշ­տօ­նը («Մա­լի­յէ»), 1886-ին: Այս­տեղ, Յա­կոբ փա­շա դրա­մատ­նա­յին նո­րա­րա­րու­թիւն­ներ բե­րաւ, դրա­մա­տոմ­սի (չէք) կի­րար­կու­թեան ձեռ­նար­կեց, երկ­րին ար­տա­քին պարտ­քե­րու տո­կոս­նե­րը զեղ­չեց լայն չա­փով…: Թէ­եւ պե­տա­կան շր­ջա­նակ­նե­րու մէջ նա­խան­ձող­ներ ու բան­սար­կու­ներ ալ ու­նե­ցաւ, սա­կայն սուլ­թա­նը միշտ կը գնա­հա­տէր զինք ու կը պար­գե­ւատ­րէր շքան­շան­նե­րով:

Գա­զազ­եան փա­շա­յին հռ­չա­կը հա­սաւ մին­չեւ Եւ­րո­պա, ու յա­ջոր­դող տա­րի­նե­րուն եօ­թը եր­կիր­նե­րէ 30-ի չափ շքան­շան­նե­րու ար­ժա­նի նկատ­ուե­ցաւ: Գոր­ծօն տն­տե­սա­գէտ-դիւա­նա­գէտ մըն էր, տե­ւա­բար կը մաս­նակ­ցէր պա­լա­տի արա­րո­ղա­կար­գա­յին այ­ցե­լու­թիւն­նե­րուն եւ ըն­դու­նե­լու­թիւն­նե­րուն: Բնաւ ան­տես չէր առ­ներ իր հա­մայնքն ալ. իր միջ­նոր­դու­թիւն­նե­րով եւ կա­րե­լիու­թիւն­նե­րով` օգ­տա­կար կ՛ըլ­լար Ազգ. Պատր­ի­ար­քա­րա­նին ու պոլ­սա­հա­յու­թեան:

1891-ին սուլ­թա­նը ըն­տիր նժոյգ մը նուի­րեց իրեն: Բայց այդ նժոյ­գը յա­ջորդ օրն իսկ իր մահ­ուան պատ­ճառ դար­ձաւ: Ձին ար­կա­ծի են­թարկը­ւե­ցաւ եւ Յա­կոբ փա­շա կեան­քը կորսն­ցուց, երբ տա­կա­ւին հա­զիւ 60 տա­րե­կան էր:

Հա­միտ, շու­տով, այս հայ նա­խա­րա­րը փո­խա­րի­նեց ու­րի՛շ հա­ւա­տա­րիմ հայ նա­խա­րա­րով մը…:

Ի դէպ, Յա­կոբ փա­շա­յի եղ­բայ­րը եւս, Նշան էֆ. Գա­զազ­եան, յարգ­ուած դէմք մըն էր պե­տա­կան ու ազ­գա­յին շր­ջա­նակ­նե­րու մէջ: Վար­չա­կան ան­դամ էր Մաք­սա­յին Խոր­հուր­դին ու կտա­կով մը` կա­րե­ւոր բա­րե­րա­րու­թիւն մը ըրած էր Ազ­գին:

Լեւոն Շառոյեան

(Շարունակելի)

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.