ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԶԱՏԻԿԻՆ ԸՆԴԱՌԱՋ – 1 Ի՞ՆՉ ԳԻ­ՏԵՆՔ ԵԿԵ­ՂԵ­ՑԱ­ԿԱՆ ՏՈ­ՄԱ­ՐԱ­ԳԻ­ՏՈՒ­ԹԵԱՆ ՄԱ­ՍԻՆ

0

ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԶԱՏԻԿԻՆ ԸՆԴԱՌԱՋ – 1

Ի՞ՆՉ ԳԻ­ՏԵՆՔ ԵԿԵ­ՂԵ­ՑԱ­ԿԱՆ

ՏՈ­ՄԱ­ՐԱ­ԳԻ­ՏՈՒ­ԹԵԱՆ ՄԱ­ՍԻՆ

5-1

Իմ բա­րե­կամ­նե­րէն մին շա­հե­կան հար­ցում մը ուղ­ղած էր ին­ծի.- Ին­չո՞ւ հա­մար Քրիս­տո­սի Յա­րութ­եան Տօ­նը (Զա­տի­կը) տար­բեր թուա­կան­նե­րով կը նշ­ուի  քրիս­տոն­եայ եկե­ղե­ցի­նե­րու կող­մէ, եւ ի՞նչ հի­մամբ` Զա­տի­կը շար­ժա­կան (ոչ հաս­տա­տուն) տօն մըն է:

Գի­տէի, որ այս հար­ցը գե­րա­զան­ցա­պէս կ՛առնչ­ուէր տո­մա­րա­կան հա­շիւ­նե­րու: Գի­տէի նա­եւ, որ Հայց. Եկե­ղեց­ւոյ Զա­տի­կը կր­նար զու­գա­դի­պիլ Մարտ 22-էն մին­չեւ Ապ­րիլ 25 եր­կա­րող 35 օրե­րու մեր­ձա­ւո­րա­գոյն Կի­րակի­ին: Բայց այդ հա­շիւ­նե­րը ինչ­պէ՞ս կը կա­տար­ուէ­ին` գա­ղա­փար չու­նէի…:

Անց­եալ­նե­րը, գրա­դա­րա­նիս խուլ մէկ ան­կիւ­նէն գտայ ճիշդ ա՛յն գիր­քը, որ կր­նար պա­տաս­խա­նել վե­րի հար­ցու­մին, ու նա­եւ գո­հաց­նել թէ՛ իմ, թէ՛ բո­լո­րին հե­տաքրք­րու­թիւնը: Ասի­կա «Եկե­ղե­ցա­կան տո­մա­րա­գի­տու­թիւն» կոչ­ուած հա­տորն էր, զոր հե­ղի­նա­կած էր Ս. Էջմ­ի­ած­նայ տո­մա­րա­գէտ մի­ա­բան­նե­րէն Գէ­որգ Արք. Սէ­րայ­տար­եան, վի­րա­հա­յոց թե­մին եր­բեմ­նի եր­կա­րամ­եայ առաջ­նոր­դը (վախ­ճա­նած` 2002-ին):

Գր­քին մէջ նշ­ուած էր հե­տեւ­եա­լը. «325 թուին Նիկ­իա­յի Տի­ե­զե­րա­կան Ժո­ղո­վում 318 հայ­րա­պետ­ներ որո­շում ըն­դու­նե­ցին, որ զատ­կա­կան տօ­նը ամէն տա­րի տօն­ուի գար­նա­նա­յին գի­շե­րա­հա­ւա­սա­րից` Մար­տի 21-ից յե­տոյ առա­ջի­կայ լուս­նի լըր­մա­նը յա­ջոր­դող Ա. Կի­րա­կի օրը»:

Գի­տեմ, որ «գի­շե­րա­հա­ւա­սար»ը տար­ուան այն ժա­մա­նակն է` երբ ցե­րեկն ու գի­շե­րը հա­ւա­սար տե­ւո­ղու­թիւն կ՛ու­նե­նան (Մարտ 21-ին ու Սեպ­տեմ­բեր 21-ին): Կը հասկ­նամ նա­եւ, թէ «լուս­նի լրում»ը լուս­նի սկա­ւա­ռա­կին ամ­բող­ջա­ցումն է, ամ­բող­ջա­կան լու­սա­ւո­րու­մը:

Բայց հարցն այն է, թէ ին­չո՛ւ Զատկ­ուան Տօ­նը կապ­ուած է լուս­նի լրու­մին…:

Այս հա­տո­րին Սր­բա­զան հե­ղի­նա­կը, որ յայտ­նա­պէս քա­ջահ­մուտ տո­մա­րա­գէտ մըն է, ի՜նչ աղիւ­սակ­նե­րով, ի՜նչ աստ­ղա­գի­տա­կան հաշ­ուում­նե­րով ու այն­պի­սի թուա­բա­-նա­կան բարդ գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րով կը բա­ցատ­րէր իր նիւ­թը, որ ես շու­տով զի­նա­թափ եղայ…: Չյա­ջո­ղե­ցայ ըմբռ­նել: Նոյ­նիսկ չկր­ցայ սոր­վիլ թուա­բա­նա­կան հա­շուում­նե­րը` որոնց­մով կա­րե­լի կը դառ­նար նա­խօ­րօք կազ­մել ու ճշ­դել յա­ռա­ջի­կայ տա­րի­նե­րու կամ տաս­նամ­եակ­նե­րու բո­լոր Զա­տիկ­նե­րուն թուա­կան­նե­րը:  Մէ՛կ բան սոր­վե­ցայ.- «Տո­մա­րա­գի­տու­թիւն» ըս­ուած գի­տու­թիւնը խր­թին նիւթ մըն էր ու ին­ծի հա­սա­նե­լի չէր…:

Գր­քին վեր­ջա­ւո­րու­թեան սա­կայն, հե­ղի­նա­կը կը պատ­մէր, որ  1969-ին Վազ­գէն Ա. Կա­թո­ղի­կոս երեք եպիս­կո­պոս­նե­րէ բաղ­կաց­եալ յանձ­նա­խումբ մը կազ­մեր էր, պար­տա­կա­նու­թիւն տա­լով անոր` «ու­սում­նա­սի­րել բո­լոր եկե­ղե­ցի­նե­րու հետ Զատ­կի ան­շարժ օր մը տօ­նե­լու հար­ցը»: Այդ յանձ­նա­խում­բը, յետ քն­նու­թեան, հա­սած էր սա՛ եզ­րա­կա­ցու­թեան.«Երբ քրիս­տոն­եայ եկե­ղե­ցի­նե­րը հա­մա­ձայ­նին Ս. Յա­րութ­եան տօ­նը կա­տա­րե­լու ան­շարժ եւ հաս­տա­տուն օր մը, Հայց. Եկե­ղե­ցին եւս  մի­ա­նայ որո­շու­մին եւ Զա­տի­կը տօ­նեն տար­ուայ ան­շարժ օր մը, Ապ­րի­լի Բ. կամ Գ. Կի­րա­կին»:

Աւե­լի քան 45 տա­րի ան­ցեր է վե­րի թուա­կա­նէն, բայց ցան­կա­լի «հա­մա­ձայ­նու­թիւն»ը չէ գո­յա­ցեր: Այդ 45 տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին բազ­մա­հա­րիւր աշ­խա­տա­ժո­ղով­ներ, հա­մա­գու­մար­ներ, էքիւ­մէ­նիք հան­դի­պում­ներ կա­յա­ցեր են մեծ ու փոքր տար­բեր եկե­ղե­ցի­նե­րու մի­ջեւ` Եկե­ղե­ցի­նե­րու Հա­մաշ­խար­հա­յին Խոր­հուր­դի եր­դի­քին տակ կամ այ­լուր, բայց շօ­շա­փե­լի ար­դիւնք մը ձեռք չէ ձգ­ուեր:

Քրիս­տո­ն­է­ա­կան անմ­ի­ա­բա­նու­թի՞ւն…:

 

 

* * *

 

 

ՔԱՐ­ՏԷՍՆԵ­ՐՈՒ

ՀԱՄ­ԲԱ­ՒԱ­ՒՈՐ

ՄԱՍ­ՆԱ­ԳԷ­ՏԸ`

ԶԱ­ՏԻԿ ԽԱՆ­ԶԱՏ­ԵԱՆ

 

Եթէ քիչ-շատ մօ­տիկ էք գի­րի ու գրա­կա­նու­թեան աշ­խար­հին, «Խան­զատ­եան» մա­կա­նու­նը շատ սի­րե­լի անուն մը պի­տի յու­շէ ձե­զի,- հայ­րե­նի վի­պա­գիր, Գո­րի­սի մե­ծա­նուն զա­ւակ ՍԵ­ՐՕ ԽԱՆ­ԶԱԴ­ԵԱ­ՆԸ (1915-1998), հե­ղի­նա­կը` «Մխի­թար սպա­րա­պետ», «Թա­գու­հին հա­յոց», «Խօ­սէք, Հա­յաս­տա­նի  լեռ­ներ» պատ­մա­վէ­պե­րուն, որոնք Երե­ւա­նի կամ Սփիւռ­քի մէջ տպագր­ուած են մէ­կէ աւե­լի ան­գամ­ներ, քա­նի մը տասն­եակ հա­զար տպա­քա­նա­կով, ու կար­դաց­ուեր են յափշ­տա­կութ­եամբ…:

Բայց այ­սօր, ես պի­տի յի­շա­տա­կեմ ու­րի՛շ Խան­զատ­եան մը, որ Ֆրան­սա­յի ամէ­նէն նշա­նա­ւոր քար­տի­սա­գէտ­նե­րէն մէ­կը եղած էր անց­եա­լին: ԶԱ­ՏԻԿ ԽԱՆ­ԶԱՏ­ԵԱՆ:

Թե­րեւս իրա­ւացի­օ­րէն հարց տաք, թէ ուր­կէ՛ ուր` յան­կարծ վեր­յի­շե­ցի այս հի՜ն, մոռց­ուած անու­նը: Այո՛, Զա­տիկ Խան­զատ­եա­նը յի­շե­ցի, որով­հե­տեւ եր­կու շա­բաթ յե­տոյ…Զա­տիկ է: Մի­թէ սխա՞լ է Զատկ­ուան առ­թիւ յի­շել «Զա­տիկ» անու­նը կրող սա­կա­ւա­թիւ դէմ­քե­րը…:

Զա­տիկ Խան­զատ­եան ծնուն­դով Մա­նի­սա քա­ղա­քէն էր (Իզ­մի­րի մերձ): Ծնած էր 1886-ին: 24 տա­րե­կա­նին շատ փայ­լուն նի­շե­րով աւար­տեց Ֆրան­սա­յի Պրէսթ քա­ղա­քի  Նա­ւագ­նա­ցու­թեան վար­ժա­րա­նը եւ իրա­ւունք շա­հե­ցաւ մուտք գոր­ծե­լու Փա­րի­զի  Պա­տե­րազ­մա­կան Բարձ­րա­գոյն վար­ժա­րան: Դար­ձաւ հա­զա­րա­պետ-ծո­վա­կալ եւ վկայ­ուե­ցաւ իբ­րեւ ճար­տա­րա­գէտ ջրա­գի­տու­թեան: 1911-ին Պո­լիս հրա­ւիր­ուե­ցաւ ու պաշ­տօ­նի կոչ­ուե­ցաւ Օս­ման­եան կայս­րու­թեան ռազ­մա­ծո­վա­յին ու­ժե­րուն մէջ: Մեծ Եղեռ­նի նա­խօ­րէ­ին խո­հե­մօ­րէն հե­ռա­ցաւ Թուրք­իա­յէն:

Իր բուն կո­չու­մը սա­կայն քար­տի­սա­գի­տու­թիւնն էր: Այս կալ­ուա­ծին մէջ շու­տով ու­շադ­րու­թիւն գրա­ւեց մի­ջազ­գա­յին մա­կար­դա­կով, գոր­ծակ­ցե­ցաւ Ազ­գե­րու Լի­կա­յին հետ եւ ստանձ­նեց շատ եր­կիր­նե­րու տն­տե­սա-քա­ղա­քա­կան քար­տէս­նե­րը պատ­րաս­տե­լու գոր­ծը: Լայն աս­պա­րէզ գտաւ Ֆրան­սա­յի Ծո­վա­յին Նա­խա­րա­րու­թեան մէջ` իբ­րեւ քար­տի­սա­գէտ:

Խան­զատ­եան չմոռ­ցաւ նա­եւ Հա­յաս­տա­նը` իր պա­պե­րուն եր­կի­րը:

1920-ին, Հա­յաս­տա­նի ճա­կա­տագ­րին հա­մար բախ­տո­րոշ այդ օրե­րուն, Խան­զատ­եան Ֆրան­սե­րէ­նով հրա­տա­րա­կեց Հա­յաս­տա­նի պատ­մա-աշ­խար­հագ­րա­կան մե­ծա­դիր ու գե­ղա­տիպ մէկ ատ­լա­սը (ինք կը կո­չէ «Տե­ղե­կա­գիր», 25 քար­տէս­նե­րէ բաղ­կաց­եալ), որ օրին մե­ծա­պէս գնա­հատ­ուե­ցաւ: Հոս, գի­տա­կան վա­ւե­րա­կա­նու­թեամբ ներ­կա­յաց­ուած էին Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­ներն ու քար­տէս­նե­րը` նա­խա­պատ­մա­կան շր­ջա­նէն մին­չեւ նոր ժա­մա­նակ­ներ, իրենց բո­լոր դի­մա­յե­ղում­նե­րով: Իսկ վեր­ջին երկ­ծալ էջին վրայ, Խան­զատ­եան գծած ու պատ­րաս­տած էր Մեծ Եղեռ­նի այն շատ նշա­նա­ւոր քար­տէ­սը, ուր Արեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի եւ ամ­բողջ Անա­տոլ­ուի կո­տո­րա­ծի են­թարկ­ուած հա­յաբ­նակ քա­ղաք­նե­րը ներ­կա­յաց­ուած էին մեծ ու պզ­տիկ կար­միր բո­լո­րա­կա­ձեւ նշան­նե­րով ու տա­րագ­րու­թեան արիւ­նոտ ու­ղի­նե­րով…:

Թէ­ո­դիկ իր Տա­րե­ցոյ­ցին 1921-ի թիւին մէջ ու­նի այս ատ­լա­սին մա­սին կարճ անդ­րա­դարձ մը, որ լի է հի­ա­ցու­մով ու դր­ուա­տի­քով:

Խան­զատ­եան 1960-ին ալ լոյս ըն­ծա­յեց «Հա­յաս­տա­նի պատ­մա­կան քար­տի­սագ­րու­թիւնը» ատ­լա­սը: Եզա­կի աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն մըն ալ այս էր, ուր ի մի բեր­ուած էին տար­բեր եր­կիր­նե­րու մէջ լոյս տե­սած Հա­յոց Աշ­խար­հի քար­տէս­նե­րը:

Խան­զատ­եան սերտ յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ կը պա­հէր Սով. Հա­յաս­տա­նի հետ:

1961-ին, երբ պաշ­տօ­նա­կան հան­դի­սու­թիւն­նե­րով կը նշ­ուէր Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նաց­ման 40ամ­եա­կը, այդ առ­թիւ Զ. Խան­զատ­եան եւս հրա­ւիր­ուե­ցաւ Երե­ւան, ուր,  Մա­յի­սի 7-ին, ի՛նք ալ մաս կազ­մեց սփիւռ­քա­հայ հան­րա­յին գոր­ծիչ­նե­րու այն ընտր­եալ խմ­բա­կին, որ մաս­նա­ւոր հան­դի­պում մը ու­նե­ցաւ Հա­յաս­տան ժա­մա­նած Խորհ. Միու­թեան ղե­կա­վար Խրուշ­չո­վի հետ: Ըստ հա­ւաս­տի տու­եալ­նե­րու, Խան­զատ­եան այդ հան­դի­պու­մին ըն­թաց­քին ար­ծար­ծեր էր Արեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի ու մաս­նա­ւո­րա­բար Կարս-Ար­տա­հա­նի հո­ղա­յին հար­ցե­րը  եւ խնդ­րեր էր Խրուշ­չո­վէն, որ Խորհ. Միու­թիւնը հա­յան­պաստ քայ­լեր առ­նէ այդ ուղ­ղու­թեամբ:

Խրուշ­չով, ի պա­տաս­խան Խան­զատ­եա­նի բաղ­ձան­քին, յայտ­ներ էր թէ գի­տա­կից է, որ հա­յերն ու Հա­յաս­տա­նը անար­դա­րու­թիւն­նե­րու են­թարկ­ուե­ցան, բայց հո­ղա­յին պա­հան­ջի հար­ցը իրա­պաշտ չէր նկա­տեր, որով­հե­տեւ ատի­կա պա­տե­րազ­մի պատ­ճառ կր­նար դառ­նալ…

1967-ին, 80ամ­եայ Զա­տիկ Խան­զատ­եան կ՛ըն­դուն­ուէր Հա­յաս­տա­նի Գի­տու­թիւն­նե­րու Ակա­դեմ­իա­յէն ներս, իբ­րեւ ար­տա­սահ­ման­եան ան­դամ:

Կը մա­հա­նար Փա­րիզ, խոր ծե­րու­թեան մէջ, 25 Յուն­ուար 1980-ին:

 

Հա­լէպ                                                                  Լեւոն Շառոյեան

 

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.