Վ.Պ.- Թուրք­իոյ տա­րած­քին բնա­կող բո­շա­նե­րու մա­սին հե­տա­զօ­տու­թիւն իրականացնե­լու գա­ղա­փա­րը ինչ­պէ՞ս ծնաւ:

Մե­լի­նէ Անում­եան Ար­դէն 8 տա­րի է, որ  կ՛աշ­խա­տիմ Արեւմ­տա­հա­յոց Հար­ցե­րի Ու­սում­նա­սի­րու­թեան Կեդ­րո­նին մէջ, որուն ու­սում­նա­սի­րութ­եան առանց­քը կը կազ­մեն ոչ միայն արեւմ­տա­հա­յե­րը, այլ նա­եւ` Թուրք­իոյ Հան­րա­պե­տու­թեան տա­րած­քին բնա­կող այլ փոք­րա­մաս­նու­թիւն­ներ եւ էթ­նիկ խում­բեր: 2015-ին Հա­յաս­տան այ­ցե­լած զա­զա բե­մադ­րիչ Պել­կին Ճեն­կիզ այցելեց նա­եւ մեր կեդ­րոնը: Թուրք­իոյ գն­չու­նե­րու մա­սին ֆիլ­մի հե­ղի­նակ Պել­կին մեզի պատ­մեց Արտ­ուին նա­հանգ բնա­կող բո­շա­նե­րու կամ լո­մե­րու մա­սին: Ճիշդ այդ օրն ալ մէջս ծնաւ նման ու­սում­նա­սի­րու­թիւն կա­տա­րե­լու գա­ղա­փա­րը: Աւե­լի ուշ ՀՀ Սփիւռ­քի Նա­խա­րա­րու­թիւնը իր աջակ­ցու­թիւնը յայտ­նեց այդ գա­ղա­փա­րին եւ ֆի­նան­սա­ւո­րեց  Թուրք­իա ու­ղե­ւո­րու­թիւնս, որուն հա­մար երախ­տա­գի­տու­թիւնս կը յայտ­նեմ նա­խա­րա­րու­թեան:

Վ.Պ.- Բո­շա­նե­րը կամ լո­մե­րը ովքե՞ր են:

Մ.Ա.- Ժա­մա­նա­կին Էրզ­րու­մի բար­բա­ռով բո­շայ  ան­ուան­ուած է գն­չու­նե­րու այն խում­բը, որը դա­ւա­նած է Հայ Առա­քե­լա­կան Եկե­ղեց­ւոյ հա­ւատ­քը: Անոնք իրենց հիմ­նա­կան ար­հես­տի` մա­ղա­գոր­ծու­թեան պատ­ճա­ռով եր­բեմն ան­ուան­ուած են նա­եւ մա­ղա­գործ­ներ կամ մա­ղա­գործ հա­յեր: Սա­կայն անոնց ծա­գու­մը ոչ թէ հայ­կա­կան է, այլ` հն­դար­ի­ա­կան: Ըստ որոշ հե­տա­զօ­տող­նե­րու` գն­չու­նե­րու հայ­րե­նի­քը Հնդ­կաս­տանն է: Գն­չու­նե­րու այս խում­բը մօ­տա­ւո­րա­պէս 10-11-րդ դա­րե­րուն լքած է Հնդ­կաս­տա­նը եւ եր­կու մեծ ճիւ­ղե­րով մտած Աս­իա եւ որոշ ժա­մա­նակ մնա­ցած են Իրան: Բո­շա­նե­րու գաղտ­նա­լեզ­ուին կամ խառ­նա­լեզ­ուին` բո­շա­յե­րէ­նի կամ լո­մա­վե­րէ­նի, բա­ցի հա­յե­րէն բա­ռե­րէն, առ­կայ են նա­եւ մեծ թիւով պարս­կե­րէն բա­ռեր, որոնք կ՛ապա­ցու­ցեն, որ անոնք Հա­յաս­տան մտած են մա­սամբ Պարս­կաս­տա­նէն, մա­սամբ ալ` Մի­ջա­գետ­քէն: Բո­շա­նե­րը 19-րդ դա­րու վեր­ջե­րուն կեդ­րո­նա­ցած են Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նի նա­հանգ­նե­րուն մէջ, առա­ւե­լա­պէս` Սե­բաստ­իա, իսկ բո­շա­նե­րու երկ­րորդ հատ­ուա­ծը, որ կ՛ապ­րէր  Մի­ջա­գետք, հա­ւա­նա­բար Լենկ Թի­մու­րի ար­շա­ւանք­նե­րէն յե­տոյ, Եփ­րա­տի ուղ­ղու­թեամբ բարձ­րա­ցած է դէ­պի Բարձր Հայք` Էրզրում, ապա տա­րած­ուած Օլթիի, Կար­սի եւ Տրա­պի­զո­նի մէջ, իսկ 1828-ին` Ալեք­սանդ­րա­պոլ եւ Ջա­ւախք: Անոնք գտն­ուե­լով պատ­մա­կան Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քին վրայ` ժա­մա­նա­կին ըն­դու­նած են նա­եւ Հայ Առա­քե­լա­կան Եկե­ղեց­ւոյ հա­ւատ­քը, սա­կայն ներ­կա­յիս Թուրք­իոյ բո­լոր լո­մե­րը իս­լա­մաց­ուած են:

Վ.Պ.- Ո՞ր բնա­կա­վայ­րի մէջ իրա­կա­նա­ցու­ցած էք ձեր դաշ­տա­յին աշ­խա­տան­քը եւ քա­նի՞ հոգիի հետ հան­դի­պած էք:

Մ.Ա.- Դաշ­տա­յին աշ­խա­տանք­ներս իրա­կա­նա­ցու­ցած եմ Նո­յեմ­բեր  2016-ին, Թուրք­իոյ Արտ­ուին նա­հան­գի Խո­փա, Շաւ­շաթ, Ար­տա­նուջ, Ար­հա­ւի գա­ւառ­նե­րուն մէջ, ինչ­պէս նա­եւ` Ռի­զէ նա­հան­գի Ար­տե­շէն գա­ւա­ռին մէջ, հան­դի­պած եմ շուրջ 25 հոգիի հետ: Ի դէպ, կ՛ու­զեմ նշել, որ այդ տա­րածք­նե­րուն վրայ գտ­նուող բո­շա­նե­րուն հետ ծա­նօ­թու­թիւն­ներ հաս­տա­տե­լու իմաս­տով ին­ծի շատ օգ­տա­կար եղան համ­շե­նա­հայ ըն­կեր­ներս, որոնց շնոր­հա­կա­լու­թիւն կը յայտ­նեմ:

Վ.Պ.- Ձեր զրու­ցա­կից լո­մե­րը ինչ­պէ՞ս կ՛ըն­կա­լեն եւ կը ներ­կա­յացը­նեն իրենց ինք­նու­թիւնը:

Մ.Ա.- Թուրք­իոյ մէջ լո­մե­րուն մեծ մա­սը կը խու­սա­փի իր ազ­գա­յին ինք­նու­թիւնը ար­տա­յայ­տե­լէ, քա­նի որ անոնք եր­բեմն էթ­նիկ խտ­րա­կա­նու­թեան եւ ար­հա­մար­հան­քի կ՛ար­ժա­նա­նան այս­տեղ: Ընդ­հան­րա­պէս բո­շա­նե­րը պատ­մու­թեան ըն­թաց­քին եւս փակ եղած են հա­սա­րա­կու­թեան միւս խում­բե­րուն առ­ջեւ: Սա­կայն Թուրք­իոյ մէջ անոնք սե­փա­կան ինք­նու­թե­նէն խու­սա­փե­լէն բա­ցի` կը գի­տակ­ցին նա­եւ, որ հա­յե­րէն բա­ռեր կ՛օգ­տա­գոր­ծեն եւ կը վախ­նան հայ հա­մար­ուե­լէ: Մեր տե­ղե­կու­թիւն­նե­րուն հա­մա­ձայն, բո­շա­նե­րը յա­ճախ ար­հա­մարհ­ուե­լու հե­տե­ւան­քով մշ­տա­պէս թե­րագ­նա­հատ­ուած են: Սե­փա­կան ինք­նու­թիւնը ժխ­տե­լու եւ գի­տակ­ցա­բար մո­ռա­ցու­թեան մատ­նե­լու մի­տում կը նկա­տենք յատ­կա­պէս երի­տա­սարդ լո­մե­րուն մօտ:

Թուրք­իոյ Սեւ ծով­եան շր­ջա­նի բո­շա­նե­րուն մեծ մա­սը կը հա­մա­րէ, թէ ինք ծա­գու­մով Ախալց­խա­յի (Մես­խե­թի) թուր­քե­րէն է` տուրք տա­լով թր­քա­կան քա­րոզ­չա­մե­քե­նա­յին, իսկ հա­յե­րէն բա­ռե­րու առ­կա­յու­թիւնը կը բա­ցատ­րէ համ­շեն­ցի­նե­րուն  հետ սերտ շփում­նե­րուն հան­գա­ման­քով: Որոշ մաս մըն ալ կը կար­ծէ, թէ իրեն ար­մատ­նե­րը կու­գան Հնդ­կաս­տա­նէն: Ու­շագ­րաւ է, որ Թուրք­իոյ լո­մե­րը տար­բեր մեկ­նա­բա­նու­թիւն­ներ կը ներ­կա­յաց­նեն իրենց լեզ­ուին մէջ հա­յե­րէն բա­ռե­րու գո­յութ­եան առն­չու­թեամբ` իրենց բնա­կա­վայ­րի առանձ­նա­յատ­կու­թիւն­նե­րուն լոյ­սին տակ: Այս­պէս, օրի­նակ, մինչ Սեւ ծով­եան շր­ջա­նի բո­շա­նե­րը կ՛են­թադ­րեն, թէ այդ բա­ռե­րը իրենց բա­ռա­պա­շար  մուտք գոր­ծած են համ­շե­նե­րէ­նէ, Չան­քը­րըի բո­շա­նե­րը, որոնք մշ­տա­պէս հե­ռու եղած են համ­շե­նա­հա­յե­րէն, այդ հան­գա­ման­քը կը բա­ցատ­րեն հին ժա­մա­նակ­նե­րուն իրենց բնա­կա­վայ­րե­րուն մէջ բազ­մա­թիւ հա­յե­րու գո­յու­թեան փաս­տով:

Վ.Պ.-Լո­մե­րը կը շա­րու­նակե՞ն պահ­պա­նել հա­յե­րէ­նը իրենց առօր­եայ կեան­քին մէջ:

Մ.Ա.- Այս­տեղ թիւ­րի­մա­ցութ­եան տե­ղի չտա­լու հա­մար անհ­րա­ժեշտ է նշել, որ Սեւ ծով­եան շր­ջա­նի բո­շա­նե­րը կը խօ­սին ոչ թէ հա­յոց լե­զուով, այլ` իրենց մայ­րենի­ով` լո­մաւ­րէ­նով, որ խառ­նա­լե­զու մըն է` կազմ­ուած գնչ­ուե­րէն եւ հա­յե­րէն լե­զու­նե­րէն: Լո­մաւ­րէ­նը ներ­կա­յիս կը պահ­պան­ուի առա­ւե­լա­պէս տա­րեց լո­մե­րուն մօտ եւ կը կի­րառ­ուի որ­պէս գաղտ­նա­լե­զու: Ինչ կը վե­րա­բե­րի երի­տա­սարդ բո­շա­նե­րուն, հարկ է նշել, որ տու­եալ տա­րած­քին մէջ մօ­տա­ւո­րա­պէս 30-էն վար տա­րիք ու­նե­ցող լո­մե­րը այ­լեւս չեն կր­նար  խօ­սիլ իրենց մայ­րենի­ով: Սա նկա­տե­լի է նա­եւ երի­տա­սարդ համ­շեն­ցի­նե­րուն մօտ եւ առա­ւե­լա­պէս պայ­մա­նա­ւոր­ուած է հա­մաշ­խար­հայ­նաց­ման գոր­ծօ­նով: Կ՛ու­զեմ շեշ­տել, որ իմ ըսածս կը վե­րա­բե­րի միայն Սեւ ծով­եան շր­ջա­նի բո­շա­նե­րուն, քա­նի որ անոնց միւս բնա­կա­վայ­րե­րը առայժմ չեմ այ­ցե­լած: Ի դէպ, նշեմ, որ թուրք ու­սում­նա­սի­րող­նե­րուն հա­մա­ձայն` ի տար­բե­րու­թիւն թուր­քաբ­նակ գն­չու­նե­րու Ռոմ եւ Տոմ խում­բե­րուն, որոնք հա­մե­մա­տա­բար աւե­լի լաւ  պահ­պա­նած են իրենց մայ­րե­նին` ռո­մա­նին (Romca) եւ տո­մա­նին (Domca), Լոմ խում­բը ար­դէն սկ­սած է մոռ­նալ լո­մաւ­րէ­նը:

Վ.Պ.- Ին­չո՞վ կը զբաղ­ուին բո­շա­նե­րը:

Մ.Ա.- Ինչ­պէս յայտ­նի է, անց­եա­լին բո­շայ տղա­մար­դոց հիմ­նա­կան զբա­ղու­մը եղած է մա­ղա­գոր­ծու­թիւնը: Բո­շայ կա­նայք եւս գոր­ծուն դեր  ու­նե­ցած են իրենց ըն­տա­նի­քը նիւ­թա­պէս ապա­հո­վե­լու իմաս­տով. անոնք անց­եա­լին տու­նէ տուն շր­ջե­լով` կը վա­ճա­ռէ­ին իրենց ամու­սին­նե­րուն պատ­րաս­տած մա­ղե­րը եւ այլ մանր ապ­րանք­ներ: Իսկ ներ­կա­յիս Թուրք­իոյ մէջ անոնք ու­նին զա­նա­զան մաս­նա­գի­տու­թիւն­ներ: Արտ­ուին նա­հանգ բնա­կող բո­շա­նե­րը գլ­խա­ւո­րա­բար ընդգրկ­ուած են են­թա­կա­ռուց­ուած­քա­յին մար­մին­նե­րու մէջ, կ՛աշ­խա­տին թէ­յի գոր­ծա­րան­նե­րուն մէջ, նա­եւ` մաս­նա­ւոր հատ­ուա­ծի մար­զին մէջ: Կան մաս­նա­գի­տու­թեամբ ոս­տի­կան, ու­սու­ցիչ եւ կօշ­կա­կար լո­մեր: Այս­տեղ յատ­կա­պէս մեծ թիւ կը կազ­մեն ու­սու­ցիչ­նե­րը, օրի­նակ` միայն Ար­տա­նուջ գա­ւա­ռին մէջ 40-է աւե­լի բո­շայ ու­սուց­չու­թեամբ կը զբա­ղի: Արտ­ուի­նի լո­մե­րուն մեծ մա­սը կ՛աշ­խա­տի նա­եւ քա­ղա­քա­պե­տա­րան­նե­րուն մէջ:

Վ.Պ.- Դաշ­տա­յին աշ­խա­տան­քի, հար­ցազ­րոյց­նե­րու ըն­թաց­քին ինչ­պի­սի՞ խո­չըն­դոտ­նե­րու հան­դի­պած էք:

Մ.Ա.- Հիմ­նա­կան դժ­ուա­րու­թիւնը լո­մե­րը հար­ցազ­րոյ­ցի հրա­ւի­րելն էր, քա­նի որ անոնց մեծ մա­սը կը խու­սա­փէր զրոյ­ցէն: Կը պա­տա­հէր, որ համ­շե­նա­հայ ըն­կեր­նե­րուս հետ մի­ա­սին բա­ւա­կան եր­կար ճա­նա­պարհ կտ­րե­լէ ետք կը հաս­նէ­ինք լո­մե­րով հոծ բնակ­ուած որե­ւէ բնա­կա­վայր, սա­կայն կը պարզ­ուէր, որ այն­տե­ղի բնա­կիչ ոչ մէկ բո­շայ չի փա­փա­քիր զրու­ցել, հար­ցազ­րոյց տալ: Կար­ծեմ, այս երե­ւոյ­թին պատ­ճառ­նե­րէն մէ­կը այն էր, որ անոնք պատ­մա­կա­նօ­րէն ալ փակ հան­րու­թիւն եղած են: Լո­մե­րը միշտ մտա­վա­խու­թիւն ու­նե­ցած են նա­եւ, որ իրենց հայ  հա­մա­րեն Թուրք­իոյ մէջ: Այդ բո­լո­րին կող­քին գո­յու­թիւն ու­նի նա­եւ այն փաս­տը, որ ու­սում­նա­սի­րու­թեան ըն­թաց­քին ար­դէն իսկ Թուրք­իոյ մէջ ար­տա­կարգ դրու­թիւն  յայ­տա­րար­ուած էր :

Վ.Պ.- Ձեր հե­տա­զօ­տու­թեան մէջ տու­եալ­ներ կը նշէք նա­եւ լո­մե­րու թուա­քա­նա­կին մա­սին: Ի՞նչ բա­նի վրայ հիմն­ուած են այդ տու­եալ­նե­րը:

Մ.Ա.- Հե­տա­զօ­տու­թեան մէջ հան­դի­պող տու­եալ­նե­րը հիմն­ուած են հար­ցազ­րոյ­ցին մաս­նակ­ցած ան­ձե­րուն, մաս­նա­ւո­րա­պէս` 2009-2015 Արտ­ուին նա­հան­գին մէջ գոր­ծող Lom-Der Միու­թեան հիմ­նա­դիր­նե­րուն փո­խան­ցած տե­ղե­կու­թիւն­նե­րուն վրայ:

Վ.Պ.- Կը Նա­խա­տե­սէ՞ք շա­րու­նա­կել հե­տա­զօ­տու­թիւնը: Ի՞նչ ծրա­գիր­ներ կան:

Մ.Ա.- Այո, մտադ­րու­թիւն ու­նիմ խո­րաց­նել այս ու­սում­նա­սի­րու­թիւնը` անդ­րա­դառ­նա­լով նա­եւ Թուրք­իոյ այլ տա­րածք­նե­րուն մէջ, յատ­կա­պէս` Չան­քը­րը եւ Սվազ նա­հանգ­նե­րուն մէջ ապ­րող լո­մե­րուն: Հե­տա­գա­յին կը ծրագ­րեմ նա­եւ  գիր­քի վե­րա­ծել անոնց վե­րա­բե­րող ու­սում­նա­սի­րու­թիւնս:

Վարդուհի Պալեան

Share.

Leave A Reply