Ա. Մաս

Ամե­րի­կա­ցի փաս­տա­բան եւ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ Ռա­պըրթ Ֆ. Քե­նե­տի Կրտ­սեր (Robert F. Kennedy Junior) զա­ւակն է Ամե­րի­կա­յի նա­խա­գահ Ճոն Քե­նետիի եղ­բօր` ծե­րա­կու­տա­կան Ռա­պըրթ «Պա­պի» Քե­նետիի: Յօդ­ուա­ծա­գի­րը հա­մա­պար­փակ ձե­ւով կը ներ­կա­յաց­նէ Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու քա­ղա­քա­կա­նու­թեան բա­ցա­սա­կան անդ­րա­դար­ձը Մի­ջին Արե­ւել­քի մէջ: Յօդ­ուա­ծա­գի­րը հե­ղի­նակ է նա­եւ շարք մը գիր­քե­րու, որոնց շար­քին` Crimes Against Nature: How George W. Bush and His Corporate Pals Are Plundering the Country and Highjacking Our Democracy: Այս յօդ­ուա­ծը լոյս տե­սած է politico.com կայ­քէ­ջին վրայ:

Ին­չո՞ւ Արաբ­նե­րը Սուր­իոյ Մէջ Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու Ներ­կա­յու­թիւնը Չեն Ու­զեր

 

«Որով­հե­տեւ հայրս սպան­ուած էր արա­բի մը կող­մէ, ջանք թա­փած եմ մա­սամբ հասկ­նա­լու Մի­ջին Արե­ւել­քի վրայ ամե­րիկ­եան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան ազ­դե­ցու­թիւնը եւ մաս­նա­ւո­րա­բար այն ազ­դակ­նե­րը, որոնք եր­բեմն դր­դա­պատ­ճառ կը դառ­նան իս­լա­մա­կան աշ­խար­հին կող­մէ մեր երկ­րին դէմ արիւ­նա­լի հա­կա­դար­ձու­թիւն­նե­րու: Մինչ մեր ու­շադ­րու­թիւնը կը կեդ­րո­նաց­նենք ՏԱ­ՀԵՇ-ի վրայ եւ կը փնտ­ռենք Փա­րի­զի եւ Սան Պեռ­նան­տի­նո­յի մէջ բազ­մա­թիւ ան­մեղ զո­հեր պատ­ճա­ռած բար­բա­րո­սու­թեան դր­դա­պատ­ճա­ռը, պէտք է կրօ­նի եւ գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան դիւ­րին բա­ցատ­րու­թիւն­նե­րէն ան­դին նա­յիլ: Փո­խա­րէ­նը` պէտք է քն­նենք պատ­մու­թեան եւ քա­րիւ­ղի աւե­լի բարդ տրա­մա­բա­նու­թիւն­նե­րը, եւ թէ` ինչ­պէ՛ս անոնք մե­ղադ­րան­քի սլա­քը կը շր­ջեն դէ­պի մեր սե­փա­կան ափե­րը:

«Սուր­իոյ Ամե­րի­կա­յի մէջ բիրտ մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րուն ան­համ ցու­ցա­կը, որուն ծա­նօթ չէ ամե­րի­կա­ցի ժո­ղո­վուր­դը, սա­կայն սուր­ի­ա­ցի ժո­ղո­վուր­դը անոր քա­ջա­ծա­նօթ է, բե­ղուն են­թա­հող պատ­րաս­տեց բիրտ իս­լա­մա­կան ճի­հա­տա­կա­նու­թեան, որ ներ­կա­յիս կը բար­դաց­նէ ՏԱ­ՀԵՇ-ի մար­տահ­րա­ւէ­րը դի­մագ­րա­ւե­լու մեր կա­ռա­վա­րու­թեան կող­մէ որե­ւէ ազ­դու քայլի: Մին­չեւ այն ատեն որ ամե­րիկ­եան հա­սա­րա­կու­թիւնն ու քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն մշա­կող­նե­րը այս անց­եա­լէն ան­տեղ­եակ կը մնան, յա­ւել­եալ մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րը կր­նան բար­դաց­նել տագ­նա­պը: Ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րար Ճոն Քեր­րին այս շա­բաթ Սուր­իոյ մէջ «ժա­մա­նա­կա­ւոր» զի­նա­դա­դար մը յայ­տա­րա­րեց: Սա­կայն նկա­տի ու­նե­նա­լով, որ Սուր­իոյ մէջ Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու ազ­դե­ցու­թիւնն ու վար­կը տկար են, եւ զի­նա­դու­լը չի նե­րա­ռեր ՏԱ­ՀԵՇ-ն ու Ճապ­հաթ Նուս­րան, լա­ւա­գոյն պա­րա­գա­յին ան­կա­տար զի­նա­դուլ մը պի­տի ըլ­լայ: Նոյն ձե­ւով` նա­խա­գահ Օպա­մա­յի Լիպ­իոյ մէջ զի­նուո­րա­կան յա­ւել­եալ մի­ջամ­տու­թիւնը (ամե­րիկ­եան օդա­նա­ւեր անց­եալ շա­բաթ թի­րախ դար­ձու­ցին ՏԱ­ՀԵՇ-ի մար­զու­մի ճամ­բար մը) աւե­լի հա­ւա­նա­կան է, որ զօ­րաց­նէ ար­մա­տա­կան­նե­րը, քան` տկա­րաց­նէ: Ճիշդ այն­պէս, ինչ­պէս «Նիւ Եորք Թայմզ»ը 8 Դեկ­տեմ­բեր 2015-ին իր առա­ջին էջով հա­ղոր­դեց, որ ՏԱ­ՀԵՇ-ի քա­ղա­քա­կան ղե­կա­վար­ներն ու ռազ­մա­վար­նե­րը կը ծրագ­րեն ամե­րիկ­եան զի­նուո­րա­կան մի­ջամ­տու­թիւն մը հրահ­րել, որով­հե­տեւ անոնք փոր­ձա­ռու­թե­նէ մեկ­նած` գի­տեն, որ այդ մէ­կը իրենց շար­քե­րը պի­տի ողո­ղէ կա­մա­ւոր­նե­րով, խեղ­դէ չա­փա­ւո­րու­թեան ձայ­նե­րը եւ իս­լա­մա­կան աշ­խար­հը մի­աց­նէ Ամե­րի­կա­յի դէմ:

«Այդ մէ­կը հասկ­նա­լու հա­մար պէտք է պատ­մու­թիւնը դի­տենք սուր­ի­ա­ցի­նե­րու տե­սան­կիւ­նէն եւ մաս­նա­ւո­րա­բար` ներ­կայ հա­կա­մար­տու­թեան սեր­մե­րը: 2003-ի Իրաք մեր ներ­խու­ժու­մի ժա­մա­նակ, ներ­կա­յիս ՏԱ­ՀԵՇ-ի փո­խա­կերպ­ուած սիւն­նի ըմ­բոս­տու­թիւն մը յա­ռա­ջաց­նե­լէն շատ առաջ, «Սի.Այ.Էյ.»ը բիրտ ճի­հա­տա­կա­նու­թիւնը սնու­ցած էր որ­պէս Պաղ պա­տե­րազ­մի զէնք եւ թու­նա­ւո­րած էր ամե­րի­կեւ­սուր­ի­ա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը:

«Այդ մէ­կը չպա­տա­հե­ցաւ առանց ներ­քին վէ­ճի: Յու­լիս 1957-ին, Սուր­իոյ մէջ «Սի.Այ.Էյ.»ի կող­մէ յե­ղաշր­ջու­մի ձա­խող փոր­ձէ մը ետք, հօ­րեղ­բայրս` ծե­րա­կու­տա­կան Ճոն Ֆ. Քե­նե­տին զայ­րա­ցուց Այ­զըն­հաու­րի վար­չա­կազ­մը, եր­կու քա­ղա­քա­կան կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րու ղե­կա­վար­նե­րը եւ մեր եւ­րո­պա­ցի դաշ­նա­կից­նե­րը` արա­բա­կան աշ­խար­հի ինք­նա­կա­ռա­վար­ման իրա­ւուն­քին եւ արա­բա­կան եր­կիր­նե­րու մէջ Ամե­րի­կա­յի աշ­խար­հա­կա­լա­կան մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րուն վերջ տա­լու կոչ ուղ­ղող կա­րե­ւոր ճա­ռով մը: Ամ­բողջ կեան­քիս ըն­թաց­քին, եւ մաս­նա­ւո­րա­բար դէ­պի Մի­ջին Արե­ւելք իմ յա­ճա­խա­կի ճամ­բոր­դու­թիւն­նե­րուս ըն­թաց­քին, բազ­մա­թիւ արաբ­ներ գնա­հա­տան­քով կը յի­շեն այդ ճա­ռը` իբ­րեւ Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րէն իրենց ակն­կա­լած իտ­է­ա­լա­պաշ­տու­թեան ամէ­նէն յս­տակ յայ­տա­րա­րու­թիւնը: Քե­նետիի ճա­ռը կոչ մըն էր Ամե­րի­կան վերս­տին յանձ­նա­ռու դարձ­նե­լու այն բարձր ար­ժէք­նե­րուն, զորս մեր եր­կի­րը կը ջա­տա­գո­վէր Ատ­լանտ­եան ուխ­տին մէջ. պաշ­տօ­նա­կան խոս­տում մը, որ նախ­կին եւ­րո­պա­կան գա­ղու­թա­տի­րու­թիւն­նե­րը Հա­մաշ­խար­հա­յին Բ. պա­տե­րազ­մէն ետք ինք­նո­րոշ­ման իրա­ւունք պի­տի ու­նե­նան: Ֆրանք­լին Տ. Ռուզ­վելթ Ուինս­թըն Չըր­չըլի եւ այլ դաշ­նա­կից ղե­կա­վար­նե­րու ստի­պած էր 1941-ին ստո­րագ­րել Ատ­լանտ­եան Ուխ­տը` իբ­րեւ նա­խա­պայ­ման ֆա­շա­կա­նու­թեան դէմ եւ­րո­պա­կան պա­տե­րազ­մին Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու աջակ­ցու­թեան:

«Սա­կայն մեծ մա­սամբ շնոր­հիւ Ալ­լեն Տա­լե­սի եւ «Սի.Այ.Էյ.»ի, որուն ար­տա­քին քա­ղա­քա­կան դա­ւե­րը յա­ճախ կը հա­կա­սէ­ին մեր երկ­րին յայ­տա­րա­րած քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն­նե­րուն, Ատ­լանտ­եան Ուխ­տին մէջ նշ­ուած իտ­է­ա­լա­կան ու­ղին չառն­ուե­ցաւ: 1957-ին մեծ հայրս` դես­պան Ճո­զէֆ Փ. Քե­նե­տի, նա­խա­գա­հեց գաղտ­նի յանձ­նա­խումբ մը, որուն նպա­տակն էր հե­տաքն­նել Մի­ջին Արե­ւել­քի մէջ «Սի.Այ.Էյ.»ի ընդ­յա­տակ­եայ գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը: Այս­պէս կոչ­ուած «Պրուս-Լո­վեթ զե­կու­ցում»ը, որ ինք եւս ստո­րագ­րած էր, բա­ցա­յայ­տեց Յոր­դա­նա­նի, Սուր­իոյ, Իրա­նի եւ Եգիպ­տո­սի մէջ «Սի.Այ.Էյ.»ի յե­ղաշր­ջում կա­տա­րե­լու դա­ւե­րը, որոնց բո­լո­րին քա­ջա­ծա­նօթ էր ամ­բողջ արա­բա­կան հա­սա­րա­կու­թիւնը, սա­կայն որոնց գրե­թէ ան­ծա­նօթ էր ամե­րի­կա­ցի ժո­ղո­վուր­դը, որ երե­ւոյթ­նե­րէ դա­տե­լով` կը հա­ւա­տար իր կա­ռա­վա­րու­թեան հեր­քում­նե­րուն: Զե­կու­ցու­մը «Սի.Այ.Էյ.»ը մե­ղադ­րեց հա­մա­տա­րած հա­կ­ա­ա­մե­րի­կա­կա­նու­թեան հա­մար, որ օրին խորհր­դա­ւոր կեր­պով ար­մատ նե­տեց «ներ­կայ աշ­խար­հի բազ­մա­թիւ եր­կիր­նե­րու մէջ»: «Պրուս-Լո­վեթ զե­կու­ցում»ը նշեց, որ այս­պի­սի մի­ջամ­տու­թիւն­ներ կը հա­կա­սեն ամե­րիկ­եան ար­ժէք­նե­րուն եւ առանց ամեր­իկա­ցի ժո­ղո­վուր­դի գի­տու­թեան` վնաս պատ­ճա­ռած են Ամե­րի­կա­յի մի­ջազ­գա­յին ղե­կա­վա­րու­թեան եւ բա­րո­յա­կան իշ­խա­նու­թեան: Զե­կու­ցու­մը նա­եւ ըսաւ, որ «Սի.Այ.Էյ.»ը եր­բեք չէ մտա­ծած, թէ ինչ­պէ՛ս պի­տի վար­ուէր այս­պի­սի մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րու հետ, եթէ օտար կա­ռա­վա­րու­թիւն մը զայն կա­տա­րէր մեր երկ­րին մէջ:

«Այս է այն մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րուն արիւ­նա­լի պատ­մու­թիւնը, որ Ճորճ Ու. Պու­շի, Թետ Քրու­զի եւ Մար­քօ Ռուպ­իո­յի նման ար­դի ջա­տա­գով­նե­րէն կը վրի­պի, երբ կ՛ար­տա­սա­նեն իրենց եսա­սի­րա­կան յան­կեր­գը, թէ Մի­ջին Արե­ւել­քի ազ­գայ­նա­կան­նե­րը «մեզ կ՛ատեն մեր ազա­տու­թիւն­նե­րուն հա­մար»: Մեծ մա­սամբ անոնք մեզ չեն ատեր այդ պատ­ճա­ռով, այլ` իրենց հո­ղե­րուն վրայ այդ ազա­տու­թիւն­նե­րուն, մեր քա­րո­զած ար­ժէք­նե­րուն դա­ւա­ճա­նու­թեան հա­մար:

***

«Որ­պէս­զի ամե­րի­կա­ցի­նե­րը իս­կա­պէս հասկ­նան, թէ ի՛նչ տե­ղի կ՛ու­նե­նայ, կա­րե­ւոր է, որ աչ­քէ ան­ց­նենք այս աղ­տոտ, սա­կայն քիչ յի­շուող պատ­մու­թեան կարգ մը ման­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րը: 1950-ական­նե­րու ըն­թաց­քին նա­խա­գահ Այ­զըն­հաուրն ու Տա­լես եղ­բայր­նե­րը` «Սի.Այ.Էյ.»ի տնօ­րէն Ալ­լեն Տա­լըս եւ ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րար Ճոն Ֆոս­թըր Տա­լըս, մեր­ժե­ցին Մի­ջին Արե­ւել­քը Պաղ պա­տե­րազ­մին մէջ չէ­զոք պա­հե­լու եւ արաբ­նե­րուն` արա­բա­կան աշ­խար­հին իշ­խել ար­տօ­նե­լու հա­մա­ձայ­նու­թեան մը խորհր­դա­յին առա­ջարկ­նե­րը: Փո­խա­րէ­նը` անոնք շղ­թա­յա­զեր­ծե­ցին ընդ­յա­տակ­եայ պա­տե­րազմ մը` ընդ­դէմ արա­բա­կան ազ­գայ­նա­կա­նութ­եան, որ Ալ­լեն Տա­լըս հա­մայ­նա­վա­րու­թեան հա­մա­հա­ւա­սար կը նկա­տէր, մաս­նա­ւո­րա­բար երբ արա­բա­կան ինք­նա­կա­ռա­վա­րու­մը կը սպառ­նար քա­րիւ­ղի մե­նաշ­նորհ­նե­րուն: Անոնք ամե­րիկ­եան զի­նուո­րա­կան գաղտ­նի աջակ­ցու­թիւն տրա­մադ­րե­ցին Սէ­ու­տա­կան Արաբ­իոյ, Յոր­դա­նա­նի, Իրա­քի եւ Լի­բա­նա­նի մէջ բռ­նա­տէ­րե­րու` ու­նե­նա­լու հա­մար խա­մա­ճիկ­ներ, որոնք խորհր­դա­յին մարք­սիզ­մի լա­ւա­գոյն դար­ման նկա­տուող պահ­պա­նո­ղա­կան ճի­հա­տա­կան գա­ղա­փա­րա­խօս­ներ էին: Ըստ Այ­զըն­հաու­րի անձ­նա­կազ­մի քար­տու­ղար զօ­րա­վար Անտ­րիւ Ճ. Կուս­փէյս­թը­րի կող­մէ կա­տար­ուած ար­ձա­նագ­րու­թեան մը, Սեպ­տեմ­բեր 1957-ին, «Սի.Այ.Էյ.»ի ծրագ­րա­ւոր­ման տնօ­րէն Ֆրանք Վայ­սը­րի եւ Ճոն Ֆոս­թըր Տա­լը­սի հետ Սպի­տակ տան մէջ ժո­ղո­վի մը ըն­թաց­քին Այ­զըն­հաուրը «Սի.Այ.Էյ.»ի խոր­հուրդ տուած է. «Պէտք է կա­րե­լի ամէն բան ընենք` շեշ­տե­լու «սր­բա­զան պա­տե­րազմ»ի երե­ւոյ­թը»:

«Սի.Այ.Էյ.»ը Սուր­իոյ մէջ իր գոր­ծուն մի­ջամ­տու­թիւնը սկ­սաւ 1949-ին` գոր­ծա­կա­լու­թեան ստեղ­ծու­մէն հա­զիւ մէկ տա­րի ետք: Սուր­ի­ա­ցի հայ­րե­նա­սէր­ներ նա­ցի­նե­րուն դէմ պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րած էին եւ վտա­րած` վիշ­ի­ա­կան ֆրան­սա­ցի գա­ղու­թա­տէ­րե­րը եւ ստեղ­ծած` ամե­րիկ­եան բնոր­դի վրայ հիմն­ուած ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւն մը: Սա­կայն Մարտ 1949-ին Սուր­իոյ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հո­լո­վոյ­թով ընտր­ուած նա­խա­գահ Շուք­րի Քուաթ­լին տա­տամ­սե­ցաւ վա­ւե­րաց­նե­լու անդ­րա­րաբ­եան խո­ղո­վա­կա­շա­րի ամե­րիկ­եան ծրա­գի­րը, որուն նպա­տա­կը Սէ­ու­տա­կան Արաբ­իոյ նաւ­թա­հո­րե­րը Սուր­իոյ ճամ­բով մի­աց­նելն էր Լի­բա­նա­նի նա­ւա­հան­գիստ­նե­րուն: «Սի.Այ.Էյ.»ի պատ­մա­բան Թիմ Վայ­նըր իր «Լե­կը­սի Աֆ Էշըզ» գիր­քին մէջ կը նշէ, որ ամե­րիկ­եան խո­ղո­վա­կա­շա­րի ծրագ­րին նկատ­մամբ Քուաթլիի կեց­ուած­քին հա­կա­դար­ձե­լով, «Սի.Այ.Էյ.»ը անոր դէմ յե­ղաշր­ջում մը կազ­մա­կեր­պեց` օգ­տա­գոր­ծե­լով իր ընտ­րած բռ­նա­տէ­րը` դա­տա­րա­նի կող­մէ դրա­մա­շոր­թու­թեան յան­ցան­քով դա­տա­պարտ­ուած Հուս­նի Զա­ա­ի­մը: Ան հա­զիւ ժա­մա­նակ ու­նե­ցած էր խորհր­դա­րա­նը լու­ծա­րե­լու եւ ամե­րիկ­եան խո­ղո­վա­կա­շա­րի ծրա­գի­րը վա­ւե­րաց­նե­լու, երբ իր հայ­րե­նա­կից­նե­րը անոր իշ­խա­նու­թեան գա­լէն 4,5 ամիս ետք զինք տա­պա­լե­ցին:

«Նո­րաս­տեղծ ու ան­կա­յու­նա­ցած երկ­րին մէջ հա­կա­յե­ղաշր­ջում­նե­րու շար­քէ մը ետք, սուր­ի­ա­ցի ժո­ղո­վուր­դը 1955-ին դարձ­եալ ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան հի­մունք­նե­րով վե­րընտ­րեց Քուաթ­լին եւ անոր Ազ­գայ­նա­կան Կու­սակ­ցու­թիւնը:  Քուաթ­լի տա­կա­ւին Պաղ պա­տե­րազ­մի մէջ չէ­զոք դիրք ու­նէր, սա­կայն իր իշ­խա­նու­թե­նէն վտար­ման մէջ ամե­րիկ­եան մեղ­սակ­ցու­թե­նէն վի­րա­ւոր­ուած` կը հա­կի դէ­պի խորհր­դա­յին մի­աս­նու­թիւն: Այդ դիր­քո­րո­շու­մը պատ­ճառ դար­ձաւ, որ «Սի.Այ.Էյ.»ի տնօ­րէն Տալ­լըս յայ­տա­րա­րէ` «Սուր­ի­ան յե­ղաշր­ջու­մի հա­մար հա­սուն­ցած է» եւ իր եր­կու կա­խարդ­նե­րը` Քիմ Ռուզ­վել­թը եւ Ռա­քը Սթո­նը ու­ղար­կէ Դա­մաս­կոս:

«Ան­կէ եր­կու տա­րի առաջ Ռուզ­վելթ եւ Սթոն Իրա­նի մէջ ժո­ղովըր­դա­վա­րա­կան հո­լո­վոյ­թով ընտր­ուած նա­խա­գահ Մու­հա­մմէտ Մո­սատ­տե­ղի դէմ յե­ղաշր­ջում կազ­մա­կեր­պած էին, եւ Մո­սատ­տեղ փոր­ձած էր վերս­տին բա­նակ­ցիլ բրի­տա­նա­կան քա­րիւ­ղի հս­կայ Անգ­լօ-իրան­եան քա­րիւ­ղի ըն­կե­րու­թեան (ներ­կա­յիս` «Պրի­թիշ փեթ­րո­լիում») հետ Իրա­նի մի­ա­կող­մանի­օ­րէն շա­հա­ւէտ պայ­մա­նա­գիր­նե­րու գծով: Մո­սատ­տեղ Իրա­նի 4000-ամ­եայ պատ­մու­թեան մէջ առա­ջին ընտր­ուած նա­խա­գահն էր եւ զար­գա­ցող աշ­խար­հի տա­րած­քին, որ­պէս ժո­ղովր­դա­վար, ժո­ղովր­դա­կա­նու­թիւն վա­յե­լող մը: Մո­սատ­տեղ  բրի­տա­նա­ցի բո­լոր դիւա­նա­գէտ­նե­րը վտա­րեց, երբ բա­ցա­յայ­տեց «Պրի­թիշ փեթ­րո­լիում»ի հետ դա­ւադ­րա­բար աշ­խա­տող բրի­տա­նա­կան գաղտ­նի սպա­սար­կութ­եան գոր­ծա­կալ­նե­րու կող­մէ յե­ղաշր­ջու­մի փոր­ձը: Մո­սատ­տեղ, սա­կայն, մա­հա­ցու սխալ մը գոր­ծեց, երբ մեր­ժեց իր խորհր­դա­տու­նե­րու աղա­չանք­նե­րը` վտա­րե­լու հա­մար նա­եւ «Սի.Այ.Էյ.»ը, որ, ինչ­պէս ճիշդ կեր­պով կը կաս­կա­ծէ­ին, մեղ­սա­կից էր բրի­տա­նա­կան դա­ւին: Մո­սատ­տեղ իտ­է­ա­լա­կա­նա­ցու­ցած էր Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րը` իբ­րեւ Իրա­նի նոր ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան բնորդ եւ հե­ռու` այս­պի­սի արարք­նե­րէ: Հա­կա­ռակ Տալ­լը­սի դի­մում­նե­րուն` նա­խա­գահ Հար­րի Թրու­մըն «Սի.Այ.Էյ.»ին ար­գի­լած էր գործ­նա­կան կեր­պով մաս կազ­մե­լու Մո­սատ­տե­ղը տա­պա­լե­լու բրի­տա­նա­կան դա­ւին: Երբ Այ­զըն­հաուր Յուն­ուար 1953-ին դար­ձաւ նա­խա­գահ, ան ան­մի­ջա­պէս ըն­թացք տուաւ Տալ­լը­սի: «Էյ­ճէքս» գոր­ծո­ղու­թեան ճամ­բով Մո­սատ­տե­ղը իշ­խա­նու­թե­նէն վտա­րե­լէ ետք, Սթոն եւ Ռուզ­վելթ իշ­խա­նու­թեան վրայ հաս­տա­տե­ցին շահ Ռե­զա Փահ­լե­ւին, որ կը նա­խընտ­րէր քա­րիւ­ղի ամե­րիկ­եան ըն­կե­րու­թիւն­նե­րը, սա­կայն «Սի.Այ.Էյ.»ի հո­վա­նա­ւո­րու­թեամբ եր­կու տաս­նամ­եակ իր ժո­ղո­վուր­դին դէմ կա­տա­րած վայ­րա­գու­թիւն­նե­րը ի վեր­ջոյ 1979-ին յա­ռա­ջա­ցու­ցին Իս­լա­մա­կան յե­ղա­փո­խու­թիւնը, որ 35 տարիէ ի վեր դժ­ուա­րու­թիւն­ներ կը ստեղ­ծէ մեր ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մէջ:

«Ըստ Ճոն Փրա­տո­սի «Սէյֆ ֆոր տե­մոք­րա­սի: Տը սիք­րիթ ուորզ աֆ տը Սի.Այ.Էյ.» գիր­քին, Իրա­նի մէջ իր «Էյ­ճէքս» գոր­ծո­ղու­թեան յա­ջո­ղու­թե­նէն ան­մի­ջա­պէս ետք, Սթոն Ապ­րիլ 1957-ին հա­սաւ Դա­մաս­կոս` իրեն հետ ու­նե­նա­լով 3 միլի­ոն տո­լար` զի­նե­լու եւ գրգ­ռե­լու հա­մար իս­լա­մա­կան զին­եալ­նե­րը եւ կա­շա­ռե­լու հա­մար սուր­ի­ա­կան բա­նա­կի սպա­ներն ու քա­ղա­քա­գէտ­նե­րը` տա­պա­լե­լու հա­մար Քուաթլիի ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հո­լո­վոյ­թի ճամ­բով ընտր­ուած աշ­խար­հիկ վար­չա­կար­գը: Իս­լամ եղ­բայր­նե­րուն հետ գոր­ծող եւ միլի­ո­նա­ւոր տո­լար­նե­րով զին­ուած Ռա­քի Սթոն ծրագ­րեց ահա­բե­կել Սուր­իոյ գաղտ­նի սպա­սար­կու­թեան պե­տը, սպա­յա­կոյ­տի պե­տը եւ Հա­մայ­նա­վար Կու­սակ­ցութ­եան ղե­կա­վա­րը, ինչ­պէս նա­եւ` Իրա­քի, Լի­բա­նա­նի եւ Յոր­դա­նա­նի մէջ յա­ռա­ջաց­նել «ազ­գայ­նա­կան դա­ւեր եւ գրգ­ռու­թիւն­ներ», որոնց հա­մար կր­նան այ­պան­ուիլ Սուր­իոյ պա­ա­սա­կան­նե­րը: Թիմ Վայ­նըր իր «Լե­կը­սի Աֆ էշըզ» գիր­քին մէջ կը նկա­րագ­րէ, թէ ինչ­պէ՛ս «Սի.Այ.Էյ.»ի ծրա­գի­րը սուր­ի­ա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւնը խախ­տելն էր եւ պատր­ուակ ստեղ­ծել Իրա­քի եւ Յոր­դա­նա­նի հա­մար, որոնց կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րը ար­դէն «Սի.Այ.Էյ.»ի վե­րահս­կո­ղութ­եան տակ էին: Ըստ «Տը Կարտի­ըն» օրա­թեր­թին կող­մէ հրա­պա­րակ­ուած «Սի.Այ.Էյ.»ի բա­ցա­յայ­տած փաս­տա­թուղ­թե­րուն, Քիմ Ռուզ­վելթ կը նա­խա­տե­սէր, որ «Սի.Այ.Էյ.»ի կող­մէ հաս­տատ­ուած խա­մա­ճիկ նոր կա­ռա­վա­րու­թիւնը «առա­ջին հեր­թին պի­տի ապա­ւի­նի բռ­նաճն­շում­նե­րու եւ իշ­խա­նու­թիւն բա­նեց­նե­լու կա­մա­յա­կա­նու­թեան վրայ»:

«Սա­կայն «Սի.Այ.Էյ.»ի ներդ­րած ամ­բողջ դրա­մը չյա­ջո­ղե­ցաւ սուր­ի­ա­կան բա­նա­կի սպա­նե­րը կա­շա­ռել: Զի­նուոր­նե­րը «Սի.Այ.Էյ.»ի կա­շառ­քի փոր­ձե­րէն տեղ­եակ պա­հե­ցին պա­ա­սա­կան վար­չա­կար­գը: Իբ­րեւ պա­տաս­խան` սուր­ի­ա­կան բա­նա­կը ներ­խու­ժեց ամե­րիկ­եան դես­պա­նա­տուն եւ ձեր­բա­կա­լեց Սթո­նը: Բիրտ հար­ցաքն­նու­թե­նէ ետք Սթոն պատ­կե­րաս­փիւ­ռէն խոս­տո­վա­նե­ցաւ Իրա­նի մէջ յե­ղաշր­ջու­մին եւ Սուր­իոյ օրի­նա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւնը տա­պա­լե­լու «Սի.Այ.Էյ.»ի ձա­խող փոր­ձին մէջ իր դե­րա­կա­տա­րու­թիւնը:

«Հորիզոն»

(Շարունակելի)

Share.

Leave A Reply