«10 րո­պէ­ից մեր օդա­նա­ւը էջք է կա­տա­րե­լու Երե­ւա­նի «Զուարթ­նոց» մի­ջազ­գա­յին օդանաւակայան»:

Թռիչ­քի ըն­թաց­քին ու­շադ­րու­թիւնս գրա­ւեց շուէ­տա­ցի մի­ջին տա­րի­քի կին մը, որ մեծ հե­տաքրք­րութ­եամբ կը կար­դար «Հա­յու­թիւնն ու Հա­յաս­տա­նը Լու­սար­ձա­կի Տակ» գր­քոյկ մը: Ու­զե­ցի անոր բա­ցատ­րել, թէ մեր պա­տմու­թիւնը եւ նկա­րա­գի­րը կա­րե­լի է խտաց­նել 3 տար­բեր կէ­տե­րու մէջ.

Ա.- Աս­իոյ արա­րատ­ցի­նե­րէն, որ իրենց խա­ղաղ հո­գին եւ ժայ­ռի պէս տո­կուն նկա­րա­գի­րը ժա­ռանգ ձգած են մե­զի:

Բ.- Խա­յե­րէն կամ խա­թե­րէն, որոնք իբր փիւ­նիկ­եան ազգ իրենց առեւ­տու­րի հնա­րի­մաց միտ­քը ժա­ռանգ ձգած են:

Գ.- Ար­մէն­նե­րէն, որոնք իրենց մտ­քի նր­բու­թիւնն ու ճա­շա­կը տուած են մե­զի:

Օդա­չուն բա­րե­յա­ջող իր էջ­քը կա­տա­րեց:

Եղա­նա­կը ցուրտ էր (-14) աս­տի­ճան, բայց ես շալ­ուա­րիս ճէ­պը ու­նէի հպար­տու­թիւն ու ջեր­մու­թիւն ներշն­չող հայ­րե­նահ­պա­տա­կու­թեան ան­ցա­գի­րը, որուն երա­զո­վը ապ­րած էին սե­րունդ­ներ:

Հոս զգա­ցի, թէ նման պա­րա­գա­նե­րու մեր աչ­քե­րու խո­նա­ւու­թիւնը ին­չի ար­դիւնք էր` Ազ­գա­յին հպար­տու­թեան ու ար­մատ­նե­րու կան­չին:

Շատ դիւ­րու­թեամբ ան­ցանք Տա­մուժ­նին ու երբ դուրս եկանք, եղա­նա­կը իր հե­րո­սա­կան թա­թը դրած էր ամ­բողջ Երե­ւա­նին վրայ ու զայն առած իր սպի­տակ սա­ւա­նին տակ:

Յա­ռա­ջի­կայ օրե­րը փաս­տե­ցին, որ բնու­թեան թա­թը աւե­լի մեղմ է քան իշ­խա­նու­թեան կարգ մը ան­դամ­նե­րու­նը. անոնց թա­թը բո­լոր եղա­նակ­նե­րու ըն­թաց­քին Հա­յաս­տա­նի վրայ կը շա­րու­նա­կէ մնալ:

Յա­ջոր­դա­բար համ­տե­սե­ցի մա­րուժ­նին եւ վա­յե­լե­ցի ազ­գա­յին լահ­մա­ճօն, վա­յե­լե­ցի «Տէր­եան Շաուըր­մա»ն, ծա­նօ­թա­ցայ հայ­րե­նի հո­ղի ար­տադ­րու­թեան պա­մի­տո­րին ու բաթ­լի­ճա­նին, իրա­զեկ դար­ձայ դժ­ուա­րու­թիւն­նե­րուն, տն­տե­սա­կան տագ­նա­պին, ան­գոր­ծու­թեան, զոյգ կա­թո­ղի­կո­սու­թիւն­նե­րու, եր­կու ուղ­ղագ­րու­թեան, Սփիւռք-հայ­րե­նիք փոխ­յա­րա­բե­րու­թեան… եւ այլ հար­ցե­րու: Ու Ղա­զա­րոս Աղայ­եա­նի խօս­քը յի­շե­ցի` «Բա­ւա­կան չէ ազ­գա­սէր եւ հայ­րե­նա­սէր լի­նե­լը, պէտք է մի քիչ էլ լեզ­ուա­սէր լի­նել»:

Առա­ջին եր­կու­քը հիմ­նա­կան են, իսկ եր­րոր­դը էա­կան:

Ար­տա­գաղ­թը դար­ձած է վտանգ լպր­ծուն,

Ո՛չ գա­ցողն է տկար, ո՛չ մնա­ցո­ղը` տո­կուն,

Վաղ­ուան հան­դէպ վա­խը` մնա­յուն,

Իսկ անո­րո­շու­թիւնը`  ըն­կե­րը հա­յուն:

Հայ­րե­նի­քը չվ­տան­գենք վէ­ճե­րով տկար ու գնա­յուն,

Եթէ կորսնց­նենք զայն, կը կոր­չինք պատ­մու­թեան վի­հը ան­հուն,

Բայց մե­զի կամք շնորհ­ուած է անն­կուն, որ գա­լի­քի հան­դէպ ըլ­լանք պատ­րաստ ու ար­թուն:

Լո­զունք­ներ, որոնք պէտք է դադ­րին գե­ղե­ցիկ, սպա­ռո­ղա­կան ար­տա­յայ­տու­թիւն ըլ­լա­լէ եւ դառ­նան գործ­նա­կան իրա­կա­նու­թիւն:

Հայ լե­զուն կը թուի սահ­ման­ուած ըլ­լալ քա­ղա­քա­կան կեան­քի հա­մար` ո՛չ առեւտ­րա­կան հա­ղոր­դակ­ցու­թեան, ո՛չ աշ­խար­հիկ կա­պե­րու, ո՛չ դիւա­նա­գի­տա­կան բա­նակ­ցու­թեան, ո՛չ վար­չա­կան հան­գոյց­նե­րու, ո՛չ իսկ իմաս­տա­սի­րա­կան` գա­ղա­փա­րա­կան առն­չու­թեանց: Հայ լե­զուն կո­չում ու­նի հա­ւա­տար­մօ­րէն ներ­կա­յաց­նե­լու ճշ­մարտու­թիւն­ներ:

Փոքր ենք, այո՛, բայց մեծ է այն փոք­րը, որ երազ­նե­րը իրա­կա­նաց­նե­լու ճամ­բուն չի զլա­նար իր քր­տին­քը:

Աղ­քատ ենք, այո՛, բայց պատ­մու­թեան ըն­թաց­քին մեծ եղած է այն աղ­քատ­նե­րուն ու թշ­ուառ­նե­րուն թիւը, որոնք միայն դրամ ու­նե­ցած են:

Էա­կա­նը ոչ թէ փնտ­ռելն է, այլ` գտ­նե­լը:

Խրա­մա­տը մեծ է իշ­խա­նութ­եան ու ժո­ղո­վուր­դին մի­ջեւ:

Իշ­խա­նու­թիւն­նե­րէն պա­հան­ջել ան­կա­րե­լին` ան­խո­հե­մու­թիւն է:

Իսկ ժո­ղո­վուր­դին զլա­նալ կա­րե­լին հա­մա­զօր է դա­ւա­ճա­նու­թեան:

Մեր դի­մաց ցց­ուած դժ­ուա­րու­թիւն­նե­րը աւե­լի մեծ են, քան մեր ու­ժե­րը:

Ուս­տի մի­ա­նանք հիմ­նա­կան եր­կու գա­ղա­փար­նե­րու շուրջ.

Ա.- Իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը գնա­յուն են, պե­տա­կա­նու­թիւնը` մնա­յուն:

Բ.- Որ­պէս ճա­կա­տագ­րա­կից­ներ պէտք է ըլ­լանք աւե­լի գուր­գու­րոտ մէկս միւ­սին նկատ­մամբ, քա­ջու­թիւն է քն­նա­դա­տել սխալ­նե­րը ու խա­րա­զա­նել ան­հա­ճոյ երե­ւոյթ­նե­րը, սա­կայն ոչ թէ խան­գա­րե­լու, այլ սր­բագ­րե­լու հե­ռան­կա­րով :

Խա­ւա­րը անի­ծե­լը սո­վո­րա­կան է, իսկ լու­սա­ւոր­ման աշ­խա­տան­քին մաս­նակ­ցու­թիւն բե­րե­լը յատ­կան­շա­կան:

Որե­ւէ գոր­ծըն­թաց կամ իրա­ւուն­քի հաս­կա­ցո­ղու­թիւն պէտք չէ ըլ­լայ ինք­նան­պա­տակ կամ նոյ­նիսկ անն­պա­տակ. պար­տա­ւո­րու­թեան ըմբռ­նու­մը պէտք չէ դառ­նայ ազա­տու­թիւն կաշ­կան­դող կա­ղա­պար, եր­կու­քի մի­ա­ձու­լու­մէն կը ծնի շի­նիչ գա­ղա­փար:

Այս բո­լո­րը մեզ պէտք է մղեն ար­դար վեր­լու­ծու­թեան: Այս­պէս` սո­վե­տի ու հա­մայ­նա­վա­րա­կան կար­գե­րու ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին իսկ, ու­նե­ցած ենք անուն­ներ Յա­րու­թիւն­եան, Քո­չին­եան ու Տէ­միրճ­եան, որոնց ազ­գա­յին ոգի­ին քա­րա­շէն փաս­տերն են Սար­դա­րա­պա­տի ու Ծի­ծեռ­նա­կա­բեր­դի  փա­ռա­յեղ կա­ռոյց­նե­րը, Մա­տե­նա­դա­րանն ու հս­կայ Օփե­րան, Մեթ­րոն ու Ար­փա Սե­ւա­նը… «Հէյ Ճան Հա­յաս­տան»:

Առա­ջին հան­րա­պե­տու­թեան ամ­րապնդ­ման մե­ծա­գոյն ճա­կա­տա­մար­տի վայ­րը «իւչ թա­փա»ն դար­ձաւ 3-րդ հան­րա­պե­տու­թեան սահ­ման­նե­րը պաշտ­պա­նող եւ յատ­կա­պէս Ար­ցա­խի ան­կա­խու­թեան ճա­նա­պար­հին ին­կած մեր նա­հա­տակ­նե­րուն շի­րիմը, ուխ­տա­տեղիի վե­րած­ուած եռաբ­լուր:

Վար­դան Մա­մի­կոն­եանն ու Վար­դան Բախշ­եա­նը, Փա­րա­մազն ու Գէ­որգ Չա­ւուշ հս­կան, Անդ­րա­նիկ Փա­շան ու Շա­հէն Մեղր­եա­նը, Սար­գիս Կու­կուն­եանն ու Մոն­թէ Մել­քոն­եա­նը, բո­լո­րը սուղ գին վճա­րե­ցին այ­սօր­ուան մեր գո­յու­թեան հա­մար:

Կը վս­տա­հեց­նեմ ձեզի, պա­մի­տո­րը որոշ ճի­գով մը կը դառ­նայ լո­լիկ, բաթ­լի­ճա­նը` սմ­բուկ, մա­րուժ­նին` պաղ­պա­ղակ:

Բայց մենք կը դառ­նանք ծաղր ու ծա­նակ:

Եթէ ազ­գա­կո­րուս­տի ու հայ­րե­նա­կո­րուս­տի դէմ չբարձ­րաց­նենք աղա­ղակ,

Եթէ ես, դուն ու ան մի­աս­նա­բար չկազ­մենք փա­ղանգ ու բա­նակ,

Ուշ անդ­րա­դար­ձած պի­տի ըլ­լանք մեր կո­րուստ­նե­րուն:

Ար­ցունք թա­փե­ցինք, հայ­րե­նի­քի գով­քը հիւ­սե­ցինք,

Անոնց, որոնք արիւն թա­փե­ցին, ֆե­տա­յի կո­չե­ցինք:

Ծնուն­դին ու Յա­րու­թեան ան­կա­խու­թիւն երա­զե­ցինք,

Ու երբ իրա­կա­նա­ցաւ, մեր ցա­խա­ւեր ըն­թաց­քով, զայն վտան­գե­ցինք:

Վե­րա­կանգ­նե­լու հա­մար բա­ւա­րար չէ միայն գրիչ, պէտք է նա­եւ սր­տի ու մտ­քի սուր, բահ ու բրիչ:

Այս ապ­րում­նե­րով վե­րա­ցած էի, երբ ձայն մը կր­կին զգու­շա­ցուց. «Տա­սը վայրկ­եա­նէն Պէյ­րու­թի «Հա­րի­րի» մի­ջազ­գա­յին օդա­կա­յան էջք պի­տի կա­տա­րենք»:

Երե­ւա­կա­յու­թեանս մէջ Հա­լէպն էր կր­կին, որ դիւ­թիչ հմայ­քով բա­րի վե­րա­դարձ կը մաղ­թէր:

Մեր պատ­մու­թիւնը պէտք է դի­տել որ­պէս մի­ա­խառն ու մէկ ամ­բող­ջու­թիւն:

Այս մէ­կը կ՛են­թադ­րէ պատ­մութ­եան էջե­րը պե­ղե­լու քա­ջու­թիւն:

Բա­րի երթ բո­լո­րիս:

Պարգեւ Աւագեան

Share.

Leave A Reply