Սիւզանին հետ բարեկամութիւնս 2012-ին Լոնտոնի Համալսարանին կազմակերպած ձեռնարկներէն մէկուն ընթացքին ծնունդ առաւ: Ան բնիկ անգլիացի, արդէն իսկ վաթսունը անց հոգեբան մըն է: Անցնող հինգ տարիներու մեր խօսակցութիւններուն եւ նամակակցութիւններուն մէջ, յաճախ Հայոց Ցեղասպանութեան, Միջին Արեւելքի հայութեան պատմութեան ու ներկային, հայ-թրքական յարաբերութիւններուն, Արցախի ու Միացեալ Թագաւորութեան արտաքին քաղաքականութեան մասին կը զրուցէինք:

Սիւզանը իր պատասխաններուն ու քննարկումներուն մէջ, անգլիացիներուն յատուկ քաղաքավարութեան, ազնուականութեան, զգուշաւորութեան, հեռատեսութեան, վարպետ դիւանագիտութեան ու լայնախոհութեան մարմնաւորումին կողքին, զգալիօրէն կը խուսափէր «Հայոց Ցեղասպանութիւն» եզրը գործածելէ: Ես «Հայոց Ցեղասպանութիւն» կը գրէի կամ կ՛ըսէի, ինք «Ջարդեր», «Համաշխարհային Ա. Պատերազմի Դէպքեր», «Ողբերգութիւններ» կը պատասխանէր:

Շատ դիւրին էր քանի մը գիրք կամ յղումներ (լինքեր) առաջարկել իրեն, որոնք գիտական ու պատմավաւերագրականօրէն կ՛անդրադառնան Հայոց Ցեղասպանութեան ու կը փաստեն, թէ կատարուածը ուիրշ բան չէր, բացի` ցեղասպանութենէ: Շատ դիւրին էր «Սիւզա՛ն, ինչու՞  կատարուածին «Ցեղասպանութիւն» չես ըսեր» հարցնելը, սակայն կը մտածէի, որ նման քայլ մը իր կողմէ որպէս քարոզչութիւն կրնար ընկալուիլ, կամ հայ ըլլալուս բերումով ենթակայական, կողմնակալ ու զգացական մօտեցումներու վերագրուիլ: Ինք եւս, օր մը օրանց «Ցեղասպանութիւն» եզրը գործածել-չգործածելուն նիւթը չբացաւ:

Այս բոլորին վրայ կ՛աւելնար այն իրականութիւնը, որ Թուրքիան Անգլիոյ մէջ լուրջ գումարներ կը ծախսէ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ժխտելու, պատմութիւնը նենգափոխելու եւ ապատեղեկատուութիւն տարածելու համար, իսկ Հայոց Ցեղասպանութեան թեմայով անգլիական պաշտօնական, ակադեմական ու գիտական շրջանակները «զգոյշ» (չըսելու համար բացասական) մօտեցում կը ցուցաբերեն, որ կարծէք հանրային կարծիքի վերածուած ու ազդած է Սիւզանի նման հարիւրաւոր հասարակ քաղաքացիներուն վրայ:

Միւս կողմէ սակայն, ներքուստ կը նեղանայի իր այս պահուածքին համար: Աւելի ճիշդ արժանապատուութիւնս կը վիրաւորուէր, երբ մարդիկ այս կամ այն պատճառներու բերումով «Ցեղասպանութիւն» բառեզրը չէին գործածեր: Խորքին մէջ, ճշմարտութիւնը ուրանալու երեւոյթն է եւ այդ ուրացումին հետեւանքով անարդարութեան շարունակութիւնն է, որ բնականօրէն մարդուս անհանգստութիւն կը պատճառէ: Հետեւաբար, յարմար առիթ մը կը սպասէի այս հարցը սեղանին վրայ դնելու եւ բացայայտօրէն պարզելու, թէ նման վերաբերմունք անհատական եւ հաւաքական վիրաւորանք է Հայոց Ցեղասպանութենէն փրկուածներու ժառանգորդներուն, ինչպէս նաեւ անարգանք բոլոր անոնց, որոնք զոհը գացին այս ոճրագործութեան:

Յարմար առիթը օր մը հետեւեալ ե-նամակը բերաւ.

«Սիրելի՛ Գէորգ,

Անցեալ Հինգշաբթի Լոնտոնի «Թրաֆալկր» թատերասրահին մէջ Նէյլ Մաքբըրսըն Neil McPherson-ին հեղինակած թատրոնին գացի, որ Համաշխարհային Ա. Պատերազմի օրերուն երիտասարդ զինուորի մը պատմութեան մասին կը խօսէր: Թատրոնէն ետք, հարց պատասխանի եւ քննարկումի յայտագրին ալ միացայ ու հոն իմացայ, որ Նէյլը այս թատրոնէն բացի, Հայոց Ցեղասպանութեան հարիւր ամեակին առիթով քու ժողովուրդիդ մասին ալ գրած ու բեմադրած է 2015-ին: Թատրոնին վերնագիրը «Ես Երգելով Կ՛ուզեմ Մեռնիլ»ն է: Դժբախտաբար, «Ես Երգելով Կ՛ուզեմ Մեռնիլ»ին ներկայացումը վերջ գտած է արդէն, սակայն ամբողջ թեքսթը գիրքի վերածուած է:  Խնդրեմ, կցուած տե՛ս արդէն գիրքի վերածուած թատրոնի կողքի նկարը, առաջին էջն ու ետեւի կողքի նկարը: Հեղինակը մակագրեց գիրքը, ծայրէ ծայր կարդացի, յուզուեցայ, շատ մը հարցումներուս յստակ պատասխան ստացայ  ու ապա փոսթով քեզի ուղարկեցի: Երկմտանքով ղրկեցի: Այս ժամանակներուն մարդ զգոյշ պէտք է ըլլայ: Զգոյշ եմ, որ քու եւ ժողովուրդիդ վէրքերը չնորոգեմ…:

Իրականութեան մէջ, կը վախնայի ու չէի ուզեր Համաշխարհային Ա. Պատերազմին անդրադարձող թատրոնին երթալ, որովհետեւ մեծ հայրս այդ օրերուն անգլիական բանակին մէջ ծառայած էր ու անոր ապրած ծանր փորձառութենէն լաւապէս տեղեակ եմ ու չեմ ուզեր կրկին անգամ ցաւիլ ու յուզուիլ: Բայց եթէ չերթայի, բնաւ պիտի չլսէի Նէյլին հեղինակած ու ժողովուրդիդ ցաւին ու արհաւիրքին անդրադարձող գործին մասին: Կը ցաւակցիմ Հայոց Ցեղասպանութեան բոլոր զոհերուն համար ու կը հաւատամ, որ արդարութիւնն ու ճշմարտութիւնը ուշ կամ կանուխ պիտի յաղթեն»:

Սիւզանը առաջին անգամ ըլլալով «Հայոց Ցեղասպանութիւն» կը գործածէր…:

Շնորհակալական պատասխանիս մէջ, «Ես Երգելով Կ՛ուզեմ Մեռնիլը» Հայոց Ցեղասպանութեան նահատակներէն Սիամանթոյին գործերէն մէկը ըլլալը մատնանշեցի ու Սիամանթօ բանաստեղծը ներկայացուցի իրեն: Համացանցին մէջ Սիամանթոյին մասին ու անոր գործերէն անգլերէնի թարգմանուած քանի մը յղումներ ալ գտայ, որոնք կցեցի պատասխան նամակիս:

Գիրքը ստանալէս ետք, երկու ժամուան մէջ մէ՛կ շունչով կարդացի: Մտապաստառիս վրայ յստակօրէն կը գծուէին թատրոնին բոլոր տեսարանները: Այս որքա՛ն բծախնդիր, գիտական, ճշգրիտ, յուզումնախառն, իրապաշտ, ժամանակակից, անցեալը ներկային հետ կապող, ինչպէս նաեւ Հայոց Ցեղասպանութեան թեմայով թրքական թեզը խայտարակող եւ ուրացումի քաղաքականութիւնը դատապարտող պատմական գործ մը արտադրած էր անգլիացի հեղինակը…: Փաստօրէն այս թատրոնին ճամբով, նոյնիսկ ջնջին տեղեկութիւններ ունեցող հանդիսատես-ընթերցող մը ամբողջական ու ճշգրիտ տեղեկութիւն եւ լուսաբանութիւն կը ստանայ Հայոց Ցեղասպանութեան դրդապատճառներուն եւ ընթացքին, Ցեղասպանութենէն մեր օրերը հասնող ժամանակահատուածին եւ Ցեղասպանութեան հետեւանքներուն մասին, որոնք մինչեւ օրս անլուծելի կը մնան:

Ի միջի այլոց, նախաբանին մէջ հեղինակը կ՛անդրադառնար, թէ ինչո՛ւ եւ ինչպէ՛ս գրած է Հայոց Ցեղասպանութեան մասին, ինչպէս նաեւ դիտել կու տար, թէ այս գործին պատճառով բազմաթիւ ճնշումներու, անհիմն ամբաստանութիւններու եւ նոյնիսկ սպառնալիքներու ենթարկուած է:

Հայոց Ցեղասպանութեան ուրացման քաղաքականութեան դիմաց, «Նէյլ»երու դերակատարութիւնը «Սիւզաններ»ը ճշմարտութեան առաջնորդելու հրամայական է:

Գէորգ Յակոբճեան

(«Գանձասար»ի ապրիլեան յաւելուածէն)

Share.

Leave A Reply