ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ ՆԵՐՔԻՆ ԴՐՈՒԹԻՒՆԸ (1918-1920 թթ.)

0

28 Մա­յիս 1918-ը Հայ ժո­ղո­վուր­դին հա­մար եղաւ նոր սկիզբ մը: Եր­կա­րա­տեւ պա­տե­րազմ­նե­րէն ետք, Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խա­ցու­մը եւ Առա­ջին Հան­րա­պե­տու­թեան կազ­մա­ւո­րու­մը ու­նե­ցաւ պատ­մամ­շա­կու­թա­յին եւ քա­ղա­քա­կան մեծ նշա­նա­կու­թիւն, սա­կայն Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան 2,5 տար­ուան գո­յու­թեան ըն­թաց­քը հե­զա­սահ չըն­թա­ցաւ: Հան­րա­պե­տու­թեան ներ­քին դրու­թիւնը մօ­տէն սեր­տե­լով, ամ­փոփ կեր­պով կը ներ­կա­յաց­նենք տի­րող կա­ցու­թիւնն ու իրա­վի­ճակ­նե­րը.

Ա- Տն­տե­սա­կան-Ըն­կե­րա­յին Վի­ճա­կը

Հա­յաս­տա­նի նո­րա­կազմ Հան­րա­պե­տու­թիւնը իր գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը սկ­սաւ տն­տե­սա­կան-ըն­կե­րա­յին ծանր պայ­ման­նե­րու մէջ: Չորս տա­րի տե­ւած պա­տե­րազ­մէն, ռու­սա­կան յե­ղա­փո­խու­թեան բե­րած ցն­ցում­նե­րէն, Անդր­կով­կա­սի տրո­հու­մէն, աւան­դա­կան կա­պե­րու խախտ­ման հե­տե­ւան­քով լի­ո­վին քայ­քայ­ուած էր երկ­րին տն­տե­սու­թիւնը: 1919թ. գիւ­ղատն­տե­սու­թեան մա­կար­դա­կը ին­կած էր, պղին­ձի հան­քերն ու գոր­ծա­րան­նե­րը դադ­րած էին աշ­խա­տան­քէ, վա­ռե­լա­նիւ­թի պա­կա­սի պատ­ճա­ռով գրե­թէ ան­դա­մա­լուծ­ուած էր եր­կա­թու­ղա­յին հա­ղոր­դակ­ցու­թիւնը: Ար­դիւ­նա­բե­րու­թեան կանգ առ­նե­լուն եւ ներ­մուծ­ման բա­ցա­կա­յու­թեան հե­տե­ւան­քով առաջ եկած էր անհ­րա­ժեշտ ապ­րանք­նե­րու չգոյութիւն, սով եւ հե­տե­ւա­բար գի­նե­րու սոս­կա­լի սղաճ ու ֆի­նան­սա­կան հա­մա­կար­գի քայ­քա­յում: Մաս­նա­ւո­րա­պէս աղէ­տա­լի էր 1918թ. թր­քա­կան ներ­խու­ժու­մը: Սո­վէն եւ հա­մա­ճա­րա­կէն մա­հա­ցաւ շուրջ 180 հա­զար մարդ: Այս կա­ցութ­եան դէմ դնե­լու հա­մար ստեղծ­ուե­ցան սնն­դա­տու կա­յան­ներ, ուր տաք կե­րա­կուր կը բաժն­ուէր ժո­ղո­վուր­դին: Օգ­նու­թիւն հա­ւա­քե­լու նպա­տա­կով Եւ­րո­պա եւ Ամե­րի­կա մեկ­նե­ցաւ պատ­ուի­րա­կու­թիւն մը վար­չա­պետ` Յով­հան­նէս Քա­ջա­զնունիի ղե­կա­վա­րու­թեամբ: Իրա­վի­ճա­կը աս­տի­ճա­նա­բար սկ­սաւ լա­ւա­նալ, երբ ամե­րիկ­եան օգ­նու­թիւն տրա­մադր­ուե­ցաւ եւ հա­մե­մա­տա­բար լաւ բերք հա­ւաք­ուե­ցաւ:

Առաջ­նա­կարգ խն­դիր էր նա­եւ հայ գաղ­թա­կա­նու­թեան օթե­ւան տալն ու կե­րակ­րե­լը: Կա­րի­քա­ւոր գաղ­թա­կան­նե­րուն հա­մար բաց­ուե­ցան աշ­խա­տա­նոց­ներ: Պե­տու­թիւնը կա­րո­ղու­թիւն չու­նէր բո­լոր որ­բե­րը խնա­մե­լու, ուս­տի 1919թ. Մար­տին ամե­րիկ­եան նպաս­տա­մա­տոյց կո­մի­տէ­ին յանձն­ուե­ցաւ 15 հա­զար որ­բե­րու խնամ­քը:

1920թ. ըն­դուն­ուե­ցաւ նոր հո­ղա­յին օրէնք, որուն հա­մա­ձայն ազ­գայ­նաց­ուե­ցան կալ­ուա­ծա­տի­րա­կան հո­ղե­րը ու ան­հա­տոյց օգ­տա­գործ­ման  հա­մար յանձն­ուե­ցան գիւ­ղա­ցի­նե­րուն:

Սփիւռ­քա­հայ շարք մը մե­ծա­հա­րուստ­ներ բա­րե­գոր­ծա­կան մի­ջոց­ներ յատ­կա­ցու­ցին եւ կտակ­ներ փո­խադ­րե­ցին Հա­յաս­տան, ինչ­պէս օրի­նակ Եգիպ­տո­սէն` Մել­քոն­եան եղ­բայր­նե­րը, Ստավ­րո­պո­լէն` Պո­պո­վը եւ ու­րիշ­ներ: Ամե­րիկ­եան կո­մի­տէն (Ամեր­կոմ) մեծ օժան­դա­կու­թիւն ցու­ցա­բե­րեց երկ­րի չքա­ւոր ու գաղ­թա­կան բնակ­չու­թեան:

Երկ­րի վե­րա­շի­նու­թեան եւ տն­տե­սա­կան բա­րե­կար­գու­թեան հա­մար ի գործ դր­ուե­ցան շատ մը ձեռ­նար­կու­թիւն­ներ, ինչ­պէս Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րու ջրա­յին ու­ժի ոռոգ­ման եւ ջրանցք­նե­րու ուղ­ղու­թիւնը, ելեկտ­րա­կա­յան­նե­րու կազմն ու տե­ղը ճշ­դե­լու աշ­խա­տանք­նե­րը: Պե­տու­թիւնը աղա­հան­քե­րը իր ձեռ­քը առ­նե­լով կար­գա­ւո­րեց աղի ար­տադ­րու­թիւնն ու վա­ճառ­քը: Բաց­ուե­ցաւ Կարս-Պա­թում խճու­ղին եւ պա­րէ­նի փո­խադ­րու­թիւնը կա­տար­ուե­ցաւ այդ ճամ­բով: Որոշ­ուե­ցաւ ժո­ղովր­դա­կան տն­տե­սու­թեան նա­խա­րա­րու­թիւն հիմ­նել, որուն վս­տահ­ուե­ցան վե­րա­շի­նու­թեան վե­րա­բե­րող աշ­խա­տանք­նե­րը: Կա­ռուց­ուե­ցաւ նա­եւ Երե­ւա­նի ռատի­ո­կա­յա­նը:

Բ- Մշա­կու­թա­յին Կեանք

Հա­կա­ռակ տի­րող ծանր պայ­ման­նե­րուն, Հա­յաս­տա­նի ան­կախ Հան­րա­պե­տու­թեան տա­րի­նե­րուն մշա­կու­թա­յին կեան­քը վե­րելք ապ­րե­ցաւ:

1- Դպ­րո­ցա­կան Հա­մա­կարգ եւ Ար­ուես­տի Զար­գա­ցում

Մեծ աշ­խա­տանք տար­ուե­ցաւ վե­րա­կանգ­նե­լու դպ­րո­ցա­կան հա­մա­կար­գը: Ռազ­մա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւ­ննե­րու, հիւան­դա­նոց­նե­րու ու որ­բա­նոց­նե­րու տնօ­րի­նու­թեան տակ գտ­նուող դպ­րո­ցա­կան կա­ռոյց­նե­րը վե­րա­դարձ­ուե­ցան կր­թա­կան հա­մա­կար­գին: Պե­տու­թիւնը ստանձ­նեց կր­թու­թեան կազ­մա­կերպ­ման գոր­ծը:

Մշա­կու­թա­յին կեան­քի բա­րե­լա­ւու­մին մե­ծա­պէս նպաս­տեց նա­խա­րար Նի­կոլ Աղ­բալ­եա­նը, որուն ջան­քե­րով  31 Յուն­ուար 1920-ին Ալեք­սանդ­րա­պո­լի մէջ բա­ցու­մը կա­տար­ուե­ցաւ առա­ջին հա­մալ­սա­րա­նին, մի­ակ ճիւղ ու­նե­նա­լով պատ­մա­լեզ­ուա­բա­նու­թիւնը, 290 ու­սա­նող­նե­րով եւ 32 դա­սա­խօս­նե­րով: Հա­մալ­սա­րա­նի առա­ջին տե­սուչն էր` փրօֆ. Իւ­րի Ղամ­բար­եա­նը: Դա­սա­խօս­նե­րէն յի­շենք` Մա­նուկ Աբեղ­եան, Ե. Ֆրանգ­եան: Երե­ւա­նի մէջ այդ պա­հուն յար­մար շէնք չըլ­լա­լու պատ­ճա­ռով, հա­մալ­սա­րա­նին հա­մար տրա­մադր­ուե­ցաւ Ալեք­սանդ­րա­պո­լի առեւտ­րա­յին ու­սում­նաս­րա­հի շէն­քը, որ 20-րդ դա­րաս­կիզ­բին կա­ռուց­ուած, ճար­տա­րա­պե­տա­կան սեւ տու­ֆէ շար­ուած­քով շի­նու­թիւն մըն էր: 1920 թ. Յու­նի­սին հա­մալսա­րա­նը փո­խադր­ուե­ցաւ Երե­ւան, ու­սուց­չա­կան սե­մի­նար­իա­յի շէն­քը: Բաց­ուե­ցան բազ­մա­թիւ դպ­րոց­ներ, ակումբ­ներ, գրա­դա­րան­ներ: Հիմնո­ւե­ցաւ Հնու­թիւն­նե­րու Պահ­պա­նութ­եան Պե­տա­կան Կո­մի­տէ: Թիֆ­լի­սէն Երե­ւան փո­խադր­ուե­ցաւ Պե­տա­կան թան­գա­րա­նը, կազ­մա­կերպ­ուե­ցաւ Պե­տա­կան թատ­րոն: Ակն­յայտ ար­ուես­տա­գէտ­ներ էին` դե­րա­սան Սե­ւում­եան, նկա­րիչ Ար­շակ Ֆէթ­վաճ­եան:

Կա­րե­լի է ըսել, թէ Հա­յաս­տա­նի Մշա­կոյ­թի Նա­խա­րա­րու­թեան պատ­մու­թիւնը սկ­սաւ Հա­յաս­տա­նի առա­ջին Հան­րա­պե­տու­թեան (1918-20 թթ.) ժա­մա­նակ­նե­րէն: 1918-19 թ. կը գոր­ծէր Հան­րա­յին Կր­թութ­եան Նա­խա­րա­րու­թիւնը: 1919 թ. Յու­լիս 1-ին կը կազ­մա­ւոր­ուի Հան­րա­յին Կր­թու­թեան եւ Ար­ուես­տի Նա­խա­րա­րու­թիւնը` միջ­նա­կարգ եւ տար­րա­կան դպ­րոց­նե­րու, ար­ուես­տի եւ հնու­թիւն­նե­րու, բժշ­կա­կան-սա­նի­տա­րա­կան բա­ժին­նե­րով: 1919 թ. Յու­լի­սի 17-ի նիս­տին ՀՀ մի­նիստր­նե­րու (նա­խա­րար­նե­րու) խոր­հուր­դը կը հաս­տա­տէ օրէնք` «Հնու­թեան յու­շար­ձան­նե­րու եւ ար­ուես­տի բա­ժի­նը վե­րա­կազ­մա­կեր­պե­լու մա­սին. այն բո­լոր հիմ­նար­կու­թիւն­ներն ու ան­ձինք, որոնք կը ցան­կա­յին կա­տա­րել պե­ղում, վե­րա­նո­րո­գում կամ այլ որե­ւէ աշ­խա­տանք, որ կապ ու­նի հնու­թիւն­նե­րու հետ` պէտք է նա­խօ­րօք ստա­նան նա­խա­րա­րութ­եան թոյլ­տուու­թիւնը»: Հան­րա­յին կր­թու­թեան եւ ար­ուես­տի նա­խա­րարն էր Ն. Աղ­բալ­եան, իսկ հնութ­եան պահ­պա­նու­թեան բա­ժի­նի վա­րիչն էր Ա. Լո­րիս-Քա­լան­թար­եան: Խնա­մա­տա­րու­թեան եւ աշ­խա­տան­քի նա­խա­րարն էր` Ա. Բա­բալ­եանը , իսկ ֆի­նանս­նե­րու­նը` Ն. Արա­րատ­եան:

Կա­ռա­վա­րու­թիւնը աշ­խա­տանք տա­րաւ աս­տի­ճա­նա­բար հա­յաց­նե­լու բո­լոր պե­տա­կան հիմ­նար­կու­թիւն­նե­րը: Մա­մու­լը սուր կեր­պով կը քն­նա­դա­տէր այն հիմ­նար­կու­թիւն­նե­րը, որոնց ազ­գայ­նա­ցու­մը կ՛ըն­թա­նար դան­դաղ: 17 Ապ­րի­լին Երե­ւա­նի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ հայ թեր­թե­րու ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րու առա­ջին ժո­ղո­վը, որոնք շարք մը որո­շում­ներ առ­նե­լով զա­նա­զան հիմ­նար­կու­թիւն­նե­րուն արագ հա­յաց­ման նպաս­տե­ցին:

2- Մա­մուլ

Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­եան 2,5 տար­ուան գո­յու­թեան ըն­թաց­քին լոյս տե­սան շուրջ 60 պար­բե­րա­կան­ներ:

Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­եան պար­բե­րա­կան մա­մու­լը կա­րե­լի է բաժ­նել երեք մա­սե­րու` պաշ­տօ­նա­կան, կու­սակ­ցա­կան եւ ան­կախ: Պաշ­տօ­նա­կան պար­բե­րա­կան­նե­րու ընդ­հա­նուր թիւն էր` 14 թերթ, կու­սակ­ցա­կա­նը` 38, իսկ ան­կախ մա­մու­լը` 8 թերթ:

Պաշ­տօ­նա­կան մա­մու­լի նպա­տակն էր` կա­ռա­վա­րու­թեան եւ խորհր­դա­րա­նին ըն­դու­նած օրէնք­նե­րու, օրէնսդ­րա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թիւն­նե­րու, որո­շում­նե­րու ու հրա­ման­նե­րու հրա­պա­րա­կու­մը:  ՀՀ գլ­խա­ւոր պաշ­տօ­նա­կան թեր­թը «Կա­ռա­վա­րու­թեան Լրա­բեր» եռօր­եայ թերթն էր: Յա­ջորդ պաշ­տօ­նա­թեր­թը «Հա­յոց Ազ­գա­յին Խորհր­դի լրա­տու» եռօր­եան էր: Պաշ­տօ­նա­կան մա­մու­լի շար­քին կը դաս­ուէր Ռազ­մա­կան Նա­խա­րա­րու­թեան «Ռազ­միկ» 16 էջէ բաղ­կա­ցած շա­բա­թա­թեր­թը:

ՀՀ կու­սակ­ցա­կան մա­մու­լը բաժն­ուած էր երեք ուղ­ղու­թեամբ` «աջ», «ձա­խա­կենդ­րոն» եւ «ձախ», հիմք ու­նե­նա­լով այդ կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րու դա­սա­կար­գա­յին կազ­մու­թիւնը եւ հե­տապն­դած նպա­տակ­նե­րը:

Աջա­կողմ­եան թե­ւին կը պատ­կա­նէ­ին Հայ ժո­ղովր­դա­կան եւ Հայ Սահ­մա­նադ­րա­կան Ռամ­կա­վար կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը, որոնք լոյս ըն­ծա­յած են 5 թեր­թեր, երկ­րոր­դը` Հայ Ժո­ղովր­դա­կան Կու­սակ­ցու­թիւնն էր, իսկ եր­րոր­դը` Հայ Ռամ­կա­վար­նե­րը: Երե­ւա­նի մէջ լոյս կը տես­նէր ՀԺԿ-ի պար­բե­րա­թերթ «Ժո­ղո­վուրդ» լրա­գի­րը: Աջա­կողմ­եան թե­ւը ներ­կա­յաց­նող Ռամ­կա­վար Կու­սակ­ցու­թեան գլ­խա­ւոր պաշ­տօ­նա­թեր­թերն էին «Վան-Տոս­պան» եւ «Հա­յաս­տա­նի Ձայ­նը»:

ՀՀ «ձախ» կեդ­րո­նա­մէտ դիրք կը գրա­ւէր ՀՅ Դաշ­նակ­ցու­թեան մա­մու­լը: ՀՀ տա­րած­քին լոյս տե­սան կեդ­րո­նա­կան եւ տե­ղա­կան նշա­նա­կու­թեան ՀՅԴ-ի 13 պար­բե­րա­կան­ներ: Գլ­խա­ւոր­ներն էին` «Զան­գը», «Հա­յաս­տա­նի Աշ­խա­տա­ւո­րը», «Յա­ռա­ջը» եւ «Աշ­խա­տան­քը»:

ՀՀ ձա­խա­կողմ­եան մա­մու­լը կը ներ­կա­յաց­նէ­ին սոց­ի­ա­լիստ-յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րը (էսէռ­ներ), սոց­իալ-դե­մոկ­րատ` մեն­շե­ւիկ­նե­րը եւ պոլ­շե­ւիկ­նե­րը: Էսէռ­նե­րը ու­նե­ցած են  3 թերթ, մեն­շե­ւիկ­նե­րը` 3, իսկ պոլ­շե­ւիկ­նե­րու եւ անոնց հա­մա­կիր­նե­րու պար­բե­րա­կան­նե­րու թիւը կը հաս­նէր 13-ի:

ՀՀ մէջ ան­կու­սակ­ցա­կան եւ գի­տա­կան մա­մու­լը աւե­լի նուազ էր: Յի­շենք «Ալեք­սանդ­րա­պո­լի Լրա­բեր»ը, «Իտ­է­ալ»ը, «Նոր Ու­ղի»ն եւ այլն:

ՀՀ մէջ կար­ճա­տեւ ըն­թաց­քով լոյս տե­սան գե­ղա­տես­չա­կան եւ գի­տաու­սում­նա­կան բնոյթ ու­նե­ցող քա­նի մը ամ­սա­գիր­ներ: Ինչ­պէս` «Գիւ­ղատն­տե­սա­կան Հան­դէս» ամ­սա­գի­րը, «Առող­ջա­պա­հիկ» բժշ­կա­կան հան­դէ­սը: Էջմ­ի­ա­ծի­նի մէջ լոյս տե­սան «Արա­րատ», «Էջմ­ի­ա­ծին» հո­գե­ւոր եւ գի­տա­կան ամ­սա­գիր­նե­րը եւ այլն:

Գ- Հա­սա­րա­կա­կան- Քա­ղա­քա­կան Կեանք

Հա­յաս­տա­նը դար­ձաւ ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան պե­տու­թիւն: Ազա­տօ­րէն կը գոր­ծէ­ին քա­ղա­քա­կան կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը: Դաշ­նակ­ցու­թիւնը որ­պէս հա­յու­թեան ամէ­նէն ազ­դե­ցիկ ու­ժը Հան­րա­պե­տու­թիւնը կա­ռա­վա­րող կու­սակ­ցու­թիւնն էր, ամ­բողջ բե­ռը շալ­կած էր իր ու­սե­րուն եւ յա­ճախ քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րու ընդ­դի­մու­թեան դէմ յան­դի­ման կը գտնուէր:

Դաշ­նակ­ցու­թիւնը 1919-ին 9-րդ ընդհ. ժո­ղո­վով իր ծրա­գիրն ու գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը նոր պայ­ման­նե­րուն հա­մա­պա­տաս­խան դարձ­նե­լով գլ­խա­ւոր նպա­տակ հռ­չա­կեց «Ազատ, Ան­կախ եւ Մի­աց­եալ Հա­յաս­տա­նի ստեղ­ծու­մը»:

Հայ Ժո­ղովր­դա­կան Կու­սակ­ցու­թիւնը իր շուրջ հա­մախմ­բե­լով բարձ­րո­րակ մտա­ւո­րա­կան­ներ` գոր­ծող քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րուն երկ­րոր­դը կը հա­մար­ուէր: Ան կը զբա­ղեցնէր աջ թե­ւը: 1919թ. Սեպ­տեմ­բե­րին տե­ղի ու­նե­ցած կու­սակ­ցու­թեան 2-րդ հա­մա­գու­մա­րին գլ­խա­ւոր նպա­տակ հռ­չա­կեց` «հայ­կա­կան պե­տա­կա­նու­թեան եւ ազ­գա­յին մշա­կոյ­թի զար­գաց­ման ծա­ռա­յել»: Ան թէ­եւ եր­բեմն Դաշ­նակ­ցու­թեան հետ կը գոր­ծակ­ցէր, սա­կայն Հան­րա­պե­տութ­եան գո­յու­թեան տա­րի­նե­րուն անոր ընդ­դի­մա­դիր ուժն էր եւ հե­տե­ւո­ղա­կան քն­նա­դա­տը:

Հան­րա­պե­տու­թեան մէջ գոր­ծող քա­ղա­քա­կան մնա­ցած ու­ժե­րը իրենց ծրա­գիր­նե­րով սոց­իա­լիս­տա­կան էին եւ կը կազ­մէ­ին ձախ թե­ւը: Անոնց­մէ միայն էսէռ­նե­րուն վի­ճակ­ուած էր դեր խա­ղալ երկ­րի կեան­քին մէջ, որով­հե­տեւ Դաշ­նակ­ցու­թե­նէն բա­ցի ձա­խե­րէն միայն իրենք ներ­կա­յաց­ուած էին Հա­յաս­տա­նի վեր­ջին խորհր­դա­րա­նին մէջ:

Ան­կա­խու­թեան օրե­րուն պե­տու­թեան կող­քին էին նա­եւ միւս քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րը` բա­ցի պոլ­շե­ւիկ­նե­րէն:

Դ- Թուրք-Թա­թա­րա­կան Խռո­վու­թիւն­նե­րը

Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­եան հա­մար առա­ւել վտան­գա­ւոր էին թուրք-թա­թա­րա­կան խռո­վու­թիւն­նե­րը, որոնք ան­կա­յուն կը դարձ­նէ­ին երկ­րին ներ­քին կեան­քը, աւե­լին` կը սպառ­նա­յին պե­տու­թիւնը ներ­սէն կոր­ծա­նել: Այդ խռո­վու­թիւն­նե­րը կը կազ­մա­կեր­պէ­ին եւ կը ղե­կա­վա­րէ­ին թուրք եւ թա­թար (ատր­պէյ­ճան­ցի) գոր­ծա­կալ­նե­րը: Մու­սա­ւա­թա­կան Ատր­պէյ­ճա­նը իր հա­կա­հայ­կա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը կ՛իրա­կա­նաց­նէր Երե­ւա­նի մէջ իր լի­ա­զօր ներ­կա­յա­ցուց­չու­թեան մի­ջո­ցով: Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը կ՛աշ­խա­տէ­ին խա­ղաղ մի­ջոց­նե­րով վերջ տալ ատր­պէյ­ճան­ցի­նե­րու անհ­նա­զան­դու­թեան: Երբ անոնք կը դի­մադ­րէ­ին, իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը ստիպ­ուած կ՛ըլ­լա­յին դի­մել զին­ուած ու­ժե­րուն:

Մա­յիս ամի­սը տագ­նա­պա­լի օրեր բե­րաւ Հա­յաս­տա­նին ու հա­յութ­եան հա­մար: Քե­մա­լա­կա­ննե­րու ու­ժե­ղա­ցու­մը, պոլ­շե­ւիկ­նե­րու յա­ռաջ­խա­ղաց­քը, զա­նոնք զի­նուո­րա­կան ու­ժով ետ մղե­լու ան­կա­րե­լիու­թիւնը եւ շփում­նե­րը Ատր­պէյ­ճա­նի հետ իս­կա­կան վտանգ­ներ էին Հա­յաս­տա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան առ­ջեւ: Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան կեան­քը ընդ­հատ­ուե­ցաւ 1920թ. պոլ­շե­ւիկ­նե­րու բարձ­րա­ցու­ցած Մա­յիս­եան խռո­վու­թեամբ: Այդ ժա­մա­նակ Խորհր­դա­յին Ռու­սաս­տա­նը յաղ­թա­նակ­ներ տա­նե­լով ներ­թա­փան­ցեց Անդր­կով­կաս: 28 Ապ­րի­լին կար­միր բա­նա­կը մտաւ Ատր­պէյ­ճան եւ ան խորհր­դայ­նա­ցաւ: Հա­յաս­տա­նի մէջ գոր­ծող պոլ­շե­ւիկ­նե­րը, որոնք խորհր­դա­րա­նի մէջ ու­նէ­ին մէկ պատ­գա­մա­ւոր ոգե­ւոր­ուե­ցան այդ հան­գա­ման­քով ու որո­շե­ցին ապս­տամ­բու­թիւն բարձ­րաց­նել եւ զէն­քի ու­ժով Հա­յաս­տա­նը խորհր­դայ­նաց­նել: 1 Մա­յի­սին անոնք ցոյ­ցեր կազ­մա­կեր­պե­ցին կա­ռա­վա­րու­թեան շէն­քին դի­մաց: Ալեք­սանդ­րա­պո­լի պոլ­շե­ւիկ­նե­րը 7 Մա­յի­սին կազ­մե­ցին «Ապս­տամ­բու­թեան ղե­կա­վար մար­մին»` Հա­յաս­տա­նի ռազ­մա­յե­ղա­փո­խա­կան կո­մի­տէ (ՀՌՀԿ), Սար­գիս Մու­սա­յէլ­եա­նի գլ­խա­ւո­րու­թեամբ: 29 Նո­յեմ­բե­րին Հա­յաս­տա­նի ռազ­մա­յե­ղա­փո­խա­կան կո­մի­տէն, 11-րդ Կար­միր բա­նա­կին օգ­նու­թեամբ, Ատր­պէյ­ճա­նէն կը մտ­նէ Իջե­ւան եւ երկ­րին մէջ կը յայ­տա­րա­րէ խորհր­դա­յին իշ­խա­նու­թիւն: 2 Դեկ­տեմ­բե­րին Երե­ւա­նի մէջ ստո­րագր­ուած հա­մա­ձայ­նագ­րով Հա­յաս­տան կը հռ­չակ­ուի Խորհր­դա­յին Հան­րա­պե­տու­թիւն, իսկ իշ­խա­նու­թիւնը ժա­մա­նա­կա­ւո­րա­պէս կը յանձն­ուի զի­նուո­րա­կան հրա­մա­նա­տա­րու­թեան` Դրաս­տա­մատ Կա­նայ­եա­նի գլ­խա­ւո­րու­թեամբ:

Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ճո­ղոպ­րած հայ ժո­ղո­վուր­դը կր­կին ոտ­քի կանգ­նե­լով կեր­տեց Հա­յաս­տա­նի Ա. Հան­րա­պե­տու­թիւնը, որ հիմք հան­դի­սա­ցաւ երկ­րորդ ու եր­րորդ հան­րա­պե­տու­թեան կեր­տու­մին: Հայ ժո­ղո­վուր­դը թէ­եւ իր սե­փա­կան ամ­բողջ տա­րած­քին չտի­րա­ցաւ, բայց մնա­լով պա­հան­ջա­տէր կը շա­րու­նա­կէ մին­չեւ օրս իր ամ­բող­ջա­կան իրա­ւունք­նե­րը ձեռք ձգե­լու գոր­ծըն­թա­ցը:

Մարինա ՉիլԱբոշեանՊօղիկեան

ՕԳ­ՏԱ­ԳՈՐԾ­ՈՒԱԾ ԱՂ­ԲԻՒՐ­ՆԵՐ ԵՒ ԳՐԱ­ԿԱ­ՆՈՒ­ԹԻՒՆ

Փրօֆ. Հր. Ռ. Սի­մոն­եան, «Հա­յոց Պատ­մու­թիւն», Երե­ւան, ԵՊՀ Հրա­տա­րակ­չու­թիւն, 2012:

Ս.Վրաց­եան, «Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թիւն», բ.տպ., Պէյ­րութ 1958:

Ալ. Խա­տիս­եան, «Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան Ծա­գումն ու Զար­գա­ցու­մը», բ. տպ., 1968:

hy.wikipedia.org/wiki/Հա­յաս­տա­նի_Հան­րա­պե­տութ­յուն_(1918-1920)

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.