Մա­յիս 28-ի տօ­նա­կա­տա­րու­թիւն­նե­րուն մաս­նակ­ցե­լու հա­մար հայ­րե­նի արուես­տա­գէտ, ազ­գագ­րա­կան եր­գե­րու մեկ­նա­բան  Ար­սէն Գրի­գոր­եան (Մրօ) եւ ար­ցախ­եան ազա­տա­մար­տիկ, ազ­գա­յին-յե­ղա­փո­խա­կան եր­գե­րու մեկ­նա­բան Մկր­տիչ Մկր­տիչ­եան (Մա­կիչ) հրա­ւիր­ուե­ցան Հա­լէպ: Այս առի­թով «Գան­ձա­սար» հե­տեւ­եալ հար­ցազ­րոյ­ցը ու­նե­ցաւ անոնց հետ.

 

Պէ­թի Քի­լէրճ­եան.- Պրն. Ար­սէն, նախ կը շնոր­հա­ւո­րեմ ձեզ` ՀՀ մշա­կոյ­թի նա­խա­րա­րի խորհր­դա­կան նշա­նակ­ուել­նուդ առի­թով: Խնդ­րեմ անդ­րա­դառ­նաք ժո­ղովր­դա­կան եր­գի կա­րե­ւո­րու­թեան ու անոր պահ­պան­ման ու տա­րած­ման ի խն­դիր ձեր տա­րած աշ­խա­տանք­նե­րուն:

 

Ար­սէն Գրի­գոր­եան.– Իմ առա­ծը, նոր բան չէ: Հենց տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում իմ առա­ծի հա­մար նա­խա­րա­րը վս­տա­հեց եւ նշա­նա­կեց խորհր­դա­կան, որ­պէս­զի այն ծրա­գիր­նե­րը, որոնք ոչ պաշ­տօ­նա­կան բնոյթ ու­նէ­ին մենք դարձ­նենք պաշ­տօ­նա­կան եւ փոր­ձենք ազ­գա­յին եր­գը, ազ­գա­յին մշա­կոյ­թը հա­մա­տա­րած դարձ­նել մեր հա­սա­րա­կու­թեան մէջ` Հա­յաս­տա­նում կամ Հա­յաս­տա­նի սահ­ման­նե­րից դուրս, որով­հե­տեւ մենք շատ խն­դիր­ներ ու­նենք եւ հա­ւա­տում ենք, որ եր­գը ապ­րեց­նող է: Մա­քուր, անա­ղարտ հայ եր­գը իր մէջ մեծ ոյժ ու­նի, որ­պէս­զի հա­յին պա­հէ իր ինք­նու­թեան, տե­սա­կին մէջ: Շատ խն­դիր­ներ ու­նենք եւ պի­տի փոր­ձենք աւե­լի կա­նո­նագ­րել, հա­մա­կար­գել զանոնք:

Իմ ոլոր­տը ազ­գա­յին, ազ­գագ­րա­կան եր­գը, երաժշ­տու­թիւնը եւ պարն է, այդ ուղ­ղու­թեամբ մենք պատ­րաս­տել ենք ծրա­գիր­ներ, որ ար­դէն այ­սօր կ՛ու­նե­նան պաշ­տօ­նա­կան բնոյթ: Առա­ջին քայ­լը, իւ­րա­քան­չիւր խումբ կամ ան­հա­տի, որ ինք իրեն ան­ուա­նում է ազ­գա­յին եր­գի կամ երաժշ­տու­թեան խումբ կամ եր­գիչ, իրա­ւունք­նե­րը  պէտք է սահ­մա­նա­փա­կել եւ որո­շել, թէ ինք արդ­եօք իրա­ւունք ու­նի այդ ան­ուա­նու­մը օգ­տա­գոր­ծե­լու թէ ոչ, որով­հե­տեւ շատ խմ­բեր կան, որոնք դուրս են գա­լիս Հա­յաս­տա­նից, գնում են տար­բեր փա­ռա­տօն­նե­րի իրենց անձ­նա­կան մի­ջոց­նե­րով, փոր­ձում են հայ­կա­կան մշա­կոյ­թը ներ­կա­յաց­նել, երբ իրենք չու­նեն այդ պատ­շաճ մա­կար­դա­կը եւ իրա­ւուն­քը: Դրա հա­մար պէտք է հս­կո­ղու­թիւն լի­նի, որը շատ կա­րե­ւոր է:

Մենք ապ­րում ենք այդ­պի­սի ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծում, երբ պէտք է մտա­ծենք յա­ջորդ 100-200 տար­ուան մա­սին, թէ մենք ինչ ենք թող­նե­լու գա­լիք մեր սե­րունդ­նե­րին: Այդ պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւնը պէտք է մեր ու­սե­րին դնել, չխու­սա­փենք այդ պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւ­նից: Չա­սենք, որ ժա­մա­նա­կը փոխ­ուել է: Մենք պար­տա­ւոր ենք մեր ծրագ­րի հիմ­քում դաստ­ի­ա­րակ­չա­կան աշ­խա­տանք տա­նել, այ­սինքն` փոր­ձենք հա­մա­գոր­ծակ­ցել Կր­թա­կան Նա­խա­րա­րու­թեան, քա­ղա­քա­պե­տա­րան­նե­րի հետ, որոնք իրենց են­թա­կա­յու­թեան տակ ու­նեն ման­կա­պար­տէզ­ներ եւ դպ­րոց­ներ, եւ այն­տեղ սկ­սենք այդ աշ­խա­տան­քը, որով­հե­տեւ ինչ կը ցա­նես, այդ կը հն­ձես: Հա­մոզ­ուած եմ, որ ման­կա­պար­տէ­զում երբ տղայ երե­խա­յին սո­վո­րեց­նում ես հայ­կա­կան ռազ­մա­պա­րե­րը, հայ­րե­նա­սի­րա­կան, յե­ղա­փո­խա­կան եր­գե­րը, ապա ինք հաս­տատ հայրենիքի ծա­ռա­յու­թե­նէն չի խու­սա­փի: Նոյն­պէս եթէ տա­լիս ես մա­քուր, անա­ղարտ հայ­կա­կան եր­գը եւ պա­րը մեր հայ աղ­ջիկ­նե­րին, նրանք կը դառ­նան հա­սա­րա­կութ­եան մէջ կա­րե­ւոր դեր եւ նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­ցող իս­կա­կան մայ­րեր: Դրա հա­մար շատ ծրա­գիր­ներ կան: Մենք սկ­սել ենք հիմ­նել իւ­րա­քան­չիւր քա­ղա­քում խումբ, որ կը ներ­կա­յաց­նէ տու­եալ շր­ջա­նի ազ­գագ­րու­թիւնը: Օրի­նակ` խո­յե­ցի­նե­րը շատ են Ար­տա­շա­տում, բայց Ար­տա­շա­տում մենք չու­նենք խումբ, որ կը ներ­կա­յաց­նի Սալ­մաս­տից գաղ­թած խո­յե­ցի­նե­րի մշա­կոյ­թը: Մենք պէտք է աջակ­ցենք, որ­պէս­զի այդ խմ­բե­րը ստեղծ­ուեն: Կան խմ­բեր, որոնք ժա­մա­նա­կին ստեղծ­ուել են եւ այ­սօր բազ­մա­թիւ խն­դիր­նե­րի առաջ են կանգ­նել, փոր­ձենք օգ­նել այդ խմ­բե­րին վե­րա­կանգ­նե­լու: Ու­նենք օրի­նակ­ներ, ինչ­պէս Հայ­րիկ Մու­րատ­եա­նի «Վան» եւ «Զար­թօնք» խմ­բե­րը, կը փոր­ձենք մեր աջակ­ցու­թիւնը ցու­ցա­բե­րել եւ այ­սօր այդ խմ­բե­րը կը զար­դա­րեն մեր բե­մե­րը:

 

Պ.Ք.- Պրն. Մկր­տիչ­եան, նա­խա­պէս եկաք Հա­լէպ տագ­նա­պի առա­ջին օրե­րուն, այ­սօր տագ­նա­պի վերջ­նա­կան փու­լին մէջ է եր­կի­րը: Ինչ­պէ՞ս տե­սաք հա­լէ­պա­հա­յու­թիւնը, գա­ղու­թէն ներս ի՞նչ փո­փո­խու­թիւն­ներ նկա­տե­ցիք:

Մկր­տիչ Մկր­տիչ­եան.- Կա­րող եմ ասել, որ մար­դու վե­րա­բեր­մուն­քի եւ կա­րո­ղու­թեան մէջ է փո­փո­խու­թիւնը: Տագ­նա­պը ուղ­ղա­կի գնա­ցել է, բայց մեր ժո­ղո­վուր­դը պա­տե­րազ­մի դրա­կան կող­մերն է քա­ղել, քա­ղել է մեր հա­մայ­նքի նկատ­մամբ յա­ւել­եալ սէ­րը եւ ջեր­մու­թիւնը, սա պատե­րազ­մի հե­տե­ւանքն է: Մահ­ուան գնա­ցող մար­դիկ ան­պայ­ման մաք­րւում են: Ես Հա­լէ­պը տե­սայ շատ մա­քուր ինչ­պէս անց­եա­լին եւ այն­պէս էլ հի­մա: Այս առու­մով, ինձ հա­մար բա­ցա­ռիկ է այս հա­մայն­քը: Հա­լէ­պա­հա­յու­թիւնը պա­հեց հա­յու­թեան պատիւը: Հա­ւա­տա­րիմ մնա­լով մեր պա­պե­րի խառն­ուած­քին, մնաց արաբ ժո­ղովր­դի կող­քին: Սա մեզ հա­մար պա­տիւ է: Սա շնորհք է: Ու­զում եմ, որ այն միշտ մնայ որ­պէս ձեր ապ­րե­լա­ձե­ւը: Սի­րով էք իրար հետ ոչ թէ խօս­քով այլ ապ­րե­լով, սա շատ կա­րե­ւոր բան է: Բայց այս սր­տով ապ­րե­լը, ես կ՛ու­զեմ, որ դուք միշտ ու­նե­նաք: Ապ­րէք պա­տուով,  հա­ւա­տա­րիմ մնա­լով մեր պա­պե­րին ստեղ­ծած մշա­կոյ­թին:

Ա.Գ.- Իմ վեր­ջին այ­ցե­լու­թիւնը եղել է 2011թ. Մարտ 15-ին: Յա­ճախ մտա­հոգ­ուել եմ Հա­լէ­պի, հա­լէ­պա­հա­յու­թեան եւ ընդ­հան­րա­պէս Սիր­իա­յի եւ սիր­ի­ա­հա­յու­թեան մա­սին: Շատ ցա­ւա­լի էր Հա­լէ­պի մուտ­քի տե­սա­րա­նը: Երբ մտանք քա­ղաք ես չճա­նա­չե­ցի  Հա­լէ­պը, թէ­եւ  ծա­նօթ էի քա­ղա­քին: Պատ­կե­րը շատ ցա­ւա­լի էր:

Մենք այ­սօր եկել ենք, ոչ թէ ուղ­ղա­կի հա­մերգ տա­լու: Սա շատ լաւ առիթ էր փո­խան­ցե­լու Հա­յաս­տա­նի ժո­ղովր­դի, բո­լոր ըն­տա­նիք­նե­րի եւ ամ­բողջ հա­յու­թեան շնոր­հա­կա­լու­թիւնն ու երախ­տա­գի­տու­թիւնը: Հա­լէ­պը ամ­րոց է, բա­րո­յա­կա­նու­թեան ամ­րոց, որը հա­լէ­պա­հա­յու­թիւնը փոր­ձեց պա­հել ամէն գնով: Փառք ու պա­տիւ այն տղա­նե­րին, որոնք ըն­կան հալէպահայութիւնը պա­հե­լու, որով­հե­տեւ մեր հայ­րե­նի­քի սահ­ման­նե­րը ոչ թէ միայն Հա­յաս­տա­նի աշ­խար­հագ­րա­կան սահ­ման­ներն են, մենք ու­նենք նա­եւ բա­րո­յա­կան սահ­ման­ներ: Բա­րո­յա­կան սահ­ման­նե­րից կա­րե­ւո­րա­գոյնն է Հա­լէ­պը: Երբ սո­վե­տա­կան կար­գե­րի ժա­մա­նակ կապ չկար աշ­խար­հի եւ Հա­յաս­տա­նի հետ, Հա­լէ­պը դար­ձաւ աշ­խար­հի հա­յու­թիւնը սնու­ցող սիր­տը: Հա­յա­պահ­պան­ման գոր­ծին մէջ կա­րե­ւոր գործ էր կա­տա­րում հա­լէ­պա­հա­յու­թիւնը:

Դուք խա­ւա­րի մէ­ջից լոյսն էք տես­նում եւ ձեր բո­լո­րի տրա­մադ­րու­թեան մէջ այդ ամէ­նը շատ նկա­տե­լի է: Դուք իւ­րա­քան­չիւրդ այդ խա­ւա­րը ճեղ­քել էք եւ լոյս էք ստեղ­ծել: Իրա­կա­նում կան մեր հայ­րե­նա­կից­նե­րից, որոնք թո­ղե­ցին, գնա­ցին: Աստ­ուած նրանց հետ: Բայց դուք բո­լորդ պա­հե­ցիք մեր պատ­ուի խն­դի­րը, հա­յի տե­սա­կի խն­դի­րը: Իրա­կա­նում սա մեր եր­կի­րը չէ, բայց այն եր­կիրն է, որ մեզ գր­կա­բաց ըն­դու­նեց ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նից, հայ­րե­նազր­կու­մից յե­տոյ եւ մեզ  առաջ­նա­յին տեղ տուեց: Հա­յը չի կա­րող դա­ւա­ճա­նել այս ամէ­նին: Հա­կա­ռա­կը, ինք հա­ւա­տա­րիմ պէտք է մնայ, որով­հե­տեւ հա­յի հա­մար մարդ­կու­թիւնն է կա­րե­ւո­րը: Սիր­իա­յի արաբ ժո­ղովր­դին հա­ւա­տա­րիմ մնա­լով ամե­նա­բարձր մա­կար­դա­կի ձեր վե­րա­բեր­մուն­քը ցոյց տուիք այս փոք­րիկ հա­յա­շէն քա­ղա­քին: Կեց­ցէ՛ք: Իբ­րեւ ծնուն­դով սիր­ի­ա­հայ ինձ հա­մար մեծ պա­տիւ է այս­տեղ իւ­րա­քան­չիւր հա­յի հետ շփ­ուել, խօ­սել, եր­գել: Ինչ­քան յու­զիչ էր, երբ մենք հան­դի­պե­ցինք այն տղոց, ով­քեր օր ու գի­շեր պա­հում էին հայ­կա­կան թա­ղա­մա­սե­րը, հայ մար­դը, հա­յի ինք­նու­թիւնը. դուք մի­ա­ժա­մա­նակ չէք դա­դա­րեց­րել ձեր մշա­կու­թա­յին գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը, ձեր խմ­բագ­րու­թիւնը, ձեր ռատիօ կա­յա­նը: Աշ­խա­տում էք այդ ամէ­նը անել: Սա  է հա­յը:

 

Պ.Ք.- Պրն. Մկր­տիչ­եան, դուք եղած էք ար­ցախ­եան ազա­տա­մար­տիկ: Ի՞նչ ար­ժէք կը ներ­կա­յաց­նէ յե­ղա­փո­խա­կան եր­գը, միայն ոգե­ւո­րո՞ղ դեր ու­նի ան:

Մ.Մ.- Յե­ղա­փո­խա­կան եր­գը պատ­մու­թիւն է: Հաս­կա­նա­լու թէ քե­զա­նից առաջ ով­քեր ինչ են առել: Սա դաս է բո­լո­րիս հա­մար: Դու դր­սե­ւոր­ւում ես ժա­մա­նա­կի մէջ, կա­րո­ղա­նում ես անել այն ինչ, որ ժա­մա­նա­կին առել են քո նախ­նի­նե­րը: Ինձ հա­մար յե­ղա­փո­խա­կան երգ չկայ, սա ապ­րում է, կա­տա­րում, կռիւ, պա­տե­րազմ:

Պա­տե­րազ­մի դաշ­տին դու կը կանգ­նես պատ­մու­թեան շե­մին նոր պատ­մու­թիւն ստեղ­ծե­լու: Կը հաս­կա­նաս քե­զա­նից առաջ պատ­մու­թիւն գրո­ղին, թէ ինչ քայ­լե­րով այդ պատ­մու­թիւնն է նա գրել: Ի զուր չէ, որ հենց այդ ժա­մա­նա­կում ստեղ­ծւում են այդ եր­գե­րը կամ դառ­նում են պատ­մու­թիւն: Մենք ու­նենք նոր ժա­մա­նա­կի պատ­մու­թիւն­ներ: Երբ լսե­ցի Աւօ Գաթրճ­եա­նի խօս­քե­րով հրա­շա­լի այն եր­գը, որ նուիր­ուած էր հա­լէ­պա­հայ քա­ջե­րին, իմ ամ­բողջ զգա­ցո­ղու­թեան մի­ջո­ցաւ դէպ­քե­րը ան­ցան իբ­րեւ պատ­մու­թիւն, որ մեր ժո­ղովր­դի պատ­մու­թիւնն է: Եր­գը ինձ հա­մար պատ­մու­թիւն է: Այ­սօր եւ միշտ ար­ժէք է, այն­պէս որ ժա­մա­նա­կը կա­րե­ւոր չի: Ի հար­կէ դժ­ուար է մի ժա­մա­նա­կում, երբ նրա կա­րի­քը չկայ, ապ­րեց­նել այդ եր­գը, բայց պա­րա­գա­նե­րը  քեզ կը  հասց­նեն մի օր այն­տեղ: Դու պատ­րաստ պի­տի լի­նես:

 

Պ.Ք.- Որ­պէս հայ ար­ուես­տա­գէտ­ներ, ի՞նչ պատ­գամ ու­նիք հայ երի­տա­սար­դու­թեան:

Մ.Մ.- Երի­տա­սարդ­նե­րը, եթէ կա­րո­ղա­նան հաս­նիլ ազ­նուու­թեան, բա­րու­թեան ար­դէն յաղ­թա­նա­կած կ՛ըլ­լան, որով­հե­տեւ հե­րո­սու­թիւնը բա­րի մար­դու մէջ է ծն­ւում: Նուիր­ուա­ծու­թիւնը, ազ­գի հա­մար մեռ­նի­լը, բա­րի, ազ­նիւ, ուղ­ղա­միտ մար­դու մէջ պի­տի լի­նի: Այն որ այս յատ­կա­նիշ­նե­րը ու­նե­ցաւ կը նշա­նա­կէ, որ իր ու­ղե­ղը աշ­խա­տում է եւ ինք ան­պայ­ման պի­տի ապ­րի: Ինք ճա­նա­պարհ­նե­րը գտ­նում է ապ­րե­լու: Ես տե­սայ այդ երի­տա­սարդ­նե­րին. ազ­նիւ, շի­տակ մարդ են: Իրենց միայն առող­ջու­թիւն կա­րող եմ մաղ­թել: Իրենք ամէն ինչ ու­նեն հայ լի­նե­լու, հայ ապ­րե­լու հա­մար:

Ա.Գ.- Մենք բախ­տա­ւոր ենք, որով­հե­տեւ սերն­դա­փո­խու­թիւնը որոշ ազ­գե­րի մօտ տա­պա­լում է իրենց պատ­մու­թիւնը, պատ­կա­նե­լիու­թիւնը: Մեզ մօտ մենք ու­նենք  հրա­շա­լի նոր սե­րունդ: Ես շատ եմ շփւում երի­տա­սարդ­նե­րի հետ: Մեր երի­տա­սարդ սե­րուն­դը շատ աւե­լի տա­ղան­դա­ւոր է, խե­լա­ցի, եւ առաջ է գնում: Դա մեզ հա­մար բախ­տա­ւո­րու­թիւն է: Մենք ու­նենք առողջ սե­րունդ` հա­կա­ռակ այն բա­նա­ձե­ւին, որ ասում է, թէ առողջ սե­րունդ ու­նե­նա­լու համար պէտք է մար­դիկ խառն­ուեն, պէտք է ազ­գե­րը խառն­ուեն: Մենք առանց խառնուե­լու ու­նենք շատ լաւ սե­րունդ: Մեր երի­տա­սարդ­նե­րը պատ­րաստ են զի­նուո­րագր­ուե­լու, ազ­գա­յին ինք­նու­թիւնը պաշտ­պա­նե­լու, ազ­գա­յի­նը առաջ տա­նե­լու, ազ­գը յա­րա­տե­ւութ­եան տա­նե­լու: Դրա հա­մար մենք բախ­տա­ւոր ենք: Հայ երի­տա­սար­դը այ­սօր նոյնն է ան­կախ դրա­նից, թէ որ­տեղ է նա ծնւում: Դա էլ մեր առա­ւե­լու­թիւնն է: Մենք կա­րող ենք, առանց խառն­ուե­լու ու­րիշ ազ­գե­րի հետ, ու­նե­նալ որակ­եալ նոր սե­րունդ: Այս սե­րուն­դը մեզ կը յաղ­թի, կը գե­րա­զան­ցի ու գե­րա­զան­ցում է այ­սօր բո­լոր ոլորտ­նե­րում: Մեր երի­տա­սարդ­նե­րը ու­րիշ տե­սակ մտա­ծում են` շատ աւե­լի ու­շիմ, ճկուն, խե­լա­ցի: Իրենց մէջ կայ «խեն­թու­թիւն»: Մենք ըն­կեր­նե­րով ասում ենք «ով խենթ չի, ու­րեմն եւ­րո­պա­ցի է»: Մեր երի­տա­սարդ­նե­րը աւե­լի շատ եր­գե­ցին քան մենք եւ մեզ յաղ­թե­ցին:

Թող առողջ լի­նեն, անվ­տանգ լի­նեն: Իրենք կա­րող են ստեղ­ծել իրենց առող­ջու­թիւնն ու անվ­տան­գու­թիւնը: Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խութ­եան տա­րի­նե­րին ան­կա­խու­թեան սե­րուն­դը մեզ ուղ­ղա­կի հպար­տու­թիւն է ներշն­չել:

Շնոր­հա­կա­լու­թիւն այս շա­հե­կան հար­ցազ­րոյ­ցին եւ ձեր Հա­լէպ ժա­մա­նու­մին հա­մար:

Հարցազրոյցը վարեց

Պէթի Քիլէրճեան

Share.

Leave A Reply