Եթէ յե­տա­դարձ հայ­եացք մը նե­տենք պատ­մու­թեան վրայ, պի­տի տես­նենք, որ հայ ու­սա­նո­ղու­թիւնը նշա­նա­կա­լից դեր ու­նե­ցած է թէ՛ մշա­կու­թա­յին, թէ՛ հա­սա­րա­կա­կան եւ թէ քա­ղա­քա­կան կեան­քին մէջ:

Մեր գրա­կա­նու­թեան Ոս­կե­դա­րը հա­մա­րուող Ե. դա­րը կը պար­տինք մեր առա­ջին կրտ­սեր թարգ­մա­նիչ­նե­րուն: Այդ շար­ժու­մին ծնունդ տուող­նե­րը ու­սա­նող­ներ էին: Անոնք աշա­կերտ­ներն էին Ս. Սա­հա­կի եւ Ս. Մես­րո­պի, որոնք հե­տա­գա­յին մեկ­նե­ցան այդ ժա­մա­նակ­ուան լու­սա­ւո­րու­թեան կեդ­րոն­ներ` կա­տա­րե­լա­գոր­ծե­լու իրենց ու­սու­մը:

Նոյն էր պա­րա­գան Զար­թօն­քի շր­ջա­նի մեր ու­սա­նող­նե­րուն, որոնք մեկ­նե­լով արեւմտ­եան ոս­տան­ներ հա­ղորդ­ուե­ցան ազա­տու­թեան, ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան, մարդ­կա­յին իրա­ւունք­նե­րու լու­սա­ւոր գա­ղա­փար­նե­րով ու վե­րա­դառ­նա­լով հայ­րե­նիք այդ գա­ղա­փար­նե­րը տա­րա­ծե­ցին հա­սա­րա­կու­թեան մէջ` սա­տա­րե­լով անոր իմա­ցա­կան վե­րել­քին: Անոնք հարս­տա­ցու­ցին հայ գրա­կա­նու­թիւնը, ար­ուես­տը, դպ­րոց­ներն ու մա­մու­լը: Անոնք էին, որոնք հե­տա­գա­յին, Պոլ­սոյ մէջ, ծնունդ տուին Ազ­գա­յին սահ­մա­նադ­րու­թեան եւ հա­յու­թեան մէջ ազա­տու­թեան ոգի ներ­մու­ծե­ցին: 19-րդ դա­րու վեր­ջե­րը, հայ ու­սա­նող­ներն էին, որոնք միու­թիւն­ներ ապա նա­եւ հայ­կա­կան կու­սակ­ցու­թիւն­ներ հիմ­նե­ցին: Հա­յաս­տա­նի խորհր­դայ­նա­ցու­մէն վերջ, Սփիւռ­քի մէջ հիմն­ուե­ցան ու­սա­նո­ղա­կան միու­թիւն­ներ, որոնք ջա­հա­կի­րը դար­ձան Հայ Դա­տին ու հա­յա­պահ­պա­նու­մի էա­կան աշ­խա­տան­քին:

Այս պա­հուն, լու­սար­ձա­կի տակ առ­նենք մեր հա­մայն­քը: Հա­լէ­պա­հա­յու­թեան հա­սա­րա­կա­կան կեան­քի կազ­մա­կերպ­ման ամէ­նէն աշ­խոյժ շր­ջան­նե­րուն, հա­մայն­քէն ներս հիմն­ուած են ու­սա­նո­ղա­կան միու­թիւն­ներ: Այդ միու­թիւն­նե­րուն հիմ­նա­դիր կող­մե­րը, այդ օրե­րուն, ու­նե­ցած են այն հա­մո­զու­մը, որ ու­սա­նող տար­րը հա­սա­րա­կու­թեան մը յա­ռա­ջա­դէմ ոյժն է, հա­մայն­քին ազ­գա­յին կեան­քը զար­գաց­նող, միտ­քը հարս­տաց­նող խաւն է, որ իր նո­րա­նոր գա­ղա­փար­նե­րով պի­տի պայ­քա­րի թէ՛ հայ հա­սա­րա­կու­թեան յա­ռաջ­դի­մու­թեան, եւ թէ  Հայ Դա­տին ու հայ­կա­կան շա­հե­րուն հա­մար:

Գա­ղա­փա­րա­կան հիմք ու նպա­տա­կա­յին աշ­խա­տանք ու­նե­ցող ու­սա­նո­ղա­կան միու­թիւն­նե­րը առա­ւե­լա­բար գոր­ծուն ներ­կա­յու­թիւն ու­նե­ցած են մեր գա­ղու­թէն ներս, մինչ հա­մալ­սա­րա­նա­կան միու­թիւն­ներ, ու­նե­նա­լով հան­դերձ աշ­խոյժ գոր­ծու­նէ­ու­թեան շր­ջան­ներ, եր­բեմն լճա­ցած են եւ կամ բա­ւա­րար­ուած հան­դէս­նե­րու, ըն­կե­րա­յին հա­ւաք­նե­րու եւ դա­սա­խօ­սու­թիւն­նե­րու կազ­մա­կեր­պու­մով:

Ասի­կա բա­ւա­րար չէ, սա­կայն, ու­սա­նո­ղու­թեան ներ­կա­յու­թիւնը ազ­դե­ցիկ դարձ­նե­լու հա­մար:

Ներ­կայ մեր պայ­ման­նե­րուն մէջ, ու­սա­նո­ղու­թեան վրայ դր­ուած յոյ­սե­րը ար­դա­րաց­նե­լու հա­մար, այս միու­թիւն­նե­րը նպա­տա­կա­յին ծրա­գիր եւ  գոր­ծու­նէ­ու­թիւն պէտք է  ու­նե­նան մեր հա­մայն­քէն ներս:

Այդ գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը նոյն­քան կա­րե­ւոր է, որ­քան` վե­րա­կանգ­նու­մը: Ու­սա­նո­ղու­թեան խօս­քը, անոր միտքն ու կար­ծի­քը պէտք է ար­տա­ցո­լան մեր թեր­թին, մեր պար­բե­րա­կան­նե­րուն, հան­րա­յին զրոյց­նե­րուն ընդ­մէ­ջէն: Հայ ու­սա­նո­ղու­թիւնը, շփում­ներ ու­նե­նա­լով նա­եւ տե­ղա­ցի ու­սա­նող­նե­րու հետ, պի­տի նպաս­տէ գա­ղա­փար­նե­րու, տե­սա­կէտ­նե­րու մեր­ձեց­ման, հայ­կա­կան դի­մա­գի­ծի ճշգ­րիտ ներ­կա­յաց­ման:  Նոր խօս­քի, նոր միտ­քի, նո­րա­ձեւ աշ­խա­տան­քի կա­րի­քը ամէն ժա­մա­նակ­նե­րէ աւե­լի ու­նի մեր հա­սա­րա­կու­թիւնը այ­սօր: Հա­մա­հայ­կա­կան հար­ցե­րը, գա­ղու­թա­յին մար­տահ­րա­ւէր­նե­րը, մշա­կու­թա­յին մեր առա­ջադ­րանք­նե­րը առա­ջին հեր­թին պէտք է մտա­հո­գեն մեր ու­սա­նո­ղու­թիւնը:  Հայ ու­սա­նո­ղը, իբ­րեւ խան­դա­վառ եւ գի­տու­թեամբ հարս­տա­ցած բաղ­կա­ցու­ցի­չը մեր հա­սա­րա­կութ­եան, անհ­րա­ժեշտ է որ նպա­տա­կա­յին դարձ­նէ ե՛ւ իր ու­սու­մը, ե՛ւ հա­ւա­քա­կան կեան­քին իր մաս­նակ­ցու­թիւնը:

Ու­սա­նո­ղու­թիւնն է, որ հա­ւա­քա­կան մեր կեան­քին թար­մու­թիւն պի­տի բե­րէ:

«Գ

 

Share.

Leave A Reply