Հա­յաշ­խար­հի  հա­մար հին­գե­րորդ դա­րը յատ­կան­շող Սա­հակ-  Մես­րոպ­եա­ն անկրկ­նե­լի   վե­րածնուն­դը կը շա­րու­նակ­ուէր նոր ճա­ճան­չում­նե­րով: Իմա­ցա­կան եւ հո­գե­ւոր շար­ժում մը  լոյ­սի բռն­կում­նե­րով  կը փո­թոր­կէր Ե. դա­րու Հա­յոց աշ­խար­հը.լու­սա­տենչ աշա­կերտ­նե­րու, թարգ­մա­նիչ­նե­րու խումբ մը մեծ խան­դա­ղա­տան­քով կը շր­ջա­պա­տեն իրենց ու­սու­ցիչ­նե­րը` մի­ա­սին կեր­տե­լու Հա­յոց Ոս­կե­դա­րը:

Շնոր­հիւ Մով­սէս  Խո­րե­նացի­ին, Եղի­շէ­ին, Փար­պեցի­ին, Կող­բացի­ին եւ ու­րիշ­նե­րուն` Աստ­ուա­ծա­շուն­չի թարգ­մա­նու­թե­նէն ետք կը զար­գա­նայ հայ ինք­նու­րոյն գրա­կա­նու­թիւնը: Կը կա­տար­ուին բազ­մա­թիւ թարգ­մա­նու­թիւն­ներ` յու­նա­րէն եւ ասո­րե­րէն լե­զու­նե­րէ: Կը զար­գա­նան պատ­մագ­րու­թիւնը, փի­լի­սո­փա­յու­թիւնը, աստ­ուա­ծա­բա­նա­կան եր­կե­րը:

Մով­սէս Խո­րե­նացի­ին  անու­նը կը նուա­ճէ հայ պատ­մագ­րու­թեան գա­գա­թը:

Խո­րե­նա­ցի ոս­կե­դար­եան գրա­կա­նու­թեան մե­ծա­գոյն դէմքն է: Իր Հա­յոց  Պատ­մու­թեան ազ­դե­ցու­թիւնը  մեծ հետք կը ձգէ  հե­տա­գայ պատ­միչ­նե­րուն  եւ հայ գրող­նե­րուն վրայ: Զինք ան­ուա­նած են քեր­թո­ղա­հայր, պատ­մա­հայր, տի­ե­զե­րահռ­չակ քեր­թող. կոչ­ուած է նա­եւ` հայ Հե­րո­դո­տոս:

Շատ տե­ղե­կու­թիւն­ներ չու­նինք իր կեան­քին մա­սին: Մեր տե­ղե­կու­թիւն­նե­րուն մեծ մա­սը կ՛իմա­նանք իր­մէ, իր Հա­յոց Պատ­մու­թե­նէն, կարգ մը բա­ներ ալ` իր ժա­մա­նա­կա­կից Ղա­զար Փար­պեցի­էն:

Ծնած է Տա­րօն գա­ւա­ռի Խոր­նի կամ Խո­րոնք գիւ­ղը:Աշա­կեր­տած է Մես­րո­պի եւ Սա­հա­կի, անոնց կող­մէ ղրկ­ուած է բարձ­րա­գոյն ու­սում ստա­նա­լու, ասո­րա­կան եւ յու­նա­կան դպ­րու­թեանց  ու­սում­նա­սի­րու­թեան մէջ խո­րա­նա­լու` մօ­տա­ւո­րա­պէս 435 թուա­կա­նին, 20-25 տա­րե­կա­նին: Անոր հա­մար կ՛են­թադր­ուի ծնած ըլ­լալ 410-415 թուա­կան­նե­րուն մի­ջեւ:

Եփե­սո­սի ժո­ղո­վէն ետք (431թ.), երբ Սուրբ Սա­հակ եւ  Մես­րոպ Սուրբ գիր­քը ան­գամ մը եւս կը վե­րա­նա­յին  եւ կ՛ուղ­ղեն  ըստ յու­նա­րէն բնագ­րին, կա­րի­քը կը զգան յու­նա­կան  քեր­թո­ղա­կան ար­ուես­տին հմուտ  գիտ­նա­կան­նե­րու:Կ՛որո­շեն իրենց ամէ­նէն ըն­դու­նակ աշա­կերտ­նե­րը Աղեք­սանդր­իա ղր­կել: Անոնց մէջ առա­ջին տե­ղը կը գրա­ւէր Խո­րե­նա­ցի, որ հի­ա­ցու­մով կը նկա­րագ­րէ իր ճամ­բոր­դու­թիւնը:Ան իր ու­սու­ցիչ­նե­րը կը նմանց­նէ արե­գա­կի, իսկ աշա­կերտ­նե­րը`  արե­գա­կէն լոյս ստա­ցող աստ­ղե­րու:

Խո­րե­նա­ցի կ՛ըսէ. «Անոնք մեզ  ղր­կե­ցին Աղեք­սանդր­իա լե­զուն սոր­վե­լու եւ իս­կա­կան ճե­մա­րա­նին մէջ կա­տա­րե­լա­գործ­ուե­լու»:

Խո­րե­նա­ցի հա­ւա­նա­բար հին­գէն վեց տա­րի մնա­ցած ըլ­լա­լու է Աղեք­սանդր­իա, իւ­րա­ցու­ցած է յու­նա­րէն լե­զուն, քեր­թո­ղա­կան ու ճար­տա­սա­նա­կան ար­ուեստ­նե­րը.- աստ­ուա­ծա­բա­նու­թիւն, քե­րա­կա­նու­թիւն, փի­լի­սո­փա­յու­թիւն եւ լե­զու­ներ:

Ան կը վե­րա­դառ­նայ հայ­րե­նիք 440-ին,  երբ  վախ­ճա­նած էին  իր ու­սու­ցիչ­նե­րը ` Սա­հակն  ու Մես­րո­պը: Խո­րե­նա­ցի սր­տա­ռուչ ող­բով կ՛ար­տա­յայ­տէ իր սի­րե­լի ու­սու­ցիչ­նե­րուն մահ­ուան վիշ­տը:

Խո­րե­նա­ցի եւ իր ըն­կեր­նե­րը հայ­րե­նիք վե­րա­դար­ձին գրե­թէ թշ­նա­մա­կան  ըն­դու­նե­լու­թեան կը հան­դի­պին:

Անոնք ծան­րա­բեռն­ուած գի­տութ­եան պա­շա­րով, ոգե­ւոր­ուած հայ­րե­նի­քին հա­մար ծա­ռա­յե­լու տեն­չով, կը հան­դի­պին`ար­հա­մար­հան­քի եւ հա­լա­ծանք­նե­րու: Կը զրկ­ուին գոր­ծի աս­պա­րէ­զէ. այս մա­սին կը վկա­յեն  Խո­րե­նա­ցի եւ Ղա­զար Փար­պե­ցի:

Փար­պե­ցին իր «Թուղթ Առ Վա­հան Մա­մի­կոն­եան» նա­մա­կին մէջ կը գրէ. «Երա­նե­լի Մով­սէս փի­լի­սո­փո­սը, որ հրեշ­տա­կի նման կեանք ու­նէր, չէ՞ որ հա­յոց այդ աբե­ղա­յա­կան  խում­բը զայն տե­ղէ տեղ հա­լա­ծեց»: Պէտք է յայտ­նենք, որ այդ հա­լա­ծանք­նե­րը քա­ղա­քա­կան բնոյթ ու­նէ­ին, պայ­քա­րը կը մղ­ուէր հայ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան եր­կու խա­ւե­րուն մի­ջեւ, որոնց­մէ մին ասո­րա­կան կողմ­նո­րոշ­ման հե­տե­ւող էր: Ժա­մեր­գու­թիւն­նե­րը կը կա­տար­ուէ­ին ասո­րե­րէն լե­զուով: Բնա­կան էր, որ  յու­նա­կան կր­թու­թիւն ստա­ցած Խո­րե­նա­ցին ան­խու­սա­փելի­օ­րէն բա­խում պի­տի ու­նե­նար պահ­պա­նո­ղա­կան հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան  հետ: Խո­րե­նա­ցի աղ­քա­տու­թիւն եւ զր­կանք կը կրէ մօ­տա­ւո­րա­պէս 30 տա­րի: 470-ական թուա­կան­նե­րուն սկիզ­բը, երբ ար­դէն 60 տա­րե­կան ծե­րու­նի էր,  եպիս­կո­պոս կը ձեռ­նադր­ուի, ան­կէ ետք ոչ միայն իր պատիւը կը վե­րա­կանգ­նի, յար­ձա­կում­նե­րը կը դադ­րին, այ­լեւ նպաս­տա­ւոր պայ­ման­ներ կը ստեղծ­ուին իրեն հա­մար` նուիր­ուե­լու իր սի­րած գրա­կան աշ­խա­տանք­նե­րուն: Կը դառ­նայ յարգ­ուած եւ հե­ղի­նա­կա­ւոր անձ­նա­ւո­րու­թիւն: Այս շր­ջա­նին է, որ Սա­հակ Բագ­րա­տու­նի իշ­խան  Խո­րե­նացիի գի­տութ­եան համ­բա­ւը լսած կը դի­մէ անոր` գրե­լու «Հա­յոց Պատ­մու­թիւն»ը:

Խո­րե­նացի­ին կը վե­րագր­ուին թարգ­ման­չա­կան բե­ղուն գոր­ծու­նէ­ու­թիւն եւ կարգ մը ինք­նա­գիր ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­ներ: Խո­րե­նա­ցի մե­ծար­ուած է քեր­թո­ղա­հայր շքա­նու­նով, որ հիմն­ուած է «Պատ­մու­թիւն Հա­յոց» աշ­խա­տան­քին վրայ: Իսկ այս մեծ գիր­քը  առան­ձին ծառ մը չէր` բու­սած անա­պա­տին մէջ, կա­յին  նա­եւ այլ տն­կի­ներ, որ Խո­րե­նա­ցի աճե­ցու­ցած էր, կա­յին բազ­մա­թիւ եր­կա­սի­րու­թիւն­ներ, որոնք երանգ­ներ կ՛աւելց­նէ­ին Խո­րե­նացիի ժա­ռան­գու­թեան: Ան հե­ղի­նակն է Սուրբ Տր­դա­տին եւ Գրի­գոր Լու­սա­ւո­րի­չին նուիր­ուած տա­ղե­րու, բազ­մա­թիւ շա­րա­կան­նե­րու , ինչ­պէս Սուրբ Ծննդ­եան, «Խոր­հուրդ Մեծ եւ Սքան­չե­լի» 44 շա­րա­կան­ներ Աւետ­եաց, Ծննդ­եան եւ Մե­ծա­ցուս­ցե­ներ:

Հա­ւա­նա­բար Խո­րե­նացի­ին վե­րագ­րուող ոչ բո­լոր եր­կե­րը իրեն կը պատ­կա­նին: Բայց որ Խո­րե­նա­ցին իր կեան­քը ան­ցու­ցած է մա­տե­նա­գի­տա­կան ամե­նա­տար­բեր զբա­ղում­նե­րով` կը վկա­յէ ինք` իր Պատ­մու­թեան մէջ: Խո­րե­նա­ցի չնա­յած իր յա­ռա­ջա­ցած տա­րի­քին , միշտ ու­նե­ցած է այ­լա­զան գրա­կան աշ­խա­տանք­ներ, բայց երբ Սա­հակ Բագ­րա­տու­նի իշ­խան Խո­րե­նացի­ին կ՛առա­ջար­կէ գրել «Պատ­մու­թիւն Հա­յոց»ը,ան այդ պար­տա­կա­նու­թիւնը կը ստանձ­նէ , որով­հե­տեւ իր ճա­շա­կին եւ սո­վո­րու­թիւն­նե­րուն  եւս ախոր­ժե­լի էր, բայց այլ առի­թով կը խոս­տո­վա­նի ըսե­լով ` «Մարդ մըն եմ ծե­րա­ցած եւ հիւանդ եւ թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րէ ան­պա­րապ», («Պատ­մու­թիւն Հա­յոց»)

Խո­րե­նա­ցի թարգ­մա­նած է Աղեք­սանդր Մա­կե­դո­նացիի Պատ­մու­թիւնը, փո­խադ­րած է «Պի­տո­յից Գիրք»ը: Թարգ­մա­նել  բա­ռը լայն հաս­կա­ցո­ղու­թիւն ու­նէր, բա­ցի հան­րա­ծա­նօթ իր իմաս­տէն նա­եւ կը նշա­նա­կէր`պար­զա­բա­նել, մեկ­նել, բա­ցատ­րել, սոր­վեց­նել:

Խո­րե­նացիի աստ­ուա­ծա­բա­նա­կան եր­կե­րը  կամ ճա­ռե­րը այս ոլորտ­նե­րուն կը պատ­կա­նին եւ ան­ծա­նօթ են ըն­թեր­ցող­նե­րու լայն հա­սա­րա­կու­թեան: Ճառ կը նշա­նա­կէ խօսք, ատե­նա­բա­նու­թիւն, քա­րոզ, բայց այն ժա­մա­նակ ան­պայ­ման բե­մէն ար­տա­սան­ուած խօս­քը չէր ճա­ռը: ճառ կը նշա­նա­կէր նա­եւ յայ­տա­րա­րու­թիւն, պատ­գամ, լուր:

Աստ­ուա­ծա­բան կը կոչ­ուէր ան, որ կը խօ­սէր, կը գրէր կամ կը պատ­մէր Աս­տու­ծոյ պատ­գամ­նե­րը: Հա­յե­րէն լե­զուով կրօ­նա­կան եկե­ղե­ցա­կան բա­ւա­կան  հա­րուստ մա­տե­նագ­րու­թիւն կը ստեղծ­ուի, ինչ­պէս հայ­րա­խօ­սա­կան գրա­կա­նու­թիւնը, եկե­ղեց­ւոյ նշա­նա­ւոր հայ­րե­րու բա­րո­յախ­րա­տա­կան եւ իմաս­տա­սի­րա­կան ճա­ռե­րը, քա­րոզ­նե­րը, թուղ­թերն ու նա­մակ­նե­րը, որոնց մէջ գե­ղար­ուես­տա­կան ար­ժէք կը ներ­կա­յաց­նեն վկա­յա­բա­նու­թիւն­նե­րը:

Անոնք հա­րիւ­րամ­եակ­նե­րու խոր­քէն մեզ կ՛աւան­դեն հե­տաքրքրա­կան ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ` հա­յոց հին հա­ւատ­քի, Վար­դա­վա­ռի տօ­նի, Հռիփ­սիմ­եանց կոյ­սե­րու մա­սին, որոնց առն­չուող ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ Խո­րե­նա­ցին  քա­ղած է օտար աղ­բիւր­նե­րէ,  յու­նա­րե­նէ: Ան կը պատ­մէ իրո­ղու­թիւն­ներ, որոնց չենք հան­դի­պիր Ագա­թան­գե­ղո­սի «Հա­յոց Պատ­մու­թեան» մէջ: Այլ տե­ղե­կու­թիւն­նե­րու կող­քին, Խո­րե­նա­ցի  յա­ւել­եալ տե­ղե­կու­թիւն­ներ կը յայտ­նէ  նա­եւ իր մա­սին: Ինչ­պէս իր «Պատ­մու­թիւն Հա­յոց»ին մէջ,  այս­տեղ եւս ան կը շեշ­տէ իր ծե­րու­թեան հան­գա­ման­քը`«Մեղ­քե­րով հին­ցած ծեր մար­դուն հրեշ­տակ­նե­րու կը նմանց­նէք»:

Խո­րե­նա­ցին կը նմանց­նեն նա­եւ մար­գա­րէի:

Իր աստ­ուա­ծա­բա­նա­կան եր­կե­րուն մէջ, Աստ­ուա­ծա­ծի­նի փո­րա­գիր դի­ման­կա­րի ստեղծ­ման  եւ Հա­յաս­տան բեր­ուե­լու պատ­մու­թեան  վեր­նագ­րին  մէկ մա­սը այս­պէս է`«Արծ­րու­նի Սա­հա­կի Թուղ­թի պա­տաս­խա­նը, որուն մէջ կան մար­գա­ր­է­ա­կան խօս­քեր…»: Վեր­նա­գի­րը ամ­բող­ջու­թեամբ չէր կր­նար հե­ղի­նա­կա­յին ըլալ: Հա­ւա­նա­բար ձե­ռա­գի­րը ըն­դօ­րի­նա­կող գրի­չի­նը  ըլ­լա­լու է ընդգծ­ուած բա­ռա­կա­պակ­ցու­թիւնը, որ ցոյց կու­տայ նա­եւ միջ­նա­դա­րու մտա­ւոր գոր­ծիչ­նե­րու գնա­հա­տան­քը քեր­թո­ղա­հօր վաս­տա­կին նկատ­մամբ: Բազ­մա­թիւ փաս­տե­րէն է նա­եւ  հե­տեւ­եալ հաս­տա­տող քառ­եա­կը.

«Մով­սէս Քեր­թող Խո­րե­նա­ցի

Սուրբ եւ ընտր­եալ եւ հրա­շա­լի…

Հա­ման­ման Մար­գա­րէի,

Ծածկ­եալ ան­տեսն առ­նէ յայտ­նի…»

«Գրի­գոր ՏղայԲա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ եւ Պո­էմ­ներ,1972»

Իր աստ­ուա­ծա­բա­նա­կան  եր­կե­րուն մէջ «Սա­հա­կի թուղ­թին պա­տաս­խա­նը» եւ «Սուրբ Հռիփ­սիմ­եանց պատ­մու­թիւնը» գողտ­րիկ պատ­մա­կան բնագ­րեր են, իսկ «Վար­դա­վա­ռի Խոր­հուր­դի Մա­սին» եւ «Ս. Հռիփ­սի­մէի եւ անոր վկա­յա­կից­նե­րու յի­շա­տա­կին» ներ­բող­ներ են , որոնք հա­մե­մա­տե­լի են հին մա­տե­նագ­րու­թեան այդ տե­սա­կի լա­ւա­գոյն նմուշ­նե­րուն հետ:

Սա­հակ Արծ­րու­նի Իշ­խա­նի թուղ­թը «Նա­մա­կը» Երա­նե­լի Վար­դա­պետ Մով­սէս Խո­րե­նացի­ին: Սա­հակ Արծ­րու­նի, դի­մե­լով Մով­սէս Խո­րե­նացի­ին, այս­պէս կը գրէ. «Քրիս­տո­սի մե­ծու­թիւն­նե­րու հրեշ­տակ եւ սպա­սա­ւոր, երկ­րի վրայ երկ­նա­յի­նը ցուց­նող երկ­րա­կեն­ցաղ այր եւ խա­ւար­եալ­նե­րուս լու­սա­ւո­րիչ, մեր վեր­ջին ժա­մա­նակ­նե­րուն եղած անն­ուազ լոյս, ինչ­պէս որ Տէրն ըսաւ աշա­կերտ­նե­րուն «Դուք էք աշ­խար­հի լոյ­սը»: Մենք կը կա­մե­նանք ցն­ծալ քու լոյ­սիդ մէջ, որ եղար մե­զի հա­մար երկ­րորդ Սա­հակ եւ Մես­րոպ`անոնց Աս­տու­ծոյ քով եր­թա­լէն ետք, որուն հա­մար թող երկր­պա­գու­թիւն  հաս­նի սուր­բիդ: Բագ­րա­տուն­եաց  իշ­խա­նին հա­մար քու կող­մէդ գր­ուած գիր­քը կար­դա­ցինք եւ սեր­տե­ցինք հա­յոց հայ­կա­կան տոհ­մե­րուն ուս­մուն­քը եւ մեր նախ­նի­նե­րուն այս եր­կիր գա­լը: Շատ ու­րա­խա­ցանք շնոր­հա­կա­լու­թեամբ, որուն հա­մար երկ­նա­յին երախ­տիք­նե­րու հա­տու­ցո­ղը թող հա­տու­ցէ մաք­րա­փայլ անձդ եւ մենք քու երկ­րա­ւոր որ­դի­ներդ, քե­զի կու տանք այն, ին­չոր հա­ճոյ է քու սր­բու­թեանդ: Միայն փու­թա տես­նել մեզ, աշ­խա­տիր եւ հանգս­տա­ցիր որդ­եակ­նե­րուդ քով, որ­պէս­զի քեզ­մէ  օրհ­նու­թիւն ստա­նանք: Նա­եւ քեզ­մէ կ՛ու­զենք տե­ղե­կա­նալ Տի­րա­մօր անու­նով պատ­կե­րին (որ Հոգ­եաց վան­քին մէջ կը գտն­ուի), սքան­չե­լա­գոր­ծութ­եան մա­սին իմա­նալ, թէ` ուր­կէ կամ որու կող­մէ  բեր­ուե­ցաւ հոն: Որով­հե­տեւ շատ բա­ներ ու­րիշ­ներ տար­բեր կեր­պով կը պատ­մեն` ոչ իրար նման, եւ չհա­ւա­տա­ցինք անոնց ըսած­նե­րուն: Իսկ եթէ ու­նե­նամ ձեռ­քիդ սուրբ մատ­նե­րուն գի­րը, առա­ւել յոյ­սով կ՛ըն­դու­նիմ, քան Բագ­րա­տուն­եաց գիր­քը, որ ձեռքս է: Տի­րոջ­մով ողջ եղիր, աղօ­թէ մե­զի հա­մար եւ աճա­պա­րէ գալ, կ՛աղա­չեմ»:

Սա­հակ Արծ­րունիի նա­մա­կին պա­տաս­խա­նը, որուն մէջ գր­ուած են մար­գա­ր­է­ա­կան խօս­քեր, նա­եւ Աստ­ուա­ծա­ծի­նի Վե­րա­փոխ­ման մա­սին, թէ ինչ­պէ՛ս պատ­կե­րին անա­րատ կեր­պա­րան­քը շնորհ­ուե­ցաւ փայ­տին վրայ, որո՛ւն ձեռ­քով եւ ի՛նչը պատ­ճառ հան­դի­սա­ցաւ կամ որո՛ւ կող­մէ բեր­ուե­ցաւ Հայք: Մով­սէս Խո­րե­նա­ցի իր նա­մա­կին պա­տաս­խա­նը կը սկ­սի գո­վա­բա­նե­լով Սա­հակ Արծ­րունի­ին ու­նե­ցած Աստ­ուա­ծա­յին շնորհք­նե­րը,անոր Աստ­ուա­ծա­շուն­չի ծա­նօ­թու­թեան եւ առ Աստ­ուած ու­նե­ցած  սի­րոյն մի­ջո­ցով իր ու­նե­ցած խո­հա­կա­նու­թիւնը, թէ ինչ­պէ՛ս Աստ­ուած զինք զար­դա­րած էր, թէ­եւ քեզ չեմ տե­սած մարմ­նով` կ՛ըսէ Խո­րե­նա­ցի, բայց հոգի­իդ մի­ջո­ցով իմա­ցայ, որ վե­րին շնորհք­նե­րէն  է: Կ՛օրհ­նէ Աստ­ուած  ըսե­լով` օրհ­նէ Տէ­րը ով իմ անձս եւ մի՛ մոռ­նար անոր բո­լոր բա­րե­րա­րու­թիւն­նե­րը: Ապա առա­ջին Սաղ­մո­սին բա­ռե­րով կը շա­րու­նա­կէ  օրհ­նել Սա­հակ Արծ­րու­նին, ըսե­լով թէ ինչ­պէս ան Աս­տու­ծոյ օրէն­քը կը սեր­տէ, ար­դար է եւ կը նմա­նի հո­սող ջու­րե­րուն կող­քին տնկ­ուած ծա­ռին, որ ճիշդ ժա­մա­նա­կին իր պտու­ղը կու տայ:

Կը շա­րու­նա­կէ բա­ցատ­րե­լով, թէ Աստ­ուած մար­դը ստեղ­ծեց ան­մա­հու­թեան մէջ, բայց ան ստեղ­ծա­կա­նով կե­րակր­ուե­լով` մա­հա­ցաւ: Ուս­տի խօս­քի կայ­ծը վառ պա­հե­լով կ՛ան­մա­հա­նանք: Խո­րե­նա­ցի Աւե­տա­րա­նէն  եր­կու քոյ­րե­րուն օրի­նա­կը կը բե­րէ` Մար­ի­ա­մի եւ Մար­թա­յի, յայտ­նե­լով թէ ինչ­պէ՛ս եր­կուքն ալ ջեր­մու­թեամբ Տէ­րը ըն­դու­նե­ցին, բայց Մար­ի­ամ գով­ուե­ցաւ, որով­հե­տեւ ան աղէկ բա­ժի­նը ընտ­րեց` գե­րա­դա­սե­լով մնալ Յի­սու­սի  ներ­կա­յու­թեան մէջ:

Խո­րե­նա­ցի Սա­հակ Արծ­րունի­ին կ՛ըսէ, թէ­եւ իմա­ցայ, թէ Վաս­պու­րա­կա­նի նա­խա­րար­նե­րէն ես, սա­կայն թա­գա­ւո­րա­կան տու­նէն ես` ազ­գով քաջ, ոչ միայն խօս­քով ճո­խա­ցած, այլ պա­տե­րազ­մա­կան գոր­ծին մէջ առա­ջին­նե­րէն: Քան­զի ինչ­պէս եր­կու մար­դու գո­յու­թեամբ այս եր­կի­րը հաս­տատ­ուե­ցաւ (Ադամ եւ Եւա­յով), այն­պէս ալ եր­կու տու­նե­րու` Արծ­րու­նի­նե­րու եւ Բագ­րա­տու­նի­նե­րու մի­ջո­ցով հա­յոց մեր այս աշ­խար­հի սե­րունդ­նե­րը կ՛ապ­րին: Ինչ­պէս եր­կու աչ­քե­րը ողջ մար­մի­նը կը զար­դա­րեն,  այն­պէս ալ եր­կու կող­մերդ` արե­ւել­եան եւ հիւ­սի­սա­յին, կը լու­սա­ւո­րէք մեր եր­կի­րը: Եւ ինչ­պէս եր­կու ձեռ­քե­րը մի­ա­նա­լով գոր­ծի կը ծա­ռա­յեն, այն­պէս ալ հա­յոց եր­կի­րը ձեզ­մով կը գո­յա­նայ: Ինչ­պէս մար­մի­նը եր­կու ոտ­քե­րու վրայ կը հաս­տատ­ուի, այն­պէս ալ եր­կու տու­նե­րուն մի­ջո­ցով հա­յոց ազ­գե­րը հնա­զան­դե­լով կ՛ըլ­լան կա­տար­եալ մարդ Քրիս­տո­սով:Եւ դուք եր­կու ցե­ղերդ իրար մի­ա­ցած ան­սա­սան էք:

Խո­րե­նա­ցի կը դի­մէ Արծ­րուն­եաց իշ­խա­նին ըսե­լով` Տէ­րը ին­ծի ցոյց տուաւ, որ քու զա­ւակ­նե­րէդ երեք եղ­բայր­ներ Քրիս­տո­սի հա­մար մատ- ն­ուած են մահ­ուան: Եր­կու­քը Քրիս­տո­սի ար­եան վկա­ներն են, իսկ մէ­կը ան­կէ վրի­պած է, որ վա­յել չէ: Աստ­ուած Սե­նե­քե­րիմ թա­գա­ւո­րին թա­գը քու որ­դի­նե­րուդ վե­րա­դարձը­նե­լով կ՛եր­կա­րաձ­գէ անոնց թա­գա­ւո­րու­թիւնը երկ­րի վրայ:Կը դի­մէ Բագ­րա­տունի­ին` ըսե­լով որ Տէ­րը կը յի­շէ իր խօս­քը, թէ քեզ­մէ թա­գա­ւոր­ներ պի­տի ծնին եւ պի­տի թա­գա­ւո­րէք Դուի­նի մէջ: Եւ ալ ոչինչ ու­նիմ ըսե­լու, մին­չեւ Աստ­ուած  ցոյց տայ:

Խո­րե­նա­ցի  նա­եւ իր «Պատ­մու­թեան» մէջ յի­շած է, թէ  իր այս գոր­ծը ու­նէր նա­եւ առա­ջին գլուխ մը նուիր­ուած Սա­հակ Բագ­րա­տու­նի իշ­խա­նին, որ 480-ական թուա­կան­նե­րուն Վա­հան Մա­մի­կոն­եա­նի  կող­մէ մարզ­պան նշա­նակ­ուած էր եւ պաշտ­պան էր Խո­րե­նացի­ին: Այս գլու­խը դժ­բախ­տա­բար կորս­ուած է:

Գո­վա­սա­նա­կան խօս­քե­րուդ հա­մար շնոր­հա­կալ եմ, կ՛ըսէ Խո­րե­նա­ցին  Սա­հակ Արծ­րունի­ին, եւ չեմ երկր­պա­գեր, այ­սինքն` հա­մա­ձայն չեմ: Քան­զի մեղ­քե­րով հին­ցած ծեր մար­դը կը նմանց­նէք հրեշ­տակ­նե­րու, կ՛ըսէ Խո­րե­նա­ցի: Երա­նի թէ  ար­ժա­նի  ըլ­լա­յի անոնց աշա­կեր­տը կոչ­ուիլ, դեռ չեմ ըսեր փո­խա­նոր­դը,- խօս­քը կ՛ակ­նար­կէ Սա­հա­կի եւ Մես­րո­պի-, որոնց վար­քը յի­շե­լով ամէն օր կը մա­շիմ, զիս անար­ժան սե­պե­լով: Բայց կը հա­մա­ձայ­նիմ, քա­նի որ զիս ար­ժա­նի սե­պե­ցիք Աս­տու­ծոյ քով յիշ­ուե­լու, կը հա­մա­ձայ­նիմ, թող Ամե­նա­կա­լը  առա­տա­պէս օրհ­նութ­եամբ հա­տու­ցա­նէ:Կը խնդ­րէ, որ Աստ­ուա­ծա­սէր իշ­խան­նե­րը հոգի­ով եւ մտ­քով  մի­ա­նան իրեն Քրիս­տո­սով: Ձեզ­մէ ոչ թէ որե­ւէ բան, այլ ձեզ կը խնդ­րեմ` կ՛ըսէ:

Իսկ Աստ­ուա­ծա­սէր իշ­խա­նիդ խնդ­րան­քը` Տի­րա­մօր պատ­ուա­կան պատ­կե­րին մա­սին, քու ան­մահ ազ­գիդ յի­շա­տակ կը ձգեմ: Քան­զի կ՛ու­րա­խա­նամ, երբ յի­շեմ Տի­րա­մայ­րը, որ ար­դա­րու­թեան արե­գա­կը ծա­գե­ցուց երկ­րի վրայ, քան­զի ան­կէ է փր­կու­թիւնը կեն­դա­նու­թիւնը, ան­կէ է Քրիս­տո­սը, ըստ մարմ­նի, որ օրհն­եալ Աստ­ուած է յա­ւիտ­եանս, ամէն:

Բեթ­ղե­հէ­մի շի­նու­թեան եւ Ս. Կոյ­սի նախ­նի­նե­րուն մա­սին  պէտք եղած բա­ցատ­րու­թիւն­նե­րը կը գրեմ ձե­զի` կ՛ըսէ:

Խո­րե­նա­ցի իր եր­կին մէջ կը բա­ցատ­րէ, թէ Բեթ­ղե­հէմ կը թարգ­ման­ուի` ՀԱ­ՑԱ­ՏՈՒՆ, ինչ­պէս որ ըս­ուե­ցաւ Յի­սու­սի կող­մէ. «Ես եմ կե­նաց հա­ցը», այս­տե­ղը հե­թա­նոս­նե­րուն էր  եւ նա­հա­պե­տին կող­մէ գն­ուե­ցաւ, որ հե­թա­նոս­նե­րուն հա­մար ճամ­բայ ըլ­լայ դէ­պի կեն­դա­նու­թիւն, որով­հե­տեւ հե­թա­նոս­նե­րուն էր այն եր­կի­րը, ուր Յի­սուս ծնաւ: Խո­րե­նա­ցի կը  նկա­րագ­րէ Սուրբ կոյ­սին տոհ­մա­ծա­ռը  եւ ետ­քը, թէ ինչ­պէս Մար­ի­ամ  բազ­մա­թիւ չար­չա­րանք­ներ կրեց հա­լած­ուե­լով հր­եա­նե­րէն, բայց Աստ­ուած միշտ զինք կեն­դա­նի ու անվ­նաս պա­հեց:

Խո­րե­նա­ցի ման­րա­մաս­նութ­եամբ  մե­զի կը պատ­մէ Սր­բու­հի Աստ­ուա­ծած­նայ պատ­կե­րին մա­սին եւ թէ ինչ­պէ՛ս Ան­ձե­ւաց­եաց աշ­խար­հի Դարբն­եաց Քա­րին մէջ բազ­մա­թիւ դե­ւեր կը բնա­կէ­ին, Բար­թո­ղի­մէ­ոս առաք­եալ կը հա­լա­ծէ չա­րին գոր­ծա­կից դար­բին­նե­րը, կը փշ­րէ հե­թա­նո­սա­կան կուռ­քե­րը, խա­չի նշա­նով սաս­տե­լով զա­նոնք: Այդ խա­չը, որուն հետ ան կը սաս­տէ դե­ւե­րը, հե­տա­գա­յին  կ՛օգ­տա­գործ­ուի Գրի­գոր Լու­սա­ւո­րի­չի կող­մէ եւ կը զե­տեղ­ուի հա­յոց Տր­դատ թա­գա­ւո­րի գե­րեզ­մա­նին վրայ: եւ թէ ինչ­պէս  Ագ­ռա­ւաց Քա­րի մէջ առաք­եա­լը իր ձեռ­քով կը դնէ Սր­բուհիի տա­ճա­րին հիմ­քը` մէ­ջը զե­տե­ղե­լով անոր պատ­կե­րը: Այն­տեղ վա­նա­կան խու­ցեր կը կա­ռու­ցէ, կի­նե­րը  իբ­րեւ տե­սուչ կը նշա­նա­կէ, իսկ իր աշա­կերտ­նե­րէն մին քա­հա­նայ կը կար­գէ, վան­քը ան­ուա­նե­լով Հոգ­եաց Վանք: Առաք­եա­լը իր ու­ղե­ւո­րու­թիւնը կը շա­րու­նա­կէ Հայ­քի մէջ աւե­տա­րա­նե­լով:

շարունակելի

Մարիանա Պէրթիզլեան Ղազարեան 

Share.

Leave A Reply