«Ազդակ».- Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի կերպարն ու յատկապէս զայն բարեփոխուած ներկայացնելու թրքական ճիգերը (գէթ գեղարուեստական դիտանկիւնէն) առանցքը կազմեցին «Ազդակ»-ի խմբագրութեան կազմակերպած մամլոյ 131-րդ լսարանին: Երկուշաբթի, 21 Օգոստոս 2017-ի երեկոյեան ժամը 7:00-ին, «Ազդակ»-ի «Փիւնիկ» սրահին մէջ տեղի ունեցած այս ձեռնարկին բացումը կատարեց «Ազդակ»-ի պատասխանատու խմբագիրներէն Ժագ Յակոբեան, որ ողջունելով ներկաները անդրադարձաւ օրուան նիւթին եւ ներկայացուց օրուան բանախօս-զեկուցաբերները:
««Ազդակ»-ի կազմակերպած մամլոյ լսարաններու շարքին 131-րդ հանդիպում-զեկուցումով մեր լսարանին կը ներկայանանք տարբեր բնոյթի նիւթով: Մինչեւ հիմա մեր զեկուցաբերները խօսած են հայ կեանքը յուզող զանազան բնոյթի հարցերու մասին` պատմագիտական, քաղաքագիտական, ազգային եւ մշակութաբանական դիտանկիւններէ մեկնած», ըսաւ Յակոբեան` նշելով օրուան զեկուցումի նիւթին տարբերութիւնը:
«Վերլուծելով սուլթան Ապտիւլ Համիտի կերպարին շուրջ Օսմանեան կայսրութեան նախկին հպատակ ժողովուրդներուն եւ արեւմտեան շրջանակներու մօտ տարբեր մօտեցումները, այս զեկուցումը նաեւ անդրադարձ մը պիտի ըլլայ արդի Թուրքիոյ եւ յատկապէս նախագահ Էրտողանի վարած արտաքին եւ ներքին քաղաքականութեան», ընդգծեց Ժագ Յակոբեան: Ապա ան ներկայացուց օրուան երկու զեկուցաբերները` Միշիկընի համալսարանի Տիրպոռնի մասնաճիւղի Հայագիտական հետազօտութեան կեդրոնի վարիչ դոկտ. Արա Սանճեան եւ երիտասարդ պատմաբան Վարագ Գեթսեմանեան:
Ապա հերթաբար խօսք առին համալսարանական դասախօս դոկտ. Արա Սանճեան եւ երիտասարդ հետազօտող Վարագ Գեթսեմանեան:
Դոկտ. Սանճեան պատմական հակիրճ ակնարկով անդրադարձաւ Օսմանեան կայսրութեան ԺԹ. դարու սուլթաններուն եւ գահին տիրանալու անոնց պայքարին, մինչեւ Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի գահ բարձրանալը, անոր նախորդին` Մուրատ Ե.-ի գահընկէց ըլլալէն ետք:

Բանախօսը ներկայացուց այդ շրջանին օսմանեան իշխանութեան ցուցաբերած վերաբերմունքը յատկապէս ոչ մահմետական փոքրամասնութիւններուն ու առհասարակ օսմանցի քաղաքացիներուն նկատմամբ եւ այդ առնչութեամբ կատարուած բարեփոխումները, որոնք ծանօթ են աւելի «Թանզիմաթ» անուանումով, նաեւ` 1856-ի «Հաթթը Հիւմայունը»: Ան թուեց օսմանեան սահմանադրութեան գծով բարձրացած պահանջը, յատկապէս ընդդիմադիր շրջանակներուն մօտ: Այս պայմաններուն տակ ակներեւ էր հայութեան մօտ ստեղծուած մտաւոր զարթօնքը: Ապա դոկտ. Սանճեան անդրադարձաւ 33-ամեայ երիտասարդ սուլթան Ապտիւլ Համիտի քաղաքական վարքագիծին: Ան իշխանութեան սկզբնական շրջանին ընդդիմադիրները սիրաշահելու փորձով ընդունեց սահմանադրութիւնը դեկտեմբեր 1876-ին, կազմեց օսմանեան խորհրդարանը եւ այլն: Ապա ծագեցաւ ռուս-թրքական պատերազմը, որ վերջ գտաւ օսմանցիներու պարտութեամբ եւ 1878-ի Սան Սթեֆանոյի եւ ապա Պերլինի խորհրդաժողովներով: Բանախօսը նշեց, թէ ինչպէ՛ս Բրիտանիոյ միջամտութեամբ կարելի եղած էր Պոլսոյ դռներուն հասած ռուսական զօրքը կասեցնել եւ փոխարէնը Կիպրոսը յանձնել Բրիտանիոյ: Ներքին ճակատի վրայ վարչակարգին մէջ գոյութիւն ունեցող ընդդիմադիրներու կողքին (Միտհաթ փաշա … ) Ապտիւլ Համիտ ունէր հիմնական երկու հարցեր` մակեդոնացիները եւ հայերը: Սուլթան Համիտ օրըստօրէ առաւել բացայայտ դարձուց բարենորոգումներու նկատմամբ իր ընդդիմութիւնը` զանոնք նկատելով կայսրութիւնը մասնատելու միտող նախաքայլեր: Յատկապէս 1894-1896 թուականներու դէպքերուն բերումով Ապտիւլ Համիտի տրուած է «Կարմիր սուլթան» անուանումը: Ուշագրաւ է թրքական պատմագրական նենգափոխութիւնը, ուր ակներեւ են երբեմնի «Կարմիր սուլթան»-ը աւելի «վարդագոյն, զարգացած, քաղաքակիրթ ու մարդասէր» ներկայացնելու ճիգերը «Փայիթահթ» ֆիլմաշարին ընդմէջէն: Յատկապէս յաչս արաբական աշխարհին կը շեշտուի Ապտիւլ Համիտի մերժողական կեցուածքը` Պաղեստինը հրեաներուն յանձնելու գծով: Դոկտ. Սանճեան ներկայացուց Ապտիւլ Համիտի իշխանութեան վերջին շրջանը` իբրեւ օսմանեան վերջին ուժեղ սուլթանը, որուն օրով յեղափոխականներու, յատկապէս` Երիտասարդ թուրքերու ճնշումին տակ յունիս 1908-ին հռչակուեցաւ օսմանեան սահմանադրութիւնը, որմէ ետք ան հետզհետէ մեկուսացուեցաւ 1909-էն ետք գահընկէց ըլլալով Սելանիկ փոխադրուելով: Ապա փրոֆ. Սանճեան սահիկներու օգնութեամբ ներկայացուց ժամանակակից Թուրքիոյ ընտրական շրջաններու նախօրեակներուն գործածուած կարգ մը որմազդ-պատկերներ, ուր ակներեւ է այժմու նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը Սուլթան Ապտիւլ Համիտին նմանցնելու թրքական քարոզչական ճիգերը` փորձելով վերակենդանացնել Համիտի կերպարը:
Ապա Վարագ Գեթսեմանեան ներկայացուց Սուլթան Ապտիւլ Համիտի կերպարը` «Փայիթահթ» խորագրեալ ֆիլմաշարին ընդմէջէն: Ան հակիրճ ձեւով անդրադարձաւ նշեալ ֆիլմաշարին ընդգրկած ժամանակաշրջանը, որ դիտումնաւոր կերպով կը սկսի 1896-էն ետք, երբ արդէն վերջ գտած էին հայկական ջարդերը: Ան նաեւ անդրադարձաւ ֆիլմաշարի ետին փոխանցուող գաղափարական պատգամին, որուն ընդմէջէն իսլամութիւնը կը ներկայացուի իբրեւ բոլոր իսլամները միացնող ազդակ, բոլոր թշնամիներուն դէմ պաշտպանուելու վահան եւ այլն: «Միւհթեշեմ Եիւզեըլ» (Հարիմ Էլ Սուլթան) խորագրեալ ֆիլմաշարին հետ բաղդատական կատարելով` Գեթսեմանեան անդրադարձաւ, թէ ի տարբերութիւն այս վերջինին, «Փայիթահթ»-ը կը վայելէ աւելի պետական յաւելեալ հովանաւորութիւն, ուր յստակ փորձ կայ հոն ներկայացուող սուլթան Համիտը ներկայացնելու այժմու սուլթանամէտ Էրտողանին ու հասարակաց «պետական հարուած»ի փորձին լոյսին տակ: Գեթսեմանեան թուելով ֆիլմաշարին պատմագրական նենգափոխումները զայն որակեց «Մարվել»-ը յիշեցնող փորձ մը: Ան անդրադարձաւ յատկապէս վերջին շրջանին Թուրքիոյ մէջ Ապտիւլ Համիտի վերարժեւորման միտող «գրականութեան» աճին: Նոյնիսկ փորձեր կը կատարուին նսեմացնելու արդի Թուրքիոյ հիմնադիր Քեմալ Աթաթուրքի վարկը եւ իւրացնելու անոր նախաձեռնութիւնները կամ իրագործումները, ինչպէս` Աթաթուրքի հաստատած 23 ապրիլի «Մանուկներու օր»-ը եւ այլն: Ան նշեց կարգ մը գիրքեր, որոնցմէ շատեր թարգմանուած են տարբեր լեզուներու, յատկապէս` արաբերէնի: Հոն կը պարզուի «բարի» եւ «չար» հայերու տիպարներու վարկածը, ուր հայ յեղափոխականները «չարերն» են, իսկ իշխանութիւններուն հետ գործակցող անոնց հաւատարիմ բարեկամները` «բարի հայեր»: Իրողապէս արիւնարբու սուլթանը Ֆիլմաշարին մէջ վերածուած է խիստ գթասիրտ, բարեսիրտ, ծառայասէր սուլթանի: Սահիկներու օգնութեամբ Գեթսեմանեան պարզեց ներկայ Թուրքիոյ քաղաքական պատկերն ու սուլթան Համիտի օրով տիրած մթնոլորտը` զուգահեռ մը գծելով երկու «սուլթաններուն» միջեւ:
Աւարտին զեկուցաբերները պատասխանեցին ներկաներու հարցումներուն:
Պատասխանելով «Ազդակ»-ի այն հարցումին, թէ հայութեան, յատկապէս` փորձագէտ-ակադեմականներու հակազդեցութիւնը ի՞նչ կրնայ ըլլալ թրքական քարոզչական այս ակներեւ փորձին դէմ, Գեթսեմանեան թելադրեց, որ մենք ալ մեր կարգին, եթէ կարելիութիւն ունինք, մեր պատմութիւնը ներկայացնենք գեղարուեստական ձեւով եւ լաւ ուսումնասիրենք, թէ Թուրքիա ինչպէ՞ս կը ներկայացնէ պատմութիւնը:

Share.

Leave A Reply