ԵՐԱԽՏԻՔ` ՄԽԻԹԱՐԻՆ ՈՒ ԱՆՈՐ ԺԱՌԱՆԳՈՐԴՆԵՐՈՒՆ

0

300-ամեակ Մխիթար աբբահօր Ս. Ղազար մուտքին-1 

ԵՐԱԽՏԻՔ` ՄԽԻԹԱՐԻՆ ՈՒ ԱՆՈՐ ԺԱՌԱՆԳՈՐԴՆԵՐՈՒՆ

 ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

 

Գրադարանն էի ու գիրք մը փոխ պիտի առնէի:

Ճիշդ այդ պահուն պատանուհի մը ներս մտաւ ու ակներեւ վարանումով մը հարցուց գրադարանավարին.

-Ինծի յարմար ի՞նչ գիրք ունիք…:

 

Գրադարանավարը, պահ մը, վարանեցաւ ի՛նք եւս, անմիջական պատասխան մը չկրցաւ տալ: Յետոյ հարցուց թէ քանի՞երորդ դասարանի աշակերտուհի էր դիմացինը:

 

Պարզուեցաւ, որ աղջնակը միջնակարգի Ը. դասարանէն էր, հազիւ 13-14 տարեկան:

Ես, որպէսզի շուտով փարատեմ առկայ վարանումը եւ օգտակար դառնամ երկուքին ալ, միջամտեցի երկխօսութեան ու թելադրեցի որ գիրքի ընտրութիւնը կեդրոնանայ Վենետիկ տպուած «Գրական Ցոլքեր» շարքէն հատորի մը վրայ:

Այդպէս ալ եղաւ:

Մեր ընթերցասէր պարմանուհին հաճոյքով իր ափերուն մէջ գգուեց իրեն հրամցուած Յակոբ Պարոնեանի մէկ գործը, շնորհակալութիւն յայտնեց ու դուրս ելաւ գրադարանէն…:

 

*

 

Ա՜հ, սա Մխիթարեան վարդապետները:

Աւելի քան 300 տարուան իրենց գործունէութեան ընթացքին որքա՛ն առատ ոսկի ու արծաթ նետեցին մեր մշակոյթի Յաւերժական Գանձանակին մէջ:

Գրական, բանասիրական, պատմագրական, լեզուական, հոգեւոր, բարոյախօսական եւ այլ բնոյթի հազարաւոր գիրքեր, որոնք լոյսին եկան Վենետիկի ու Վիեննայի Մխիթարեան տպարաններէն, որքա՜ն պատկառելի ու գունագեղ դարձուցին մեր գրադարանները, որքա՜ն լոյս սփռեցին իրերայաջորդ հայ սերունդներու քալած ճամբաներուն վրայ…:

«Գրական Ցոլքեր» շարքը, զորօրինակ, վենետիկեան Մխիթարեան հայրերու թերեւս ամենավերջին գրական հանրամատչելի հրատարակութիւնն էր:

Սքանչելի՜ նախաձեռնութիւն:

Հայ դասական գրողներու գործերը ծանօթացնող փոքրածաւալ գիրքերու շարք մըն էր ասիկա, ընդհանրապէս 120-140 էջանի, որ յատկապէս թիրախ ունէր սփիւռքածին պատանիներն ու ուսանողները: Այս սիրուն գիրքերը կը տպուէին Ս. Ղազարու տպարանը ու կը ցրուուէին աշխարհով մէկ, գաղութէ-գաղութ: Կ՛ենթադրեմ որ շարքին Ա. հատորը 70-ական թուականներու վերջերը լոյս տեսած ըլլալու էր:

Ցարդ քանի՞ գիրք տպուած է այս շարքէն, ճշգրտօրէն չեմ գիտեր: Սակայն կ՛ենթադրեմ որ այդ թիւը ապահովաբար կրնայ մօտեցած ըլլալ ՅԻՍՈՒՆԻ: Իմ տեսածներուն թուականները կ՛երկարին մինչեւ 1998: Շարքին մէջ կը գտնէք Դանիէլ Վարուժանն ու Սիամանթօն, Աւ. Իսահակեանն ու Չարենցը, Ռ.

Զարդարեանն ու Թէքէեանը, Ահարոնեանն ու Գր. Զօհրապը, Զարիֆեանն ու Թլկատինցին, Պարոնեանը, Սրուանձտեա

նցն ու Կոստան Զարեանը, Ծառուկեանն ու Եդուարդ Պօյաճեանը եւ այլն, եւ այլն:

Բայց միայն ասո՞նք: 30-40 տարի առաջուան Մխիթարեան ի՜նչ սիրուն հրատարակութիւններ դեռ իրենց հմայքին տակ կը պահեն զիս: Կրնա՞մ մոռնալ Հ. Յակոբ Չանթայեանի պատրաստած «Նոր Սեւան» ընթերցարաններու շարքը, կրնա՞մ կարօտով չյիշել իմ պատանեկան տարիները` երբ ձեռքէս վար չէի թողուր Հ. Վահան Յովհաննէսեանի «Հայոց Պատմութիւն» շարքին գունաւոր հատորները, կրնա՞մ մոռնալ այն կրօնաշունչ ու բարոյական դասերը` զորս կը ստանայի Հ. Աւետիք Թալաթինեանի «Գիսաւոր Աստղեր» հատորաշարքէն ու յա՛տկապէս «Ծաղիկի Պէս Հմայիչ» գիրքէն, կամ այն արտասովոր հաճոյքը` զոր կը զգայի, երբ կը թերթատէի «Հայ Ընտանիք» գունազարդ պարբերաթերթը…:

Բոլորն ալ` Մխիթարեաններու օրհնեալ‎ ձեռքին պտուղները:

 

*

Ամէն հայ գիտէ, որ Իտալիոյ Վենետիկ քաղաքին հանդիպակաց կղզիներէն մին կը կոչուի Ս. ՂԱԶԱՐ, ու անիկա հայկական կղզի մըն է: Հայ մշակոյթի բոցավառ օճախ մը:

Մխիթարեան Միաբանութեան կեդրոնը կամ մայրավանքը հո՛ն է:

Ընթացիկ տարին` 2017-ն, նշանակալից թուական մըն է միաբանութեան համար, որովհետեւ ճիշդ երեք դար անցած պիտի ըլլայ այն պատմական թուականին վրայէն` երբ Մխիթարեան վարդապետներ, իրենց գլուխն ունենալով Մխիթար Սեբաստացի աբբահայրը, ոտք դրին Ս. Ղազարի վրայ եւ պաշտօնապէս ստացան անոր սեփականատիրութիւնը:

Ուրեմն, 1717-2017, ‎300 տարուան ժառանգ մը կուտակուած է այնտեղ, Ադրիականի խաղաղ ջուրերուն վերեւ…:

Եթէ նկատի ունենանք միաբանութեան պատմութեան միայն առաջին 175 տարիները, այսինքն` 1700-ականներէն մինչեւ 1870-ական թուականները, կրնանք թուել շուրջ 75 վանականներու անուններ, որոնք զբաղած են գիր-գրականութեամբ, եղած են գիրի նուիրեալ սպասարկուներ: Ասիկա մեծ թիւ մըն է. ու այս թիւին գրական արտադրութի՛ւնը եւս մեծղի է ու որակաւոր:

Միաբանութեան հիմնադիրը` Մեծն Մխիթար, անկասկած որ մեր մտաւոր զարթօնքի յառաջապահ դէմքերէն մին էր: Անոր բացած ակօսը եղաւ շատ խոր ու պտղալի: Իր կազմած միաբանութեան մայր առաքելութիւնն ալ եղաւ ու մնաց միշտ ԳԻՐՆ ու ՄՇԱԿՈՅԹԸ: Մխիթարեան վարդապետները, յետագային եւս, հետեւելով իրենց հիմնադրին օրինակին, առհասարակ հեռու կեցան զուտ հոգեւոր գործունէութենէ, ու ատոր փոխարէն` դարձան գիրի ու գիրքի մշակ, կրթական գործիչ, լեզուի պահակ, մշակոյթի ջահակիր, գեղարուեստի տարածիչ:

Մխիթարի ու իր միաբանութեան շնորհիւ մեր իմացական բոլոր գանձերը յարութիւն առին հրաշապատում եւ դիւցազնական փառքերով:

Եթէ պարտաւորուինք մատնանշել այն քանի մը հայ երեւելի դէմքերը, որոնք իրենց կնիքը դրին ԺԸ

. դարու առաջին կիսու մեր պատմութեան էջերուն վրայ, ապա անպայման պիտի յիշենք Իսրայէլ Օրին` իր քաղաքական-դիւանագիտական բանակցութիւններով, Դաւիթ Բէկը` իր ռազմական շարժումներով, Բաղիշեցի Կոլոտ պատրիարքը` Պոլսոյ մէջ յառաջացուցած իր գրական-կրթական զարթօնքով ու Մխիթար Սեբաստացին` իր հիմնած միաբանութեամբ եւ հերկ ու բերքով:

Բայց Մխիթարի կատարած գործը, ի բաղդատութիւն միւսներուն, եղաւ հիմնարար ու հեռագնաց: Մխիթար մտաւոր ու մշակութային յեղաշրջում մը, եղափոխութիւն մը յառաջացուց հայ կեանքին մէջ:

Ի՞նչ էր իր կէտ նպատակը.- Զօրացնել հայուն թմրած ոգին, վերակենդանացնել ու մշակել մեր գունաթափ եւ խեղճացած լեզուն, ուսուցանել ու աւանդել մեր հնօրեայ պատմութիւնը, լոյս եւ ուսում սփռել ամէնուրեք, մանաւա՛նդ որակեալ սերունդներ հասցնել, որպէսզի անոնք գիտակցօրէն վարեն իրենց կեանքը, նեցուկ կանգնին Հայաստանին` անոր փրկութեան համար բացուած պայքարը յառաջ տանելով հաւատքով, գիտութեամբ ու ինքնավստահութեամբ:

Պահ մը, ձեր երեւակայութեան մէջ, ջնջեցէ՛ք Մխիթարեան միաբանութիւնն ու իր երախտաւորները հայոց պատմութեան էջերէն…: Անէացուցէ՛ք զանոնք: Ի՞նչ կը մնայ ԺԸ.-ԺԹ. դարերու հորիզոնին վրայ:

Վանականի իր համեստ տարազին տակ` Մխիթար մեծ յեղափոխական մըն էր: Փարոս մը:

Share.

Leave A Reply