ԱՒԳԵՐԵԱՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԵՒ ԼՈՐՏ ՊԱՅՐԸՆ

0

300-ամեակ Մխիթար աբբահօր Ս. Ղազար մուտքին— 5

 

ԱՒԳԵՐԵԱՆ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԵՒ ԼՈՐՏ ՊԱՅՐԸՆ

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Ըսինք արդէն, որ «Նոր Հայկազեան Բառգիրք»ի երեք համահեղինակներէն մին Աւգերեան վարդապետն էր

Բայց…զգո՜յշ: Երբ «Աւգերեան» մականունը կը տրուի Ս. Ղազարու մէջ, պէտք է գիտնալ` որ ԺԸ.–ԺԹ. դարերուն ԵՐԿՈՒ Աւգերեաններ կային այնտեղ, երկու հարազատ եղբայրներ, երկուքն ալ Մխիթարեան Միաբանութեան կարկառուն եւ վաստակաշատ դէմքեր:

Ասոնցմէ երէցը Հ. Մկրտիչն է:

Ինչպէս տեսանք, ան երիտասարդ տարիքէն չվարանեցաւ իր գլուխը հակել «Նոր Հայկազեան Բառգիրք»ի սպառիչ աշխատանքին վրայ` ստանձնելով այդ ծրագրին ամէնէն լայնաշունչ բաժինը:

Ու չկարծուի բնաւ, թէ ան միայն բառարանագրութեամբ պարապեցաւ: Ո՜չ:

Քաջահմուտ լատինագէտ մը ըլլալով` ան լատիներէնէ հայերէնի թարգմանեց եկեղեցագիտական կամ պատմական շարք մը գործեր (ի շարս որոնց` կիլիկեան Հեթում պատմիչի լատինագիր «Պատմութիւն Թաթարաց»ը), եւ կամ փոխադարձաբար` հայերէնէ լատիներէնի վերածեց ուրիշներ, ինչպէս` եկեղեցական պատմութեան հայրը նկատուող Եւսեբիոս Կեսարացիի Դ. դարու համբաւաւոր ժամանակագրութիւնը` «Քրոնիկոն»ը, որուն յունարէն բնագիրը կորած էր ի սպառ:

Երեւակայե՜լ, որ Եւսեբիոսի «Քրոնիկոն»ը բանասիրական աշխարհին ծանօթ էր միայն անունով, եւ կամ այլոց գործերուն մէջ հոնկէ կատարուած քանի մը կարճ քաղուածքներով: Մինչդեռ, Ե. դարու մեր Թարգմանիչ Վարդապետները այս գործը լրիւ թարգմաներ էին հայերէնի ու այդ ձեռագիր թարգմանութիւնը կա՛ր, կորսուած չէր: Պոլսեցի լեզուաբան ու մատենագիր Գէորգ դպիր Պալատեցին գտած էր զայն պատահաբար ԺԸ. դարու վերջերը ու յանձնած` Մխիթարեաններուն, առ ի հրատարակութիւն:

Փաստօրէն, «Քրոնիկոն»ի հայերէն տարբերակը կը բռնէր յոյն սկզբնագրին տեղը:

Հետեւաբար, երբ Աւգերեան զայն լատիներէնի վերածելով կը հրամցնէր աշխարհին (1818), Եւրոպայի բանասէրներու շրջանակին մէջ պանծալի անուն մը կը դառնար…:

Թարգմանական այսօրինակ աշխատանքներու զուգահեռ` Հ. Մկրտիչ Աւգերեան իրեն համար սիրելի աշխատանք դարձուց սուրբերու կեանքին ուսումնասիրութիւնը, երկա՜ր տարիներ պրպտումներ ու գրառումներ կատարելով այդ ուղղութեամբ, ճիշդ այնպէս` ինչպէս կատարած էր մեր Գրիգոր Վկայասէր կաթողիկոսը ԺԱ. դարու երկրորդ կիսուն: Ու իբրեւ անհաւատալի արդիւնք` ան կրցաւ գլուխ հանել 12 հատորանի «Լիակատար Վարք եւ Վկայաբանութիւն Սրբոց» վիթխարի գործը (ամէն մէկ հատոր կը բաղկանայ շուրջ 500 էջէ), որ տպուեցաւ 1810–15-ի շրջանին:

Իր կրտսեր եղբայրն ալ վանական էր,– Հ. Յարութիւն Աւգերեան (1774–1854): Տասի չափ լեզուներու բացառիկ մա

սնագէտ մըն էր: Այդ իսկ պատճառով, իր ամբողջ կեանքը նուիրեց բառարաններու եւ քերականութեան գիրքերու պատրաստութեան գործին, մասնաւորաբար անգլերէնով ու Ֆրանսերէնով: Ու երբ 1816 Դեկտեմբերէն սկսեալ անգլիացի համբաւաւոր բանաստեղծ Լորտ Պայրըն (1788–1824) յաճախակիօրէն Ս. Ղազար  այցելեց,իր բառերով` «երանաւէ՜տ կղզին», Հ. Յարութիւն դարձաւ անոր մենտորն ու ուսուցիչը, հայերէ՛ն սորվեցուց իրեն…:

 

Շատ բան գրուած է Պայրընի եւ Մխիթարեաններու այս բացառիկ կապին մասին:  Հայրենի բանաստեղծ ու վիպագիր Խաչիկ Դաշտենց առանձին գիրք մը ունի այս նիւթով` «Բայրոնը եւ Հայերը» (Երեւան, 1959): Ս. Ղազարու «Բազմավէպ» հանդէսին 1924-ի Ապրիլի երկլեզու թիւը ամբողջովին նուիրուած է Պայրընի մահուան հարիւրամեակին: Նոյնը կատարած է «Հայ Ընտանիք» վենետիկեան պարբերականը` 1974-ին, այդ տարուան իր վերջին թիւը ձօնելով անգլիացի հայասէր բանաստեղծին մահուան 150-ամեակին: Իսկ ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսքի ունի շատ սիրուն իւղաներկ պաստառ մը (‎‎1898 թ., պահ դրուած` Հայաստանի Պետ. Պատկերասրահը), որուն մէջ կը պատկերէ Պայրընի ժամանումը Ս. Ղազար եւ Մխիթարեաններու դիմաւորութիւնը իրեն` կղզիի մուտքին:

Արդարեւ, ինչպէս ծանօթ է պատմութեան, Լորտ Պայրըն իր հայրենիքէն հեռանալով` Վենետիկ ապրեցաւ 181618 շրջանին:

Իր առաջին այցելութիւնը Ս. Ղազար` հմայեց զինք: Ախորժեցաւ հայ վանականներու ընկերակցութենէն: Ի վերջոյ, Հ. Յարութիւն Աւգերեանէն խնդրեց որ իրեն հայերէն սորվեցնէ:

Այդ իսկ նպատակով` Պայրըն շուրջ երեք ամիս, ցերեկները, հիւրն ու «աշակերտ»ը դարձաւ Մխիթարեան վանատան: Ան շաբաթը 4-5 անգամ մակոյկով խանդավառօրէն կղզի կու գար ու հոն կը մնար առաւօտեան ժամը 9.00-էն մինչեւ արեւամար (վանական կանոնները խիստ էին ու չէին թոյլատրեր որ օտար այցելուներ հոն գիշերեն…): Կ՛ըսուի, թէ բանաստեղծը Ս. Ղազարի մէջ է որ գրեց իր «Չայլտ Հարոլտի Ուխտագնացութիւնը» պոէմին մէկ մասը:

Հ. Յարութիւն անձամբ գրաբար հայերէնի դասեր տուաւ մեծանուն քերթողին, որ քիչ-քիչ ծանօթացաւ մեր դասական «դժուար» լեզուին, մեր գրականութեան ու պատմութեան: Յետոյ, միասին պատրաստեցին անգլերէն-հայերէն քերականութեան գիրք մը (հայախօսներու յատուկ, տպուած` 1817-ին) ու աւելի ուշ ալ գործակցեցան` հայերէն-անգլերէն նմանօրինակ երկրորդ ձեռնարկի մը համար (անգլիախօսներու յատուկ, տպուած` 1819-ին), որուն յառաջաբանը Պայրընը գրեց: Տարբեր խնդիր` որ Մխիթարեանները վարանեցան այդ յառաջաբանը տպելու, որովհետեւ Պայրըն այնտեղ քաղաքական ակնարկութիւններ ըրեր էր` ձաղկելով տաճիկներն ու պարսիկները…:

Ծանօթանալէ ետք հայ մշակոյթին ու լեզուին` Պայրըն առիթով մը ըսեր է.«Աստուծոյ հետ խօսելու միակ լեզուն հայերէնն է»:

Աւգերեան երկու երախտարժան վարդապետներն ալ վախճացան նոյն տարին, 1854-ին, անկորնչելի վաստակ մը թողլով իրենց ետին:

Հ. Յարութիւնի գրչի արտադրութիւններէն ոմանք անտիպ մնացին, լոյս չտեսան: Զորօրինակ` գերմաներէնի եւ յունարէնի բառարանները…:

Եթէ օր մը Վենետիկ այցելէք ու ձեր ոտքը դնէք հայոց կղզիին վրայ, վարդապետներէն խնդրեցէք որ ձեզ առաջնորդեն ա՛յն աշխատասենեակը` ուր Լորտ Պայրըն շաբաթնե՜ր շարունակ նստաւ Հ. Յարութիւն Աւգերեանի դիմաց ու սերտեց հայերէն լեզուն ու գրաբարը …:

(շարունակելի)

Share.

Leave A Reply