300-ամեակ Մխիթար աբբահօր Ս. Ղազար մուտքին–10

 

ՀՈՄԵՐՈՍԻ ԵՒ ՊԼՈՒՏԱՐՔՈՍԻ ԹԱՐԳՄԱՆԻՉԸՀ. ԵՂԻԱ ԹՈՎՄԱՃԱՆ

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

 

 

Հոմերո՜ս,- Քրիստոսէ 9 կամ 10 դար առաջ ապրած յոյն առասպելական քերթողը…:

Պլուտարքո՜ս,- Քրիստոսէ ետք Ա. եւ Բ. դարերու աշխարհահռչակ յոյն պատմիչը…:

Եւ ասոնց կողքին, ահա, Հ. Եղիա Թովմաճանը (Թովմաճանեան), ԺԹ. դարու Ա. կիսու Մխիթարեան վարդապետներու հոյլին ամէնէն բեղմնաւոր գրիչներէն մին, որ Հոմերոսն ու Պլուտարքոսը հայացուց, անոնց գործերը բերաւ դրաւ մեր գրասեղաններուն վրայ:

Հ. Եղիա Թովմաճանն ալ բնիկ պոլսեցի էր: Ս. Ղազարու ուխտին անդամակցելէ ետք, ի տարբերութիւն ուրիշ միաբաններու, գրեթէ բնաւ չհեռացաւ կղզիէն: Ապրեցաւ մօտ 70 տարի (1777-1848) եւ մինչեւ իր կեանքին վերջը դասաւանդեց մայրավանքին մէջ, հասցուց ձեռնասուններ, որոնցմէ մին ալ Հ. Արսէն Բագրատունին էր:

Գրեց ինքնագիր գրաբար բանաստեղծութիւններ, որոնք տեղ գտած են «Տաղք Մխիթարեան Վարդապետաց» եռահատոր շարքին մէջ (1853), Անտիղիոս Սիրացի գրչանունով:

Դաստիարակելու, կրթելու, ուսուցանելու կիրքը շատ զօրաւոր եղած է Հ. Եղիայի մօտ: Այս մարզին մէջ, իր ստորագրութիւնը կրող ծաւալուն երկու գործեր, գրուած` երկու դար առաջ, հիացում կը պատճառեն մեզի այսօ՛ր իսկ:

«Դպրութիւն Նամակաց»ը (1805) մէկն է անոնցմէ: Իր տեսակին մէջ եզակի գործ մը (գրաբարախառն), ուր 400 էջերու երկայնքին կը բացատրուի «նամակ»ը կամ «թուղթ»ը` իբրեւ հաղորդակցութեան միջոց, կը տրուի անոր պատմութիւնը, յետոյ կ՛ուսուցուի զայն գրելու կանոններն ու արուեստը` ըստ առիթներու (խնդակցութիւն, շնորհաւորութիւն, ցաւակցութիւն, յորդոր, խնդրանք, յանդիմանութիւն, սպառնալիք…): Տարաբնոյթ նամակներէ կը տրուին բազմաթիւ օրինակներ, գրաբարով եւ աշխարհաբարով:

«Իմաստութիւն Մարդկային»ը (1833) օգտակար այլ գիրք մըն է, աշխարհաբար շարադրուած, «որ կը սորվեցնէ մարդուս խելքը աղէկի բանեցնել, կատարեալ մարդ ըլլալ եւ մեծութեան հասնիլ», ինչպէս կը նշէ ենթավերնագիրը:

Հ. Եղիա հմուտ էր յունարէնի եւ լատիներէնի: Իր գրական թարգմանութիւններուն ձեռնարկեց ԺԹ. դարու սկիզբէն, նախ հայացնելով Դ. դարու Եկեղեցւոյ Հայրերէն Յովհան Ոսկեբերանի ճառերը, որոնք լոյս ընծայուեցան երկու հատորով, 1818-ին: Անոնց յաջորդեց ԺԶ. դարու իտալացի բանաստեղծ եւ եպիսկոպոս Մարկոս Հերոնիմոս Վիտայի չափածոյ գործին` «Քրիստոսական»ի թարգմանութիւնը (1832):

Բայց շատ աւելի թանկարժէք ու սպառիչ իրագործում մը պիտի ըլլար Պլուտարքոսի թարգմանութիւնը: Այս յոյն պատմիչին «երեւելի դէմքերու կենսագրութիւններ» ընդգրկող ծաւալուն գիրքը` «Զուգակշիռք»ը, որ միջազգային պատմագրութեան ամենայայտնի մատեաններէն մէկն է, հայացուեցաւ Հ. Թովմաճանի գրչով` ուղղակի յունարէն բնագրէն եւ հրատարակուեցաւ 6 անջատ հատորներով, 1832–34:

Ու վերջապէս, յունագէտ վարդապետը ձեռք զարկաւ Հոմերոսին: Անոր աշխարհահռչակ զոյգ վիպերգութիւնները` «Եղ(իլ)իական»ն ու «Ոդիսական»ը (որոնք կը պատմեն Տրովադայի պատերազմը), գրաբար հայերէնի փոխակերպուեցան ու լոյսին եկան Ս. Ղազարու տպարանէն` յաջորդաբար 1843-ին եւ 1848-ին:

Տեղին է նշել, որ Հ. Թովմաճան կը սիրէր միշտ իր բոլոր թարգմանութիւնները օժտել ընդարձակ յառաջաբաններով եւ գիտական օգտաւէտ ծանօթագրութիւններով:

Ի դէպ, օգտակար է նկատել տալ, որ Հոմերոսի «Իլիական»ն ու «Ոդիսական»ը հետագային վերածուեցան նաեւ աշխարհաբար հայերէնի` տարբեր գրիչներու կողմէ (Հ. Արսէն Ղազիկեան, Մկրտիչ Խերանեան, Սիմոն Կրկեաշարեան, Համազասպ Համբարձումեան): Վերջին երեքը` Խորհ. Հայաստանի մէջ:

Այս չորս անուններէն փրոՖ. Համազասպ Համբարձումեանը (1880-1965), որ Հոմերոսի մասնագէտ մը կը նկատուի, գիտէ՞ք ով է…:

Ան հայրն էր նշանաւոր աստղագէտ Վիկտոր Համբարձումեանին…:

 

 

Հ. ԵԴՈՒԱՐԴ ՀԻՒՐՄԻՒԶԵԱՆԻ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՆ ՏԱՐԱՓԸ

 

1840-ական թուականներուն Վենետիկի Մխիթարեան Միաբանութեան մէջ ակնառու դիրք ունէին երկու «Հիւրմիւզ»ներ, երկու հարազատ եղբայրներ` Հ. Գէորգ վրդ. Հիւրմիւզեան եւ Հ. Եդուարդ վրդ. Հիւրմիւզեան: Ծնունդով պոլսեցի էին, իրարու գրեթէ տարեկից:

Այս երկու վարդապետներն ալ հետագային բարձրացան արքեպիսկոպոսութեան աստիճանի ու վարեցին վարչական կարեւոր պաշտօններ: Հ. Գէորգ, որ ընդհանրապէս կը բնակէր Պոլիս, միաբանութեան ընդհանուր աբբահայր ընտրուեցաւ 1846-ին եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց ամբողջ 30 տարի: Գիտակ էր լատիներէնի ու Ֆրանսերէնի, եւ ուստի` եղբօրը Եդուարդին հետ գործակցաբար, դեռ երիտասարդ տարիքին, հայացուց Ֆրանսացի Շարլ Ռոլէնի «Հնախօսութիւն»ը, որ կը բաղկանար 6 հատորէ (4000 էջ) եւ որ լոյս տեսաւ 1825–29: Ռոլէնի այս շարքը կը խօսէր Եգիպտոսի, Յունաստանի, Մակեդոնիոյ, Պարսկաստանի, Ասորեստանի ու Բաբելոնի պատմութեան մասին:

Իսկ Հ. Եդուարդ, որ ընդհանրապէս Հռոմ կ՛ապրէր ու միաբանութեան պաշտօնական ներկայացուցիչն էր պապական աթոռին մօտ, անհաւատալիօրէն առատ ու լեռնակուտակ թարգմանութիւններ կատարեց լատիներէնէ, Ֆրանսերէնէ ու իտալերէնէ դէպի հայերէն, ու դարձաւ իր դարաշրջանի ամէնէն բեղուն գրիչը: Կը կրէր «արքեպիսկոպոս Շիրակայ» անուանական տիտղոսը:

Նախ թուենք իր ինքնագիր գործերէն քանի մը անուն.

«Առձեռն Բանաստեղծութիւն» (1839), «Առձեռն Ճարտասանութիւն» (1839), «Առձեռն Դիցաբանութիւն» (1840), որոնք ունեցած են մէկէ աւելի տպագրութիւններ, «Աստուածաբանութիւն Տեսական» (երկու հատորով, 1862, 1100 էջ) եւ «Աստուածաբանութիւն Բարոյական» (նմանապէս երկհատոր, 1865), «Զբօսարան Տօնից» մը (տօներու վրայ մտածումներ, 600 էջ, 1874), ինչպէս նաեւ աշխարհաբարէ- գրաբար դպրոցական բառարան մը (1869) եւ այլն:

Ու ասոնց կողքին` չմոռնանք իր բանաստեղծութիւնները, զորս ժողվեց «Բուրաստանք» հատորին մէջ (1851), Վրոյր Որմզդանայ գրչանունով: Այս հատորը ծաղկաստանի մը դարպասը կը բանար ընթերցողին առջեւ` զայն առաջնորդելով դէպի տարաշխարհիկ բոյսերու ու երփներանգ ծաղիկներու դրախտային պարտէզ մը…: Տաղաչափեալ տողերու ընդմէջէն` անիկա կը սորվեցնէր ծաղկամշակութեան արուեստը, այնպէս ինչպէս Վիրգիլիոս կը սորվեցնէր արտերու մշակութիւնը իր «Մշակականք»ին մէջ:

Հ. Մեսրոպ վրդ. Ճանաշեան իր «Ծաղկաքաղ Արդի Հայ Գրականութեան» դասագրքին Ա. հատորին մէջ (Վենետիկ, 1957) առանձնաբար ներկայացուցած է Եդ. Հիւրմիւզը` որպէս դասական գրականութեան մեծագոյն դէմքերէն մին, հրամցնելով անոր գրաբար քերթողութենէն նմոյշներ` աշխարհաբար թարգմանութեան զուգահեռ: Ճանաշեան կը հաւաստիացնէ որ «Հիւրմիւզ զգայուն բանաստեղծ մըն է, երգիչ ազնիւ զգացումներու, բնութեան գողտրիկ տարրերուն: Իր գրաբարը ամէնէն ներդաշնակն է դասական հեղինակներու գործածածէն, որուն վրայ կը փայլի շնորհք եւ ազնուութիւն, յատկութիւններ` որոնք իր նկարագրին ալ յատկանշական գծերը կը կազմեն»:

Ու հիմա թուենք Հ. Եդուարդի թարգմանութիւնները, որոնք յատկանշուած են քնքուշ, մեղմիկ ու դայլայլող ոճով մը: Թող ընթերցողը համբերատար ըլլայ ու ջանայ կարդալ գիրքերուն գրաբար վերնագրերը, զորս ե՛ս ալ համբերութեամբ արտագրեցի Ս. Ղազարու մատենադարանի գրացուցակէն: Թարգմանուած հեղինակները համաշխարհային դէմքեր են, թէեւ անոնց անուններն ու գիրքերը կրնան անծանօթ ըլլալ այսօրուան «Ֆէյսպուքեան» սերունդին…: Բայց կ՛արժէ գաղափար մը ունենալ` թէ իրենց կեանքը ինչպիսի՛ ստեղծագործութիւններով կը լեցնէին անցեալի մտաւորականները:

Ուրեմն, Հ. Եդուարդ Հիւրմիւզ թարգմանած է` Պարթելըմիի «Ուղեւորութիւն Անաքարսեայ յԵլլադա» գործին վեց հատորները (իւրաքանչիւր հատոր` աւելի քան 500 էջ, 1843–46), լատին բանաստեղծ Վիրգիլիոսի «Ենէական»ը (1845) եւ «Հովուականք»ը (1870), Ֆենելոնի «Արկածք Տելեմաքայ»ն (երկու հատորով, 1850), Ֆլորիանի «Նումա Պոմպիլիոս»ը (1853), Փեդրոսի «Առակք»ը (1855), Միքայէլ Փիանոյ ժողովրդապետին յորդորակները (հինգ հատոր, 1857-60), Ժանլիէի «Վիպասանութիւն Բելիսարայ»ն (1859), Պէռնարտէն տը Սէն-Փիէրի «Պօղ եւ Վիրգինիա»ն (1860), Ռասինի «Փեդրա» եւ «Գոթողիա» ողբերգները (1861/64), Ռասին կրտսերի «Ի կրօնս»ը (1872): Տակաւին թարգմանած է Տակիտոս Կուռնելիոսի «Տարեգիրք»ը (1872), տիկին Քոթէնի «Աքսորականացն ի Սիպերիա»ն (1873) եւ այլն: Իր կեանքին վերջին շրջանին ալ զարկ տուած է իտալերէնէ թարգմանութիւններու, ինչպէս` Մոնթի Վիչենցոյի «Արիստոդեմ»ը, Աղեքսանդր Մանծոնիի «Խօսեցեալք»ը (2 հատոր), Պետրոս Մեթասթասիոսի «Թատերգութիւնք Սրբազանք»ը եւ այլն:

Ինչպէս կը տեսնուի, ամբողջ գրադարան մը կարելի է լեցնել Հիւրմիւզի թարգմանութիւններով կամ ստեղծագործութիւններով:

Այս բոլորը, ԴԺԲԱԽՏԱԲԱՐ, գրաբարով: Մեր օրերուն համար` մեռեալ լեզու մը:

Եթէ Հիւրմիւզեան հեռատեսօրէն նախատեսէր գրաբարի մօտալուտ վախճանը ու իր գրիչը շարժէր յաղթանակի կամարին մօտեցող աշխարհաբարով, այսօր` վերոնշեալ գործերուն ճակատագիրը տարբե՜ր պիտի ըլլար…:

Հիւրմիւզեան երկու եղբայրներն ալ վախճանեցան միեւնոյն տարին` 1876-ին:

(շարունակելի)

Share.

Leave A Reply