ՀԱՅՈՑ ՎԱՍՏԱԿԸ ՄԵՏԱՔՍԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՅԱՋՈՂՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

0

ՀԱՅՈՑ ՎԱՍՏԱԿԸ ՄԵՏԱՔՍԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՅԱՋՈՂՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

Ճարտարագէտ` Կարպիս Մինասեան

Նոյ­եան Տա­պա­նը Արա­րատ­եան տա­րա­ծաշր­ջա­նին մէջ կանգ առ­նե­լէ ետք, մարդ­կու­թեան ծա­ւա­լու­մով ձե­ւա­ւոր­ուե­ցան մի­ջին ճա­նա­պարհ­ներ, որոնք կազ­մե­ցին արե­ւելք-արեւ­մուտք յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու հիմ­նա­կան ու­ղի­նե­րը:

Այս­պէս ան­յի­շա­տակ ժա­մա­նակ­նե­րէ ի վեր հա­յե­րը ու­նե­ցան մշ­տա­կան առն­չու­թիւն Հնդ­կաս­տա­նի  ու Չի­նաս­տա­նի հետ, ինչ որ կը հաս­տա­տէ ռուս գիտ­նա­կան Կ. Պոն­կարտ Լէ­ւին իր ,Հն­դիկ­նե­րը Հին Հա­յաս­տա­նի Մէջե գիր­քին մէջ` ըսե­լով. ,Հա­յաս­տան միայն դրա­ցի եր­կիր­նե­րուն հետ, ինչ­պէս` Պարս­կաս­տա­նի ու Հռո­մ­է­ա­կան Կայս­րու­թեան, սերտ կա­պեր չու­նէր,  անոր կա­պե­րը կը հաս­նէ­ին մին­չեւ Հնդ­կաս­տան ու Չի­նաս­տան»: Այս առն­չու­թեամբ Քսե­նո­ֆոն հե­տեւ­եա­լը կը գրէ հա­յե­րու մա­սին. «Պարս­կաս­տա­նի Կիւ­րոս թա­գա­ւո­րը (558-550 ն.ք.) շատ լաւ գիտնա­լով, որ ար­մէն­նե­րը որ­քան յա­ճախ կ՛այ­ցե­լեն Հնդ­կաս­տան եւ այդ երկ­րի ճա­նա­պարհ­նե­րուն ծա­նօթ են այն­քան որ­քան իրենց հայ­րե­նի­քի ճա­նա­պարհ­նե­րուն, կը խնդ­րէ անոնցմէ իր դես­պա­նին ու­ղեկ­ցիլ` մեկ­նե­լու Հնդ­կաս­տա­նի թա­գա­ւո­րին մօտ:   Ար­մէն­նե­րը ոչ միայն կ՛ու­ղեկ­ցին այլ եւ կը խոս­տա­նան միջ­նոր­դել, որ երկ­րի թա­գա­ւո­րը  առեւտրա­կան կա­պեր հաս­տա­տէ Պարս­կաս­տա­նի հետ»:

Եւ այս­պէս շատ ժա­մա­նակ­ներ ան­ցեր էին այն օրե­րէն եւ հռո­մ­է­ա­ցի­ներ յա­ջո­ղած էին ծո­վա­յին եւ ցա­մա­քա­յին ու­ղի­ներ բա­նալ ու հաս­նիլ մին­չեւ հե­ռա­ւոր Արե­ւելք:

Պատ­մու­թեան մի­ջին ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին, այս ու­ղի­նե­րը պի­տի բազ­մա­նա­յին, ծաղ­կէ­ին նոր քա­ղաք­նե­րով ու ճիւ­ղե­րով` բա­ւա­րա­րե­լու հա­մար մր­ցակ­ցու­թեան, ապա­հո­վու­թեան եւ եր­թե­ւե­կու­թեան տե­ւո­ղու­թիւնը կր­ճա­տե­լու աճող պա­հանջ­քը:

Հայն ալ  կանք չէր առած: Ան մշ­տա­պէս ներ­կայ էր բո­լոր ճա­նա­պարհ­նե­րուն վրայ` արե­ւել­քէն արեւ­մուտք, հիւ­սի­սէն հա­րաւ, իր վա­ճա­ռա­կա­նու­թիւնը կը ծա­ւա­լէր Եփ­րա­տի առանց­քով մին­չեւ Մարիի իշ­խա­նու­թիւն, փա­րա­ւո­նա­կան Եգիպ­տոս եւ Եթովպ­իա, Փա­փե­լոն եւ Նին­ուէ: 5-րդ դա­րուն Մով­սէս խո­րե­նացիի «Հա­յոց Պատ­մու­թիւն»էն կ՛իմա­նանք, որ «Թրո­ժա­նի պա­տե­րազմ­նե­րու ժա­մա­նակ եթովպ­ի­ա­կան վաշ­տը կը ղե­կա­վա­րէր Զար­մայր Նա­հա­պետ անու­նով զի­նուո­րա­կան մը»:

Հե­տա­գա­յին Մես­րոպ Մաշ­տոց իր աշա­կերտ­նե­րը պի­տի ու­ղար­կէր Եգիպ­տոս, Ալեք­սանտր­իա` սեր­տո­ղու­թիւն­ներ ծա­ւա­լե­լու, քաջ իմա­նա­լով, որ հոն կը գտն­ուէր Վաս­պու­րա­կա­նի Մել­քէ թա­գուհի­ին Աստ­ուա­ծա­շուն­չը, որ կը պա­րու­նա­կէր կո­կոր­դի­լո­սի եւ ար­մա­ւե­նի­նե­րու ման­րանկար­ներ:

Հա­յը, ընդ­հա­նրա­պէս, օր­ուան աշ­խար­հագ­րա­կան պատ­կե­րին, ցա­մա­քա­մա­սե­րուն, ժո­ղո­վուրդ­նե­րու սո­վո­րոյ­թին քա­ջա­ծա­նօթ եղած է: Հայ­կա­կան ձե­ռա­գիր­նե­րը հա­րուստ են աշ­խար­հագ­րա­կան տե­ղե­կու­թիւն­նե­րով:

Բիւ­զան­դա­ցի Պրո­գոպի­ոս կը հաս­տա­տէ մայ­րա­քա­ղաք Դուի­նի փառ­քը` որ­պէս մե­տաք­սի ճա­նա­պար­հի գլ­խա­ւոր խաչ­մե­րուկ: Հայ միջ­նա­դար­եան մա­տե­նագ­րու­թիւնը հա­րուստ է աշ­խար­հագ­րա­կան, նկա­րագ­րա­կան գրա­կա­նու­թեամբ: Մաս­նա­ւո­րա­պէս յի­շա­տա­կե­լի են Անան­իա Շի­րա­կացիի, Ագա­թան­գե­ղո­սի, Եղի­շէի, Եզ­նիկ Կող­բացիի, Դա­ւիթ Ան­յաղ­թի, Սե­փէ­ո­սի, Թով­մա Արծ­րունիի, Արիս­տա­կէս Լաս­տի­վերտացիի, Ստե­փա­նոս Օր­բէլ­եա­նի, Հե­թում Իշ­խա­նի, Խա­չա­տուր Ջու­ղա­յեցիի եւ ու­րիշ­նե­րու գրու­թիւն­նե­րը:

Ի զուր չէ, որ միջ­նա­դա­րուն Անին եւ Դուի­նը դար­ձան մի­ջազ­գա­յին վա­ճա­ռա­կա­նա­կան սքէյլ­ներ (ապ­րանք­ներ ցու­ցադ­րե­լու եւ վա­ճա­ռե­լու կեդ­րո­նա­կան քա­ղաք), իսկ հե­տա­գա­յին, Կի­լիկ­իոյ Իշ­խա­նութ­եան օրե­րուն, մի­ջերկ­րա­կա­նը դար­ձաւ հայ­կա­կան ծո­վա­տա­րածք ու եւ­րո­պա­ցի­նե­րը սկ­սան մր­ցիլ վա­ճա­ռա­կա­նա­կան շնորհ­ներ ստա­նա­լու հայ թա­գա­ւոր­նե­րէն:

Վեր­ջա­պես` ֆրան­սա­ցի պատ­մա­բան ու մա­տե­նագ­րա­կան դպ­րո­ցի հիմ­նա­դիր Ֆեր­նանտ Պրու­տէլ իր «Քա­ղա­քակր­թու­թիւնը Եւ Տն­տե­սու­թիւնը» աշ­խա­տան­քին մէջ կը յի­շէ, թէ` «300 տար­ուան մեր յա­ջո­ղու­թիւնը (1500-1800 թ.) կը պար­տինք հայ վա­ճա­ռա­կան­նե­րու (խո­ճա­նե­րու) հա­մադր­ուած ջան­քե­րուն` յա­նուն մի­ջազ­գա­յին քա­ղա­քակր­թութ­եան զար­գաց­ման»:

Օս­ման­եան Կայս­րու­թեան ծա­ւա­լու­մը մին­չեւ Պալ­քան, հիւ­սի­սա­յին Ափ­րի­կէ եւ արա­բա­կան թե­րակղ­զի, այ­նու­հե­տեւ Կ.Պոլ­սոյ գրա­ւու­մը  1453-ին, Եւ­րո­պան,  ծայ­րա­գոյն Աս­իա­յէն վերջ­նա­կա­նա­պէս բաժ­նեց, այ­սինքն` շու­կա­նե­րը բաժ­նեց հում­քի ակունք­նե­րէն: Ճիշդ է, որ Վաս­կո­ Տի Կա­ման 1498-ին, առա­ջին ան­գամ Ծայ­րա­գոյն Արե­ւելք հա­սաւ ծո­վա­յին ճա­նա­պար­հով եւ ան կոչ­ուե­ցաւ «Հա­մե­մի Ճա­նա­պարհ», սա­կայն անհ­րա­ժեշ­տու­թիւն ստեղծ­ուե­ցաւ Միջ­նորդ վա­ճա­ռա­կա­նին, որ մե­տաք­սի կամ հա­մե­մի ու­ղի­նե­րով Արե­ւել­քը պի­տի մի­աց­նէր Արեւ­մուտ­քին: Այս պար­տա­կա­նու­թեան մի­ակ ընտ­րա­նի­նե­րը Ջու­ղա­յի, Աս­տա­պա­տի, Վա­նան­տի, Ագու­լի­սի, Ագա­րա­կի եւ այլ շր­ջան­նե­րու հայ խո­ճա­ներն էին, որոնք ու­նէ­ին վա­ճա­ռա­կա­նի փորձ, լե­զու­նե­րու իմա­ցու­թիւն, աշ­խար­հագ­րա­կան լայն տե­ղե­կու­թիւն եւ ժո­ղո­վուրդ­նե­րու ըն­դար­ձակ ծա­նօ­թու­թիւն:

Ք.Ն. Շա­ոտ­հու­րի` նշա­նա­ւոր իմաս­տա­սէր եւ հե­տա­զօտող աս­ի­ա­կան եր­կիր­նե­րու վա­ճա­ռա­կա­նութ­եան եւ տն­տե­սա­կան պատ­մու­թեան  մա­սին կը գրէ. «Հայ վա­ճա­ռա­կան­նե­րը հիմն­ուե­լով իրենց տե­ղա­շար­ժի, տե­ղե­կատ­ուա­կան գի­տու­թեան, լեզ­ուա­գի­տու­թեան եւ ժո­ղո­վուրդ­նե­րու սո­վո­րոյթ­նե­րուն քա­ջա­ծա­նօթ ըլ­լա­լու յատ­կու­թեան վրայ, կր­ցան լի­ո­վին թա­փան­ցել աս­ի­ա­կան ժո­ղո­վուրդ­նե­րու վա­ճա­ռա­կա­նա­կան կա­ռոյ­ցէն ներս»:

Այս ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի հայ նշա­նա­ւոր դէմ­քե­րէն էին.

Մար­գար Ավէն­շինց` վա­ճա­ռա­կան, 17-րդ դար:

Սար­գատ` վա­ճա­ռա­կան, 17-րդ դար:

Խո­ճա Պետ­րոս Օս­քան` վա­ճա­ռա­կան, 1680/1751 թ.:

Ճորճ Մա­նուկ, որ­պէս վա­ճա­ռա­կան , 1763/1827 թ.:

Թով­մաս Խօ­ճա­մալ` վա­ճա­ռա­կան, 18-րդ դար:

Խո­ճա Կրի­կո­րի (Կօր­կին խան)` վա­ճա­ռա­կան, 18-րդ դար:

Խո­ճա Պետ­րոս Արա­տուն` վա­ճա­ռա­կան, 18-րդ դար:

Յա­կոբ­ճան Տէ Տրի­չան` դիւա­նա­գէտ, 17-րդ դար:

Յով­հան­նէս Մէ­շէ­շ­էա` եդովպ­ի­ա­ցի հայ դիւա­նա­գէտ:

Վէր­քէ Կա­րա­պետ` եդովպ­ի­ա­ցի հայ դիւա­նա­գէտ:

Մով­սէս Մա­նուկ զօ­րա­վար:

Մար­գար Գա­լան­տար զօ­րա­վար:

Յով­սէփ Մա­նուկ նա­ւա­պետ եւ այլն:

(շարունակելի)

Աղ­բիւր­ներ

Ար­շակ Ալ­պոզան­եան, «Պատ­մու­թիւն Հայ Գաղ­թե­րու», 1955

Տէր Յով­նան­եան, «Պատ­մու­թիւն Նոր Ջու­ղա­յի», 1880

«Ազ­գա­սէր», 1945/1952

Հ. Մա­մի­կոն­եան, «Պատ­մու­թիւն Տա­րօ­նի», 1941

Vahe Baladouni & Margaret Makepeace :  Armenian Merchants of the Seventeenth and Early Armenian Merchants of the Early Eighteenth Centuries: 1998 

Arakel Davrizhetsi : Book of History : 1990  

Dr. Ina Baghdiantz McCabe : The Shah’s Silk for Europe’s Silver :

Shireen Moosvi  : Armenian Trade in the Mughal Empirollection e During the 17th Century  :

Michel Aghassian, Keram Kevonian  : Armenian Trade in the Indian Ocean in the Seventeenth and Eighteenth Centuries  :

Collection cathedral of st. Echmiatsin  Echmiatsin

Collection mekhitarist fathers  Venice

Collection st. Amenaperkich    New Julfa

Collection Manuscripts of Madenataran   Yerevan

الجاليات الأوروبية في ولاية حلب 1700 – 1800

 

 

Share.

Leave A Reply