ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԱԳՈՆՑ ԱԲԲԱՀԱՅՐ ԵՒ ՆԱՓՈԼԷՈՆ ՊՈՆԱՓԱՐԹ

0

300-ամեակ Մխիթար աբբահօր Ս. Ղազար մուտքին — 13

ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԱԳՈՆՑ ԱԲԲԱՀԱՅՐ ԵՒ ՆԱՓՈԼԷՈՆ ՊՈՆԱՓԱՐԹ

 

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Մխիթար Սեբաստացիի մահէն ետք, առաջին 170 տարիներուն, հինգ աբբահայրեր յաջորդաբար պաշտօնի կոչուեցան Ս. Ղազարի մէջ.

Հ. Ստեփանոս վրդ. Մելքոնեան (1749–1799)

Ստեփանոս արք. Ագոնց (1800–1824)

Սուքիաս արք. Սոմալեան (1824–1846)

Գէորգ արք. Հիւրմիւզեան (1846–1876)

Իգնատիոս արք. Կիւրեղեան (1876–1921)

Ինչպէս կը տեսնուի, միաբանութեան աբբահայրերու շարքին երրորդ դէմքն է Ստեփանոս արք. Ագոնցը (Գիւվէր), որ այս պաշտօնին վրայ մնաց ճիշդ քառորդ դար: Ու ան, իր պաշտօնակիցներուն մէջ` ամէնէն մտաւորական անուններէն մին հանդիսացաւ, իր գրական վաստակով փառաւորելով թէ՛ իր անձը, թէ՛ իր դարաշրջանը: «Ազգապատում»ի մէջ Օրմանեանն ալ կը գովաբանէ անոր արդիւնաւէտ ու  մշակութանուէր  ծառայութիւնները:

Ագոնց վրդ.ը ծնունդով արեւմտեան Ռումանիոյ Թրանսիլվանիա կոչուած նահանգի Ճուրճով քաղաքէն էր, ծնած` 1740-ին: Կ՛ըսուի թէ կը սերէր հունգարահայ ազնուազարմ ընտանիքէ մը, որուն պապերը Անիէն գաղթեր էին: Կրթութիւն ստացաւ Ս. Ղազարի մէջ, վարդապետ ձեռնադրուեցաւ 1763-ին, յետոյ ալ շարունակ աստուածաբանական կամ լեզուական նիւթեր դասաւանդեց տեղւոյն դպրանոցը, պատրաստելով փայլուն աշակերտներու եւ ապագայ գրագէտ միաբաններու սքանչելի հոյլ մը իր շուրջ: Մօտ տասը տարի ալ (1790–1800) ուսուցչագործեց ի Թրանսիլվանիա, իր ծննդավայրը, իրեն կեդրոն ունենալով Պաշպալով քաղաքը, ուր միաբանութիւնը դպրոց մը կը բանեցնէր 1746-էն իվեր:

Ագոնցի աբբահայրութեան շրջանին, Ս. Ղազարու Մխիթարեան միաբանութիւնը դէմ յանդիման գտնուեցաւ իր գոյութեան սպառնացող արտաքին շատ լուրջ վտանգի մը, որ բարեբախտաբար կարելի եղաւ բառնալ` շնորհիւ աբբահօր արթնամտութեան եւ թափած անդուլ ճիգերուն:

Արդարեւ, 1805-ին, Եւրոպայի մէջ բռնկած պատերազմներու ընթացքին, երբ Նափոլէոն Պոնափարթ իր տիրապետութեան ենթարկեց հիւսիսային Իտալիան (մէջն ըլլալով Վենետիկն ու Միլանօն), ցնորամտութեան մը անձնատուր` ան հրամանագրեց արգիլել  ու փակել երկրին մէջ գտնուող բոլոր կրօնական հաստատութիւններն ու վանքերը: Հարիւրաւոր մենաստաններ պէտք է պարպուէին, անոնց շարժուն գոյքերը պէտք է յանձնուէին պետական հաստատութիւններու, իսկ կրօնաւորները, արք եւ կանայք, պիտի դառնային աշխարհիկ քահանաներ` ընդունելով ռոճիկ մը…: Կրօնական խորհրդանշաններու դէմ ծայր պիտի տար անօրինակ հալածանք մը:

Մօտալուտ խափանումի մը հեռանկարին առջեւ` այդ օրերուն աննախընթաց տագնապի մը մատնուեցաւ նաեւ Մխիթարեան մայրավանքը: Յուզումն ու սարսափը աննկարագրելի էին Ս. Ղազարի մէջ,– փակել Մխիթարի օճախը ու ցրուի՞լ…: Արտօնել որ մէկ օրէն միւսը վերանար ու կա՞նգ առնէր Ս. Ղազարու 90 տարուան մշակութային վերելքը: Ինչպէ՞ս համակերպիլ պետական անողոք հրամանագրին:

Խուճապը բառնալու մեծ պատասխանատուութիւնը, բնականաբար, կ՛իյնար ուսերուն Ստեփանոս Ագոնց աբբահօր, որ Հռոմէն դեռ նոր էր ստացեր արքեպիսկոպոսութեան աստիճանը: Ան փորձառու միաբանները ժողովի հրաւիրեց 1806-ին ու որոշեց դիմումներ կատարել առ Ֆրանսական իշխանութիւնները, ամէն դուռ զարնել անվհատ, որպէսզի Մխիթարեանք զերծ մնային այս տխուր ճակատագրէն:

Միջնորդութիւններ կատարելու ու միաբանութեան պաշտպաններ գտնելու համար` Հ. Յովհաննէս Զօհրապեան գործուղուեցաւ Միլանօ, Հ. Մեսրոպ Աղաչրաղեան` Փարիզ, իսկ Հ. Գաբրիէլ Աւետիքեան` Հռոմ: Յուշագրեր յանձնուեցան առ որ անկ է: Թղթակցութիւններ կատարուեցան Պոլսոյ Ֆրանսացի դեսպանին հետ ալ: Ուղիներ որոնուեցան Նափոլէոնը տարհամոզելու` անոր աւագ թիկնապահներէն հայազգի Մեմլուք Ռուստամ Ռազայի բարեխօսութեամբ: Շատ բարերար ու բանալի դեր ունեցաւ նաեւ Իտալիոյ երիտասարդ փոխարքան` իշխան Եւգինէոս Պոհառնէն (Նափոլէոնի խորթ զաւակը), որ Միլանօ կը նստէր, եւ որուն անձնական զինակիր պահապանապետը հա՛յ մըն էր` Պետրոս Աբրեսով, 22-ամեայ բնիկ ղարաբաղցի մը…:

Մինչ բանակցութիւնները կը շարունակուէին, Նափոլէոն կայսրը Վենետիկ եկաւ 1807-ի Նոյեմբերին: Ագոնց աբբահայր բարեպատեհ առիթէն օգտուելով` ունկնդրութիւն մը խնդրեց ամենազօր վեհապետէն: Նափոլէոն ընդառաջեց: Դեկտեմբեր 5-ին հայազգի Ռուստամ Մեմլուքը Ս. Ղազար գալով` անձամբ իմացուց ունկնդրութեան օրն ու ժամկէտը աբբահօր:

Սպասուած տեսակցութիւնը եղաւ շատ կարճ: Հանդիպման ընթացքին աբբահայրը (որուն կ՛ընկերանար Հ. Գաբրիէլ Աւետիքեան) աղերսագիր մը ներկայացուց կայսեր, բացատրելով որ Ս. Ղազարու Մխիթարեան վանատունը սոսկական հոգեւոր հաստատութիւն մը չէ, այլ գրահրատարակչական, կրթական ու մշակութային կեդրոն մը, տեսակ մը գիտական ճեմարան, եւ որուն փակումը աղիտալի պիտի ըլլար Արեւելքի առաջին քրիստոնեայ ժողովուրդին ապագային տեսակէտէն:

Նափոլէոն ընդունեց աղերսագիրը, բայց լուռ մնաց:

Անորոշութիւնն ու ճգնաժամը շարունակուեցան դեռ երկար ամիսներ, յուսահատեցնելով շատերը: Մխիթարեանները խիստ մտահոգ էին, որովհետեւ Ս. Ղազարու հանդիպակաց Սանտ Էլէնա կղզիին Բենետիկտեան ուխտի միաբաններն անգամ պարպեցին իրենց նստավայրը ու հեռացան…:

Ու առաւօտ մըն ալ, 1810-ի աշնան, լսուեցաւ որ փոխարքայ  Պոհառնէ իշխանը Միլանոյէն Վենետիկ եկած էր: Ու ժամեր անց, անոր հայ պաշտօնեան` ղարաբաղցի Պետրոս, անակնկալօրէն Ս. Ղազար կը փութար եւ Ստեփանոս Ագոնց աբբահօր կը յանձնէր Նափոլէոնի կողմէ ստորագրուած վճիռի մը տպագիր պատճէնը (17 Օգոստոս 1810 թուակիր), ուր բառացի կ՛ըսուէր.

«Վենետիկի Ս. Ղազար կղզիի հայ վանականները կը պահուին իրենց ներկայ վիճակին մէջ, մինչեւ որ ուրիշ կերպ մեզմէ տնօրինուի»:

Վճիռը ուղղուած էր ելեւմտից ու կրօնից նախարարութիւններուն` առ ի նկատառում:

Մխիթարի Տունը փրկուա՜ծ էր…:

Վանականներուն ցնծութիւնը աննկարագրելի եղաւ: Անմիջապէս հնչեցին վանքին զանգակները` աւետելու համար գորշ ամպերուն չքացումը…:

Նափոլէոնի այս հրամանագրով, փաստօրէն, մասնայատուկ կարգավիճակ մը շնորհուած կ՛ըլլար Ս. Ղազարու հայկական միաբանութեան, ի տարբերութիւն Իտալիոյ կրօնական միւս հաստատութիւններուն, որոնք ստիպողաբար ցրուած կամ փակուած էին արդէն:

Բացառիկ հրամանագիր մըն էր այս, որ մէկ կողմէ կը թոյլատրէր Մխիթարեան վանքին գոյութիւնը, իսկ միւս կողմէ` ճամբայ կը բանար որ անիկա այնուհետեւ ճանչցուէր իբրեւ գիտական կաճառ մը, այլ խօսքով` ակադեմիա մը, որուն պիտի գային անդամակցիլ օտար մեծաթիւ հայագէտներ:

Ի զուր չէ, որ Ս. Ղազար մինչեւ այսօր երախտագիտական զգացումներ կը տածէ Նափոլէոնի հանդէպ: Ու «Բազմավէպ»ի այն յատուկ թիւը` որ ձօնուած է Ֆրանսացի մեծանուն եւ աքսորեալ զինուորականին մահուան 100-ամեակին (Օգոստոս 1921), ուրիշ բան չէ` եթէ ոչ անոր դամբանին դրուած անթառամ ծաղկեպսակ մը…:

***

Ագոնց աբբահայր լայն ժամանակ ունեցաւ պարապելու նաեւ գրական աշխատանքներով:

Ան իր մտաւորական արժանիքները դրսեւորեց` իր ստորագրութիւնը դնելով պատմագրական շարք մը երկերու տակ: Ասոնց գլխաւորը` 11 հատորէ բաղկացեալ այն աշխարհագրական հանրագիտարանն էր, որ կոչուեցաւ «Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի» (1802–1806), եւ որուն երեք հատորներուն համահեղինակ դարձաւ Հ. Ղուկաս Ինճիճեանը, որպէս հմուտ աշխարհագրագէտ: Այս ծաւալուն գիրքերուն մէջ խելքի պտոյտ պատճառող անհամար տեղեկութիւններ կրնաք գտնել աշխարհի մօտ ու հեռու բոլոր երկիրներուն ու ժողովուրդներուն մասին` Ասիայէն մինչեւ Եւրոպա, Ափրիկէէն մինչեւ Ամերիկա:

Ագոնցի երկրորդ կարեւոր գործը եղաւ Մխիթար աբբահօր կենսագրութեան գրառումը (1810): Ասիկա երախտագիտական տուրք մըն էր Ագոնցին կողմէ` միաբանութեան հիմնադրին նկատմամբ: Այս կենսագրութեան յաջորդեց «Հասարակախօսութիւն Աշխարհագրութեան» վերնագրով հատորը (1817), որ համառօտ դասագիրք մըն էր:  Ու յետոյ` շարք մը կրօնական հատորներ, ինչպէս` «Տեսութիւն Պատմութեանց Աստուածաշունչ Ս. Գրոց» (4 հատոր, շուրջ 1700 էջ, 1819), «Տեսութիւն Նոր Կտակարանաց Աստուածաշունչ Ս. Գրոց» (3 հատոր, շուրջ 1150 էջ, 1824):

Ագոնցի համառօտ կենսագրութիւնը առանձին երկլեզու գրքոյկով (հայերէն գրաբար եւ լատիներէն) հրատարակուեցաւ իր վախճանումէն տարի մը ետք, 1825-ին, Վենետիկ, հեղինակութեամբ Հ. Եփրեմ Սեթեանի:

(շարունակելի)

Share.

Leave A Reply