ՀԱՅՈՑ ՎԱՍՏԱԿԸ ՄԵՏԱՔՍԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՅԱՋՈՂՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ (Բ.)

0

Հայ վա­ճա­ռա­կա­նը ծա­նօթ էր ցա­մա­քա­յին անա­պատ­նե­րէն եր­կա­րող արե­ւելք, արեւ­մուտք, հիւ­սիս եւ հա­րաւ ճամ­բա­նե­րուն, ինչ­պէս նա­եւ հնդ­կաց ովկ­ի­ա­նո­սի ծո­վա­յին ճամ­բա­նե­րուն մին­չեւ Պան­տար Ապ­պաս / Պաս­րա ու Եթովպ­իա: Ան ծա­նօթ էր ապ­րանք­նե­րու եւ հում­քի աղ­բիւր­նե­րուն (օրի­նակ` մե­տաք­սը ձեռք կը բե­րէր 30 առ հա­րիւր հա­մե­մա­տու­թեամբ աւե­լի աժան գի­նով, քան անգլ­ի­ա­կան, արե­ւել­եան Հնդ­կաս­տա­նի ըն­կե­րու­թիւնը): Հայ վա­ճա­ռա­կա­նու­թեան մայ­րա­քա­ղաք դար­ձաւ Նոր Ջու­ղա` Իս­պա­հան, իսկ սահ­ման­նե­րը եղան արե­ւել­քէն` Աւստ­րալ­իա, Մա­նի­լա, Ֆի­լիփ­փին, Չի­նաս­տան, արեւ­մուտ­քէն` Ճի­պու­թի, Եթովպ­իա, հա­րա­ւէն` Սպան­իա, Սքոթ­լանտ, հիւ­սի­սէն` Շուէտ, Մոսկ­ուա, Լե­հաս­տան:

Հայ վա­ճա­ռա­կա­նը կր­ցաւ մի­ա­ձու­լել հա­յուն վա­ճա­ռա­կա­նա­կան եւ ար­հես­տա­ւո­րա­կան հմ­տու­թիւն­նե­րը, ստեղ­ծեց ար­հես­տա­ւոր­նե­րու յա­տուկ հան­րա­յին աշ­խա­տա­նոց­ներ (քայ­սա­րի­ներ) եւ պատ­րաս­տեց աժան մե­տաքս ու մուս­լին: Աղա­հան­քե­րէն աղ հա­նեց: Միր­զա Զու Քար­նէյն հայ իշ­խա­նը  ձեռ­նար­կեց խէ­ժի ար­տադ­րու­թեան «Շէլ­լաք» (Կրի­կո­րի Կուլ­զատ Քա­րա­բիթ), շա­հա­գոր­ծեց ած­խա­հան­քեր (Աբ­գար եւ ըն­կեր­ներ), ստեղ­ծեց զէն­քի ու զի­նամ­թեր­քի ճար­տա­րար­ուեստ (զօ­րա­վար Կուր­կին խան), ծխա­խո­տի ար­տադ­րու­թիւն (Ճոն Արաթ­հուն), եւ մշա­կեց  նուրբ ար­ուեստ­ներ` գոր­գեր, վա­րա­գոյր­ներ, ծած­կոց­ներ, ոս­կե­ղէն եւ ադա­ման­դա­կուռ թա­գեր (Ալէք­սի Մի­խա­յէ­լո­վի­չի ցա­րի թա­գը, ցա­րա­կան գա­հը):

Հայ­կա­կան նա­ւե­րը կը հաս­նէ­ին Պաս­րա, Պան­տար Ապ­պաս, Ճի­պու­թի, Մո­զամ­պիք, Արի­թեր­իա, Եթովպ­իա, Մա­տա­կաշ­քար (Խո­ճա Մի­նա­սի նա­ւե­րը):

17-րդ դա­րուն, Նոր Չու­ղա­յի մէջ հա­յը  կը հաս­տա­տէ ազ­գա­յին դպ­րոց եւ տպա­րան: Էջմ­ի­ա­ծին կը վե­րագտ­նէ իր ազ­գա­յին դի­մա­գի­ծը, կը ծաղ­կի հայ մշա­կոյ­թը, թարգ­մա­նու­թիւնը, գր­չու­թիւնը եւ հոն կը հաս­տատ­ուի «վա­ճա­ռա­կանա­կան դպ­րոց», ուր խո­ճա­նե­րու զա­ւակ­ներ վա­ճա­ռա­կա­նու­թեան մէջ կը հմ­տա­նան, ու­սա­նե­լով` տն­տե­սու­թիւն, աշ­խար­հա­գի­տու­թիւն, ու­սո­ղու­թիւն, վա­ճա­ռա­կա­նա­գի­տու­թիւն, չա­փա­գի­տու­թիւն, ըն­թա­ցիկ դրամ­ներ, ծան­րա­չա­փեր, լու­մա­յա­փո­խու­թիւն, ըն­թա­ցիկ լե­զու­ներ, ինչ­պէս` հնդ­կե­րէն եւ այս բո­լո­րին ողջ վկան կը մնայ Ս. Ամե­նափր­կի­չի հա­րուստ արխիւը:

Մի­ջազ­գա­յին քա­ղա­քակր­թութ­եան մէջ եւս հա­յը ու­նի հա­րուստ վաս­տա­կ: Յի­շենք օրի­նակ, որ Քրիս­տո­նէ­ու­թիւնը առա­ջին ան­գամ կը հաս­նի Հնդ­կաս­տան հայ վա­ճա­ռա­կան Թով­մաս Քա­նա­յի մի­ջո­ցով, Մա­լա­պար 780 թ.:

Յով­հան­նէս Ղա­զար­եան / Ճոն Լա­զար առա­ջին ան­գամ Աս­տու­ածա­շուն­չը կը թարգ­մա­նէ չի­նա­րէ­նի:

Քրիս­տոն­եայ Եւ­րո­պա­յի ժո­ղո­վուրդ­նե­րուն մուտ­քը Չի­նաս­տան եւ Եթովպ­իա ար­գիլ­ուած էր, միայն հա­յե­րը իրա­ւունք ու­նէ­ին ազատ մուտ­քի, որ­պէս քրիս­տոն­եայ ժո­ղո­վուրդ, ինչ որ ար­մա­տա­կան դեր ու­նե­ցաւ հա­յու­թեան  մի­ջազ­գա­յին յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րուն եւ տե­ղա­շար­ժին վրայ, օրի­նակ` Ապուն Մա­թէ­ոս որ­պէս հայ դիւա­նա­գէտ հաս­տատ­ուե­ցաւ Եթովպ­իա, Փոր­թու­կալ (1515-1526):

Մե­տաք­սի ճա­նա­պար­հի բո­լոր խաչ­մե­րուկ­նե­րուն (սքալ­նե­րուն) թարգ­մա­նիչ­նե­րը հա­յեր էին, ինչ­պէս` Տո­մին­կօ Փե­րէզ փոր­թու­կա­լե­րէ­նի թարգ­մա­նիչ Հնդ­կաս­տա­նի ար­քու­նի­քին մէջ:

1500-էն ետք վա­ճա­ռա­կա­նու­թիւնը սկ­սած էր հիմն­ուիլ դրա­մի, ոսկիի եւ ար­ծա­թի վրայ, փո­խան ապ­րանք­նե­րու փո­խա­նակ­ման, հե­տե­ւա­բար լու­մա­յա­փո­խու­թիւնը եւ ապ­րանք­նե­րու ար­ժե­ւո­րու­մը վե­րա­պահ­ուած էր հայ միջ­նորդ­նե­րուն:

Եւ­րո­պա­կան ար­ուես­տի եւ ճար­տա­րա­գի­տու­թեան թա­փան­ցու­մը դէ­պի արե­ւելք եւ այ­լուր, ինչ­պէս օրի­նակ` տպագ­րու­թիւն, լու­սան­կար­չու­թիւն, հիւ­րա­նո­ցա­յին ար­ուեստ եւ մե­քե­նա­շի­նու­թիւն կ՛ըն­թա­նար հա­յե­րու ներդ­րում­նե­րով:

Հայ վա­ճա­ռա­կան­նե­րը յա­տուկ կա­պեր ու­նէ­ին, ուս­տի անգլ­ի­ա­ցի­ներ կը դի­մէ­ին անոնց վա­ճա­ռա­կա­նա­կան ար­տօ­նու­թիւն­ներ ստա­նա­լու հա­մար: Այս­պէս օրի­նակ` 1651-ին անգլ­ի­ա­ցի­նե­րու գոր­ծա­րան մը հիմ­նե­լու Ճա­հա­նէ Շա­հէն պա­հանջ­ուած ար­տօ­նա­գի­րը հայ վա­ճա­ռա­կան աղա Սար­հա­տի խնդ­րան­քով կ՛ապա­հով­ուի:

1669-ին համ­բա­ւա­ւոր ֆրան­սա­ցի­նե­րու կող­մէ գոր­ծա­րան­ներ հիմ­նե­լու եւ ազատ ար­տա­ծու­մի իրա­ւունք ստա­նա­լու առա­ջար­կը հայ վա­ճա­ռա­կան Մար­գար Ավան­շի­ցի կը փո­խան­ցէ Ապ­տալ­լա Քու­թուպ շա­հին ու դիւ­րու­թեամբ ար­տօ­նու­թիւն կը ստա­նայ:

22 Յու­նիս 1688-ին, հնդ­կա­հայ վա­ճա­ռա­կան­նե­րու առաջ­նորդ Խո­ճա Փա­նոս Քա­լան­տա­րի եւ Լոն­տո­նի վա­ճա­ռա­կան­նե­րու արե­ւել­եան Հնդ­կաս­տա­նի ըն­կե­րութ­եան մի­ջեւ հա­մա­ձայ­նա­գիր կը կնք­ուի:

Հա­յը կ՛ու­նե­նայ իր ինք­նու­րոյն, յս­տակ ռազ­մա­վա­րու­թիւնը, որուն նպա­տա­կը կ՛ըլ­լայ.

Հում նիւ­թե­րու ակունք­նե­րուն, խաչ­մե­րուկ­նե­րուն եւ աշ­խոյժ շու­կա­նե­րուն մէջ մնա­յուն գաղ­թօ­ճախ­ներ հիմ­նել:

Լա­ւա­պէս օգ­տա­գոր­ծել ցա­մա­քա­յին եւ ծո­վա­յին ճամ­բա­նե­րը:

Արե­ւել­քի եւ Արեւ­մուտ­քի մի­ջեւ ան­կողմ­նա­կալ եւ հա­կակշռ­ուած դիրք պա­հել:

Ձեռ­նա­մուխ ըլ­լալ կազ­մուող վա­ճա­ռա­կա­նա­կան ըն­կե­րու­թիւն­նե­րու գոր­ծին:

Մտա­հոգ­ուիլ եւ կառ­չած մնալ ազ­գա­յին մշա­կոյ­թին եւ ար­ժէք­նե­րուն:

Քայլ պա­հել օր­ուան գի­տութ­եան եւ տե­ղե­կատ­ուա­կան դաշ­տին հետ:

Վա­ճա­ռա­կա­նու­թիւնը վա­րել հա­յու յա­տուկ մի­ջոց­նե­րով, հիմ- ն­ուե­լով` ման­րա­վա­ճառ­նե­րու, առեւտ­րա­կանն­ե­րու,  ազ­գա­կան­նե­րու եւ ար­հես­տա­ւոր­նե­րու փոխ տր­ուած դրա­մա­կան գու­մար­նե­րու վրայ:

Ու­շադ­րու­թեամբ ընտ­րել այն յա­ճա­խորդ­նե­րը, որոնք առա­ւե­լու­թիւն­ներ կ՛ապա­հո­վեն:

Լա­ւա­պէս օգ­տա­գոր­ծել հա­յուն բազ­մա­լե­զու կա­րո­ղու­թիւն­նե­րը` միջ­նոր­դի, բա­նակ­ցո­ղի եւ յա­ճա­խոր­դի հետ բա­նակ­ցե­լու ըն­թաց­քին:

Ապա­հո­վել մե­նաշ­նորհ­ներ եւ աշ­խա­տիլ մե­նաշ­նորհ­եալ վա­ճա­ռա­նիւ­թե­րով:

Այս­պէս էր ու այս­պէս շա­րու­նակ­ուե­ցաւ հայ վա­ճա­ռա­կա­նին դերն ու ներ­կա­յու­թիւնը մե­տաք­սի ճամ­բա­նե­րուն վրայ:

Ճարտարագէտ` Կարպիս Մինասեան

(շար 2 եւ վերջ)

Աղ­բիւր­ներ

Ար­շակ Ալ­պոզան­եան, «Պատ­մու­թիւն Հայ Գաղ­թե­րու», 1955

Տէր Յով­նան­եան, «Պատ­մու­թիւն Նոր Ջու­ղա­յի», 1880

«Ազ­գա­սէր», 1945/1952

Հ. Մա­մի­կոն­եան, «Պատ­մու­թիւն Տա­րօ­նի», 1941

Vahe Baladouni & Margaret Makepeace :  Armenian Merchants of the Seventeenth and Early Armenian Merchants of the Early Eighteenth Centuries: 1998 

Arakel Davrizhetsi : Book of History : 1990  

Dr. Ina Baghdiantz McCabe : The Shah’s Silk for Europe’s Silver :

Shireen Moosvi  : Armenian Trade in the Mughal Empirollection e During the 17th Century  :

Michel Aghassian, Keram Kevonian  : Armenian Trade in the Indian Ocean in the Seventeenth and Eighteenth Centuries  :

Collection cathedral of st. Echmiatsin  Echmiatsin

Collection mekhitarist fathers  Venice

Collection st. Amenaperkich    New Julfa

Collection Manuscripts of Madenataran   Yerevan

الجاليات الأوروبية في ولاية حلب 1700 – 1800

Share.

Leave A Reply