ԿՆՈՋԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ ՀԱՅ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

0

«Կինն աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար: Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար: Ինքզինքն յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը»:

Զապէլ Եսայեան

«Ֆեմինիզմ» բառը առաջին անգամ գործածուած է ֆրանսացի փիլիսոփա Շառլ Ֆուրիէի կողմէն, 1837-ին: Իսկ «ֆեմինիզմ» եւ «ֆեմինիստ» բառերը առաջին անգամ կիրառուած են Ֆրանսայի եւ Նետրլանտի մէջ 1872-ին, Մեծն Բրիտանիոյ մէջ ՝ 1890-ականներուն, իսկ ԱՄՆ-ի մէջ՝ 1910-ին: «Օքսֆորտի Անգլերէն Բառարան»ին մէջ «ֆեմինիստ» բառը առաջին անգամ կիրարկուած է 1852-ին, իսկ «ֆեմինիզմը»՝ 1895-ին:

Ֆեմինիզմը քաղաքական, ընկերային շարժումներու  եւ գաղափարախօսութիւններու  ամբողջութիւն է, որ ունի մէկ ընդհանուր նպատակ՝ 2 սեռերու համար սահմանել, զարգացնել եւ հասնիլ հաւասար քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, անձնական եւ ընկերային իրաւունքներ: Ֆեմինիստական շարժումին կարեւոր նպատակներէն է կանանց համար կրթական եւ մասնագիտական կարելիութիւններու հաստատումը եւ այդ իրաւունքները հաւասարացնել տղամարդոց իրաւունքներուն։

Ֆեմինիստական շարժումին արշաւներու հիմնական պայքարը կանանց իրաւունքներու համար է։ Անոնք կը պայքարին կանանց ընտրական, աշխատելու իրաւունքներու, աշխատավայրէն ներս հաւասար իրաւունքներու եւ հաւասարաչափ վարձատրութեան, սեփականութիւն ունենալու, կրթութիւն ստանալու, պայմանագիրներ կնքելու համար:

Ֆեմինիզմի առաջին ալիքը բռնկած էր 19-րդ դարուն եւ շարունակուած է մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը։ Ան կը վերաբերի կանանց ընտրական իրաւունքին, աշխատանքային պայմաններուն եւ կրթութեան իրաւունքին: Հայաստանի պատմութեան մէջ փաստացի ֆեմինիստական շարժում չէր կազմակերպուած։ Հակառակ անոր, որ գոյութիւն ունէին անհատներ, որոնք տարբեր ժամանակաշրջաններուն կը բարձրաձայնէին կանանց հարցերը։

20-րդ դարու սկիզբը Հայ ազգային վերածնունդը յատուկ կերպով շեշտեց կանանց` ազգային առջեւ պատասխանատուութեան վրայ` ոչ միայն որպէս մայրեր ու դաստիարակներ, այլ նաեւ որպէս օգնող աշխատողներ, ֆինանսապէս աջակիցներ ու աշխոյժ գործիչներ: Հայաստանի առաջին Հանրապետութիւնը ընտրական իրաւունք ընձեռեց կիներուն, հայ կանայք ունէին ոչ միայն ընտրելու, այլ նաեւ ընտրուելու իրաւունք։ 1919-ին Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան խորհրդարանի 80 պատգամաւորներէն երեքը կիներ էին։ Աշխարհի մէջ առաջին կին հիւպատոսը Տիանա Աբգարն էր, որ Հայաստանի Հանրապետութեան դիւանագիտական ներկայացուցիչն էր Ծայրագոյն Արեւելքի՝ Ճափոնի մէջ:

Այդ շրջանի հայ ֆեմինիստներէն էին Էլպիս Կեսարացեան, որ ծնած է 1830-ին Իսթանպուլ: Կը համարուի Թուրքիոյ առաջին կին լրագրողը: 1862-1863 թուականներուն հրատարակեց առաջին հայերէն կնոջական պարբերականը՝ «Կիթառ»ը: Սեռերու անհաւասարութեան պատճառները վերլուծող ու հաւաքականութեան զարգացման համար կիներու ազատութեան անհրաժեշտութիւնը մատնանշող առաջին կին գրողն է:

Սրբուհի Տիւսաբ, որ ծնած է 1841-ին Իսթանպուլ: Քննադատած է հասարակութիւնը` կիներու նկատմամբ գործադրած ճնշումները: Պայքարեցաւ կիներու արհեստի ուսուցման համար: Գրող եւ հասարակական գործիչ Սրբուհի Տիւսաբ ջերմօրէն պաշտպանած է կիներու ուսանելու իրաւունքը: 1880-1881-ին հրատարակած երեք յօդուածներով վերլուծած է կիներու ազատութեան հարցը:

Զապէլ Եսայեան առաջին Հայ կինը եղաւ, որ յաճախած է Փարիզի «Սորպոն» համալսարանը 1895-ին: Հայ գրականութեան պատմութեան մէջ կը յիշուի որպէս խաղաղասէր եւ հակազինուորապաշտ կին գրող: Ան իր ուսումնասիրութիւններուն մէջ կինը դիտած է դասակարգային եւ հաւաքական սեռային տեսանկիւնէ: 1909-ին Ատանայի կոտորածներուն հետեւանքները ուսումնասիրելու համար ճամբորդած է դէպի Կիլիկիա:

Սիպիլ (Զապէլ Ասատուր), որ ծնած է 1863-ին Իսթանպուլ: Կնոջ իրաւունքներու պաշտպան եւ իգական սեռի ուսման նուիրեալ ուխտաւոր մը եղած է: Զբաղած է ուսուցչութեամբ:

Հայկանոյշ Մարք, որ ծնած է 1882-ին Իսթանպուլ: Կնոջական թերթ հրատարակող առաջին կին գրողը եղաւ: Հրատարակած է «Ծաղիկ», «Արշալոյս» եւ «Արձագանգ» թերթերը:

Պոլսահայ պատմաբան, Մասաչուսեթս Համալսարանի գիտաշխատող Լեռնա Էքմեքչիօղլու վերջերս արխիւայնացուցած է Պոլսոյ մէջ սկիզբ առած հայկական ֆեմինիզմի պատմութիւնն ու ու պայքարը` 1860-ականներու սկիզբէն մինչեւ 1960-ականները՝ Պէյրութի մէջ հրապարակուող «Երիտասարդ հայուհի» ամսագիրի փակումը եւ շարժումին հետ առնչուող գիրքերն ու ստեղծագործութիւնները:

 

Լեռնա Էքմեքչիօղլու ուսումնասիրած է 1919թ.`Օսմանեան կայսրութեան պարտութենէն ու Դաշնակիցներու կողմէն Կ. Պոլսոյ շրջափակումէն ետք, Հայկանոյշ Մարքի հրատարակած «Հայ Կին» պարբերաթերթը, որուն էջերուն մէջ կանանց մտահոգութիւններն ու ֆեմինիզմը հաւասար սիւնակներ կը զբաղեցնէին, իսկ ամսագիրը կանանց կոչ կ’ուղղէր մասնակից դառնալու ինչպէս ազգային զարթօնքին, այնպէս ալ կանանց հարցերուն:
Միատեղ կը ներկայացնէին թէ՛ լուրեր մուսուլմանական հարեմներու մէջ փակուած որբերու, կանանց ու երեխաներու մասին, թէ’ տեղեկութիւն կանանց իրաւունքներու առնչուած միջազգային համաժողովներուն մասին, թէ՛ տարբեր մշակոյթներու մէջ ֆեմինիզմի պատմութիւնը, թէ՛ յայտնի ֆեմինիստներու կեանքն ու Արեւմտեան ֆեմինիստներու գործունէութիւնը, եւ թէ կը քննարկուէին ֆեմինիստական հակասական  հարցերու շուրջ, ինչպէս՝ կանանց վարձու աշխատանքի իրաւունքը կամ նոյնիսկ երկու սեռերու նախամուսնական սեռական կեանքի սահմանափակ ազատութիւնը:
1 Նոյեմբեր 1919-ին, «Հայ Կին» պարբերականի առաջին հրատարակութիւնը սկսաւ հաստատելով, որ Առաջին Համաշխարհային պատերազմը` ի հեճուկս ողբերգութեան, «հազուագիւտ բարի» սերմեր տուած էր.
«Այս չորս դժոխային տարիների ընթացքում մենք` յատկապէս հայ կանայք, ցոյց ենք տուել, որ բացի տնային գործերից ու երեխաների խնամքից, մենք կարող ենք ամէն տեսակ դժուարութիւններ կրել: Մեզ կարող են վստահել նաեւ աշխատանք եւ առեւտուր, եւ մենք ապացուցել ենք նրանց, ովքեր մեր դէմ են խօսացել, որ աւելի լաւ է իրենց բերանները փակ պահեն:

Եթէ հաշուի առնենք, թէ ինչի ենք հասել Մեծ պատերազմի ժամանակ, ինչպէս ենք ներգրաւուել յանուն մեր հայրերի, եղբայրների ու զաւակների, եւ այն, ինչին մենք հասել ենք պատերազմից յետոյ. ինչպէս ենք գրկել մեր որբերին, ինչպէս ենք լացել նրանց հետ միասին, եւ թէ ինչպիսի լրջութեամբ ենք վերաբերուել մեր պարտականութիւններին, ապա կարող ենք ասել, որ մեր ճակատագիրը անկասկած փոփոխուելու է

Մենք կը ստանձնենք մեր պարտականութիւնները, կը գրենք մեր իրաւունքներն ու կը ձեւաւորենք մեր դերը: Մեր ֆեմինիստական բնազդները չեն խոչընդոտի մեր տնային գործերին: Փոխարէնը, մեր սեռի վերածնունդը մեզ մեր ազգի ու մեր հայրենիքի վերածննդի բարձրակէտին կը հասցնի»:

Շաղիկ Սրուրեան

Share.

Leave A Reply