ՎԵՐՅՈՒՇ ՄԸ  ԿԷՍ ԴԱՐՈՒ ԱՆՑԵԱԼԷՆ

0

Կան դէպքեր ու յիշատակներ, որոնք տարիներու թաւալումին հետ խամրելով մարդոց յիշողութեան մէջ կը կորսնցնեն իրենց այժմէականութիւնն ու հմայքը եւ կը դառնան ժամանցելի, անհետաքրքիր, նոյնիսկ ծիծաղելի եւ մոռացութեան դատապարտուած, լքուած կը մնան ժամանակի մաշեցնող պարկին մէջ:

Սակայն կարելի չէ այսպէս բնութագրել շնչող ու ապրեցնող յուշերը այն ապրումներուն, որոնք միութեան մը, կազմակերպութեան մը ոգիով ու գաղափարաբանութեամբ, մարդուն մէջ մա՛րդը կը կերտեն, ազգային գիտակցութիւն կը սերմանեն, ուղի կը հարթեն եւ ենթակային կու տան կոչում, արժէք:

Այսպիսի նկարագիրով տարազաւորուած միութիւններէն մէկն է ՀՄԸՄ-ը՝ հարիւրամեայ այս երիտասարդ ուխտաւոր ճանապարհորդը, որ յետադարձ ակնարկով դար մը ամբողջ «պատուաբեր անցեալով» ոգեղինացած,  առաջին քայլը կ’առնէ  դէպի «յաղթական ապագայ»:

Օ՜ ՀՄԸՄ-ականի ապրումները: Մարզադաշտին վրայ  իր տարած յաղթանակներն ու կրած պարտութիւնները համատեղ. սրտեր թունդ հանող հուռաները, կամ ցասումէն իրար վրայ սեղմուած ակռաներու մէջ, շրթներու բոսոր արիւնը համակիրին: Եւ փառատօններդ, շքերթներդ. հոն են բոլորը դաշտին վրայ մարզիկներն ու սկաուտները, երէցներ, պարմաններ, գայլիկներ ու արծուիկներ կը տողանցեն, ու կը ծնի խօսքը «Անցէ’ք խրոխտ, անցէ’ք հպարտ» ու կ’երգէ համակիրը շեփորախումբին կշռոյթով.

«ՀՄԸՄ իր վաշտերով

Տողանցք կ’ընէ պինդ քայլերով

Համակիրներն ալ եռանդով

Թասերը վեր, թասերը վեր»:

 

Տակաւին բանակումներդ. անմոռանալի յուշեր, ապրուած կեանք մը բանակողին համար. հոն բնութեան ծոցին մէջ իր իսկ ձեռքով բանակավայր կը յարդարէ, վրան կը լարէ, գերաններով, պարանով դուռ կը պատրաստէ, կայմ, աշտարակ կը բարձրացնէ, ձեռային աշխատանքներով վայրը կը գեղեցկացնէ, օճախ կը շինէ, որուն վրայ պատրաստած կերակուրը, «օրհնէ ով Աստուած օրհնէ այս սեղանը եւ անոր շուրջինները» սկաուտական աղօթքով, եղբօր հետ կը վայելէ: Ու երբ գիշերը բանակողները կը հանգստանան օրուան հաճելի յոգնութենէն ետք, ան սկաուտական գաւազանը ձեռքին կը հսկէ եղբայրներուն անդորրութեան համար ու հազիւ լսելի ձայնով կը մրմռայ պահակին երգը.

«Գիշեր է լռին

Վերը ջինջ լուսին

Վարն եմ առանձին …»:

 

Հ.Մ.Ը.Մ.ի բանակումները՝ մեր բանակումերը.

 

Այդպիսին էր յիսուն տարի առաջ՝ 1968-ի Հալէպի տարեկան ընդհանուր բանակումը, Օգոստոս ամսուան մէջ 15 օրուան տեւողութեամբ. այդ տարիներու դրոյթով քաղաքի եւ Նոր Գիւղի կազմերը միասնաբար կը կատարէին բանակումը, Քեսապի  Ակեր գիւղի «էքիզ օլուք» չքնաղ բնութեան մէջ: Բանակավայրը կը գտնուէր գիւղին կալի տարածաշրջանին մէջ: Բանակումին ութերորդ օրն էր. երեկոյեան դրօշակի արարողութեան աւարտին, հերթապահը յայտարարեց յաջորդ օրուան յայտագիրը. «վաղը առաւօտ միօրեայ արշաւ դէպի ծով», 15 տարիքը բոլորած եւ աւելի վեր տարիք ունեցող եղբայրները պիտի մասնակցին միայն. թիւն ալ սահմանուած էր, երեսուն հոգի. անուանացանկն ալ ճշդուած, որ շուտով յայտարարուեցաւ.եւ ի՜նչ ուրախութիւն ես ալ պիտի մասնակցէի խումբի եղբայրներուս հետ միասին: Մենք ամենափոքրերն էինք:

Այդ գիշեր կանուխ մտանք վրաններ, բայց մինչեւ ուշ ժամեր չկրցանք քնանալ: Կ’ուզէինք ժամ առաջ մօտենար արշաւին պահը:

Յաջորդ առաւօտ շատ կանուխ՝ ադամամութին, խումբը պատրաստ էր սկսելու արշաւը լման տարազով. անբաժանելի սկաուտական սուլիչը, գաւաթը, դանակը, պարանի հիւսքը կախուած էին իւրաքանչիւրին գօտիէն: Իւրաքանչիւրին ուսէն կախուած ջրամանը, լուսարձակն ու սկաուտական գաւազանը կու գային ամբողջացնելու երկարատեւ արշաւի սկաուտական լման տարազի բացատրութիւնը եւ տակաւին կարմիր խաչի սնտուկը, հացի տոպրակն  ու ուտեստը, զորս իւրաքանչիւր խմբակ հերթականօրէն պիտի փոխադրէր մինչեւ ծովափ: Երկշարք կազմելով խումբը ընթացք առաւ: Կարգապահութիւնը սկաուտութեան հիմնական ուղենիշն է: Բոլոր պայմաններու տակ սկաուտը պարտաւոր է պահել կարգն ու կանոնը: Տակաւին մութ էր. խումբին յառաջապահներն ու վերջապահները միա’յն կը լուսաւորէին ճամբան: Հերթապահին հրահանգով երգեցինք Տէրունական աղօթքը՝ «Հայր Մեր»ը, նաեւ բանակումի նուիրուած քանի մը երգ: Ճամբան քարքարոտ էր. այդ տարիներուն այսօրուան ողորկ կուպրապատուած լայն ճամբան գոյութիւն չունէր, սակայն ինչ փոյթ, խումբը կ’ընթանար համաչափ քալուածքով. բոլորս ուրախ էինք: Լուսաբաց էր, արեւելքը շառագունած էր, սակայն անտառային բարձր ծառերը, որոնք շրջապատած էին ճամբուն եզրերը, խոնարհեցնելով իրենց ճիւղերը կազմած էին տեսակ մը բնական փակուղի՝ արգելք դառնալով լոյսին թափանցումին: Սքանչելի է առաւօտը անտառին մէջ. ամբողջ գիշերը թթուածինով հագեցած ծառերը կ’արտաշնչէին կենարար կազը եւ մենք լիաթոք կը շնչէինք՝ վայելելով բնութեան պարգեւած մեծ բարիքը:

Մեր ձայներէն ու ներկայութենէն խրտչած սկիւռներն ու այլ կրծողներ ցատկռտելով ճիւղէ-ճիւղ կը բարձրանային ծառերուն վրայ եւ ակնապիշ  կը դիտէին մեզ, իրենց անդորրը խանգարող այս անկոչ եկուորները:

Մեր առաջին կանգառը վարին Այգեստան՝ Պաղճաղաս գիւղի Հայ Կաթողիկէ Աղքատախնամ Միութեան կազդուրման կայանի մօտ գտնուող նոճիներու պուրակն էր, որ ամէն յարմարութիւն ունէր հանգստանալու եւ նախաճաշելու. պուրակին մօտէն հոսող առուակի մը կարկաչը կը հրապուրէր մեզ ու մենք կը յագեցնէինք մեր ծարաւը խմելով այդ պաղ, զուլալ ջուրը ու կը լեցնէինք մեր դատարկ ջրամանները: Նախաճաշէն ետք շարունակեցինք արշաւը. լեռնային վայրէջքը վերջ գտած էր. այժմ ճամբան տափարակ էր. մեր աջին ու ձախին փռուած էին բուսականութեամբ հարուստ պարտէզներ եւ բանջարանոցներ, որոնց մէջ ուշագրաւ էին իրենց դէմքերը դէպի արեւին ուղղած փարթամ արեւածաղիկներն ու կորեկի բարձրահասակ ցօղունները, որոնց ոսկեհատիկները կը հրապուրէին մեզ, բայց զգո՜յշ. Հերթապահը կռահելով մեր մտածումը՝ արգիլեց մօտենալ բոյսերուն, պտուղներուն. է՜հ սկաուտի դաւանանքին 8-րդ յօդուածն ալ կը յուշէ «Սկաուտը կը սիրէ եւ կը պաշտպանէ կենդանիներն ու բոյսերը»: Կլիման փոխուած էր. բարձրունքներուն վրայ տիրող զով զեփիւռին փոխարէն մեր դէմքերուն կը փչէր խոնաւ ու տաք հովը: Արդէն մօտեցած էինք ծովուն. քանի մը ոլորապտոյտ ճամբաներէ ետք, մեր աչքերուն դիմաց պարզուեցաւ Միջերկրականը, որ կապուտաչեայ գեղուհիի մը նման տարածած էր վարսերը  մինչեւ հորիզոն, համբուրելով գեղաչեայ կապոյտը երկինքին …: Ծո՜վը ծովը պոռացինք բոլորս եւ մոռնալով սկաուտական կարգն ու կանոնը վազեցինք դէպի կապոյտը՝ անտեսելով հերթապահին զգուշացման սուլիչին ձայնը: Արդար պատիժ մը սահմանուեցաւ: Քառորդ ժամ ուշ արտօնութիւն տրուեցաւ ծով մտնելու: Ծովուն մօտ տեղացի գիւղացիներ տաղաւարներ կանգնեցուցած էին, ուր կը վաճառէին զովացուցիչ, քանի մը տեսակ ուտեստեղէն եւ այլ պարէն: Ջուրը ձրի էր. տաղաւարներէն մէկը, որ ազատ էր տրամադրեցին մեզի՝ ծովազգեստները հագուելու համար: Արդէն յանձնուած էինք ծովու ջուրերուն ու մոռցած երկարատեւ արշաւին յոգնութիւնը: Ժամերը արագ սահեցան: Կէսօր էր. խոհարար եղբայրները պատրաստած էին ճաշը, որ անշուշտ այդ տարիներու բանակավայրերու մէջ  պատրաստուած տոլման, ղազան քէպապին կամ թաւան չէր կրնար ըլլալ, այլ միօրեայ արշաւներուն տիրական ուտելիքը՝ համեղ «Zwan» պահածոյ միսը, լոլիկով, թթուաշով եւ տաղաւարներու պաղ զովացուցիչով: Արշաւը ունէր նաեւ դաստիարակչական յայտագիր. Ճաշէն ետք ծովափէն քիչ մը հեռու, պարտէզներուն քով հսկայ ուռենիի մը շուքին տակ շահեկան դասախօսութիւն մը կարդացուեցաւ «բանակումին օգտակարութիւնը» նիւթով, որմէ ետք ազատ ժամ տրուեցաւ: Ոմանք հանգստացան՝ խոտերուն վրայ երկննալով, ուրիշներ փափաքը ունէին ծով վերադառնալու:  Հերթապահը առիթ տուաւ կէս ժամ միայն: Լողալու սիրահարները դժգոհ էին, բայց ենթարկուեցան հրահանգին: «Չմոռնաք եղբայրներ մեր դիմաց ունինք վերադարձի ճամբան, չվատնենք մեր ուժերը» խօսքերը համոզեցին բոլորին: Ժամը 4:00-ին,  վերադարձի ազդանշանը տրուեցաւ եւ ի զարմանք մեր բոլորին, փոխանակ ուղղուելու դէպի այն ճամբան, ուրկէ եկած էինք, մեզ առաջնորդեցին ծովափին մօտ խարսխած նաւակի մը մէջ: Նաւակով պիտի ուղղուէինք թուրք-սուրիական սահմանագիծին վրայ գտնուող Գալատուրանի ծովեզերքը, որով բաւական կրճատած կ’ըլլայինք վերադարձի ճամբան եւ խնայած արդէն իսկ սպառած մեր ներուժը:

Թէ երեսուն հոգի ինչպէս տեղաւորուեցաւ նաւակին մէջ դժուար է բացատրել: Արգիլուած էր նաւակին վրայ աւելորդ շարժումներ ընել նաւարկութեան ընթացքին: Ծովուն ջուրերը հասած էին նաւուն շրթները. թէեւ ծովը խաղաղ էր, սակայն աննշան ալիքներն իսկ կը թրջէին մեր տաբատները, եւ ջուրը կ’անցնէր նաւակին ներսի կողմը: Սկաուտական գաւաթներով կը փորձէինք ջուրը պարպել: Տեսակ մը վախ պատած էր մեզ: Կը խրախուսէինք իրար եւ իւրաքանչիւրը կը փորձէր քողարկել իր վախը: Ապաւինեցանք Աստուծոյ՝ աղօթելով «Հայր Մեր»ը. թերեւս մինչեւ այդ պահը այդպէս  հաւատքով  չէինք աղօթած մեր կեանքի ընթացքին. եւ ո՜վ հրաշք, ալեակներն ալ կարծես չքացան, ծովուն տիրեց կատարեալ հանդարտութիւն: Թերեւս ներկաներուն մէջ անմեղ մը կար, որուն աղօթքը ընդունելի եղաւ Աստուծոյ կողմէ: Արդէն ժամը հինգ էր, երբ ոտք դրինք եւ ելանք ափ՝ ողջ ու առողջ: Մեր վախը հազիւ փարատած էր, երբ կը փորձէինք նեղ արահետէ մը վեր բարձրանալ, հրազէններու ձայներ մեզ դիմաւորեցին. սահմանագլուխ էր եւ այդ տարիներուն մաքսանենգներ կ’երթեւեկէին Թուրքիա-Սուրիա սահմանին վրայ: Սուրիոյ սահմանին գտնուող պահակներն ու ոստիկաններն էին, որոնք զգուշացման համար կրակած էին. Մեր պատասխանատուները բարձրաձայն բացատրեցին, որ սկաուտներ ենք եւ պիտի շարունակենք մեր ճամբան: Պահակները սիրալիր վերաբերմունք ցուցաբերեցին: Առատ ջուր տրամադրեցին, լեցուցինք մեր դատարկ ջրամանները: Խումբը հանգիստի պէտք ունէր: Ծովուն վրայ մեր ապրած վախը եւ կրակոցը մեզ բաւական ցնցած էին: Պահականոցէն քիչ մը անդին Սօսիի հսկայ ծառ մը կար, որուն շուրջ բոլորուած պիտի հանգստանայինք եւ կատարէինք ընթրիքը՝ ինչ որ մնացած էր կէսօրուան ճաշէն եւ առաւօտեան նախաճաշէն: Օրը տարաժամած էր. այլեւս մոռնալու էինք նախօրոք ճշդուած ժամանակացոյցը: Ժամը 8:00-ին պէտք է բանակավայր ըլլայինք, որ անկարելի էր: Ժամը վեցը կ’անցնէր արդէն:

Ընթրեցինք, բաւական կազդուրուեցանք: Մոռցած էինք ծովուն վտանգն ալ, հրազէնի ձայներն ալ: Համոզուած էինք, որ մէկ ժամ ուշացումով, ժամը 9:00-ին, բանակավայր կը հասնինք:

Խումբը ընթացք առաւ, սակայն այս անգամ անընդհատ վերելք էր ճամբան, ճիշդ հակառակը առաւօտեան վայրէջքին: Սկաուտական համաչափ քալուածքը տեղի տուած էր անկանոն ընթացքին: Ասիկա բնական է. առաւօտ կանուխ արթննալ, երկար  ճամբայ կտրել,  ժամեր ամբողջ լողալ, ծանր պահեր ապրիլ եւ այս բոլորէն վերջ՝ շուրջ 10 ք.մ. ծովուն մակերեսէն բարձրանալ ութ հարիւր մեթր բարձրութիւն, քարքարոտ ու մութ ճամբաներով, որքան ալ որ կորովի եւ չարքաշ ըլլայինք, պիտի յոգնէինք. Մկաններու ոյժը պիտի սպառէր, սակայն կար ոգին. ՀՄԸՄ-ական սկաուտին անկոտրում կամքը, յաղթահարելու բոլոր դժուարութիւնները. չէ՞ որ սկաուտական քայլերգը հնչեցնելով միշտ ընթացած ենք անվարան.

«ՀՄԸՄ յոյսի սերունդ

Չունինք դադար չունինք նահանջ

Դէպի լեռներ լուսածնունդ

Մենք յաղթաքայլ կ’երթանք յառաջ»:

Խաժակ Տիլպէրեան

(շարունակելի)

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.