ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ  ԹԱՏՐՈՆԻՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ

0

(ԹԱՏՐՈՆԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՕՐՈՒԱՆ ԱՌԻԹՈՎ)

Ընդունուած իրողութիւն է, որ հայ թատրոնը սկսած է, երբ Տիգրան Մեծ Արտաշէսեան թագաւորը, իրականացուցած մշակութային բարեկարգումներու շարքին, Հայաստան բերած է առաջին յունական թատերախումբը։ Իսկ անոր յաջորդը՝ Արտաւազդ Բ.Արշակունի թագաւորը արժանաւորապէս պատմութեան էջերը անցած է իբր առաջին հայ թատերագիր։ Ան յունական ողբերգութիւններուն հետեւողութեամբ ու յունարէն լեզուով թատերգութիւններ կը գրէր ու անձամբ կը բեմադրէր արքունիքին մէջ։ Այս բոլորը պատահած է Ք.ա.առաջին դարուն, որմէ ետք հայ թատրոնը անգամ մը եւս կը յիշուի միայն Զարթօնքի շրջանին՝Ք.ե.  ԺԹ. դարուն ու լուսարձակի տակ կը բերուի Գաբրիէլ Սունդուկեանը՝ նոր դարերու առաջին թատերագիրը։ Քսան դար տեւող այս թատերական բացակայութիւնը պատճառ եղած է, որ մասնագէտներ Տիգրան Մեծի ու Արտաւազդ Բ.-ի փորձառութիւնը նկատեն ձախող փորձեր, եզակի փայլատակումներ, որոնք շարունակող չունեցան եւ հայ թատրոնի իսկական սկիզբը վերագրեն ԺԹ. դարուն։

Պատմութեան գիրքերու ու ժամանակագրութիւններու խոր պրպտում մը երեւան կը հանէ այլ իրականութիւն մը։ Տիգրան Մեծի եւ Արտաւազդ Բ.-ի փորձերը իսկապէս ձախող էին ոչ թէ թատերական արուեստ ստեղծելու առումով, այլ արեւմտեան- յունական ոճի թատրոնը հայ մշակոյթին մէջ ներմուծելու իմաստով, որովհետեւ այն ատեն արդէն գոյութիւն ունէր հայկական ժողովրդական թատրոն, որ դարերու ընթացքին կերպարանափոխութիւն ապրեցաւ։ Մատենագիրներու վկայութիւններն ու տուեալները ի մի բերելով, կրնանք կարգ մը մութ կէտեր պարզաբանել եւ թիւրիմացութիւններ վերացնել։

Առաջին թիւրիմացութիւնը կը վերաբերի գուսանական արուեստին առնչուող մեր ըմբռնումներուն։ Այսօր մենք զայն կ’ընկալենք իբր երգարուեստի ճիւղ, սակայն այդ մէկը ճշմարտութեան միայն մէկ երեսն է։

 

ՈՎՔԵ՞Ր ԷԻՆ ԳՈՒՍԱՆՆԵՐԸ

Գուսանները հեթանոս Գիսանէ կոչուած աստուածութեան քուրմերն էին։ Անոնք իրենց ծէսերը կը կատարէին թատերական յատուկ ոճով։ Մեզի համար այսօր յստակ չէ, թէ ի՛նչ տուեալներով, սակայն շուտով անոնք խումբեր կազմելով սկսան իրենց ներկայացումները իրականացնել տաճարներէն դուրս՝ գիւղէ գիւղ ու քաղաքէ քաղաք պտըտելով։ Գուսաններու կարեւորագոյն կեդրոններէն մէկը եղած է Մեծ Հայքի Գողթն գաւառը, որուն անունով ալ իրենց ներկայացուցած կտորները կը կոչուէին «Գողթան Երգեր»։ Հաւանաբար «երգ» բառին պատճառով մեր գիտակցութեան մէջ ամրացած է այն համոզումը, որ գուսանները զուտ երաժշտական արուեստի մասնագէտներ էին, սակայն մատենագիրներու վկայութիւններէն կը պարզուի, որ երգը իրենց ներկայացումներուն միայն մէկ մասն էր։ Անոնք կը ներկայացնէին աստուածներու ու դիւցազուններու կեանքերն ու հերոսութիւնները ասմունքային բաժիններով, որոշ մասեր երգեցիկ եւ մնջախաղի ընկերակցութեամբ։

Կային նաեւ իգական սեռի գուսաններ, որոնք «վարձակ» կը կոչուէին։ Նշանաւոր վարձակներէն մին՝ Նազենիկ անունով, այնքան հռչակաւոր եղած է, որ նոյնիսկ յիշուած է Մովսէս Խորենացիի «Պատմութիւն Հայոց»ին մէջ։ Պատմահայրը, երբ անոր կ’անդրադառնայ, կը նկարագրէ մնջախաղի վարպետութեան աստիճանը «Ձեռքերով կը պատմէր» արտայայտութեամբ։

Գուսանական խումբերը մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէին Հայաստանի ամբողջ տարածքին՝ ընկերային բոլոր դասակարգերուն մօտ։ Անոնք ներկայ կ’ըլլային ցնծութեան ու տխրութեան պահերուն, զանազան տօներու կը զուարճացնէին հրապարակներու մէջ հաւաքուած բազմութիւնը, օրուան խորհուրդի վերաբերող ներկայացումներ սարքելով եւ այս բոլորը կը կատարէին անշահանդիր՝ յաճախ ոչինչի փոխարէն, սրբազան պարտականութիւն կատարող քուրմի հոգեկան բաւարարուածութեամբ եւ հանդիսատեսի ծափահարութիւն քաղող արուեստագէտի գոհունակութեամբ։

Կարելի է պատկերացնել զանոնք: Բացօթեայ ներկայացումի ընթացքին, անոնք կը ներկայացնեն այս կամ այն դիւցազունին հերոսութիւնները, տրամաթիք վայրկեաններուն երկխօսութիւնը կամ մենախօսութիւնը կ’արտայայտուի երգով՝ փանդիռի, տաւիղի ու շեփորի ընկերակցութեամբ, իսկ միւս գուսանները մնջախաղով ու պարով կը ճոխացնեն պատկերը։ Որքան զգայացունց էին այդ վայրկեանները հայ ռամիկին ու ազնուականին համար:

 

ՄԻԱՅՆ ԳՈՒՍԱՆՆԵ՞ՐԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄ ԿԸ ՊԱՏՐԱՍՏԷԻՆ

Հայկական կատարողական արուեստը սահմանափակուած չէր գուսաններով։ Անոնց կողքին կը գործէին նաեւ ծաղրածուներն ու լարախաղացները։

Ծաղրածուները, հայկական պետականութեան անկումէն առաջ, ժողովուրդը զուարճացնելու կողքին, ունէին նաեւ քաղաքական-ընկերային դերակատարութիւն։ Անոնց սրամտութեան թիրախ էր իշխող աւագանին։ Ծաղրածուն իրաւասութիւն ունէր իր կատակներով քննադատել նոյնիսկ ամենաբարձր պաշտօնեաները, առանց հաշիւի կանչուելու։ Այս երեւոյթը կը վկայէ, որ այդ ժամանակներուն Հայքի մէջ կը տիրէր, այսօրուան հասկացողութեամբ, որոշ ժողովրդավարական առողջ մթնոլորտ։

Ծաղրածուներուն կ’ընկերակցէին լարախաղացները, որոնց բարակ պարանի մը վրայէն ապահով անցնելու կարողութիւնը մինչեւ օրս կը զուարճացնէ հանդիսատեսը։ Կան նաեւ լարախաղաց-ծաղրածու զոյգին ծիսական բնոյթ տուող տեսութիւններ, ըստ որոնց, լարախաղացը կը ներկայացնէ աշխարհի վտանգներէն անցնող բարի ոյժը, իսկ ծաղրածուն՝ զինք ծաղրող ու վար ձգել փորձող մութ ոյժը։ Ներկայացումը միշտ կ’աւարտի բարի լարախաղացին ապահով տեղ հասնելով եւ չար ծաղրածուին երգիծական պարտութեամբ։

 

ԻՆՉՊԻՍԻ՞ ՓՈՓՈԽՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԱՊՐԵՑԱՒ ԳՈՒՍԱՆԱԿԱՆ ԱՐՈՒԵՍՏԸ

Գուսանական արուեստին ծանր հարուած էր քրիստոնէութեան ընդունումը։ Հայ Եկեղեցւոյ առաջին հայրերը հաշտ աչքով չէին կրնար նայիլ արուեստի մը, որ նուիրուած էր քարոզելու հեթանոսական արժէքներ, փառաբանելու հեթանոս աստուածներն ու նկարագրելու անոնց սխրագործութիւնները։ Ագաթանգեղոսի ու Փաւստոս Բիւզանդի պատմութիւններուն մէջ արդէն զգալի են այդ տրամադրութիւնները։ Կարելի է ըսել, որ քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք, գուսանական արուեստը սկսաւ ապրիլ դանդաղ ուծացում ու կերպարանափոխում։

Այդքան մեծ ժողովրդականութիւն վայելող արուեստ մը չէր կրնար ամբողջովին արմատախիլ ըլլալ հաւաքական խիղճէն։ Այդ պատճառով ալ, հետագայ դարերուն, թափառաշրջիկ գուսաններուն պիտի յաջորդէին աշուղները, որոնք ժառանգեցին գուսանական արուեստի երաժշտական բաժինը ու շարունակեցին ապրիլ գուսաններու ապրելակերպով։ Իսկ պատմողական բաժինը պիտի ժառանգէին ասացողները, որոնք Հայաստանի ցուրտ ձմրան գիշերներուն իրենց շուրջ կը հաւաքէին մեծեր ու փոքրեր եւ պատմելու անգերազանցելի կարողութեամբ զանոնք կը փոխադրէին դէպի հեքիաթային ու առասպելական աշխարհներ, դէպ Սասնայ Ծռեր ու Հազարան Պլպուլներ: Որոշ տեղեր պահուած են նաեւ կարգ մը բաժիններ երգով ներկայացնելու աւանդութիւնները, սակայն մնջախաղը վերացուած է։

Ա՛յս ալ կարելի է պատկերացնել, ինչպէս Հակական Լեռնաշխարհի ցրտաշունչ փոթորիկը դուրս կը փչէ, մինչ այդ գիւղական պարզուկ տնակի մը մէջ, մեծ ու փոքր օճախին շուրջ հաւաքուած, հաստ ծածկոցներով փաթթուած կախուած են ասացողին բերանէն։ Ու կը սկսի կէս երգեցիկ նախաբանը «Ողորմի ասե՜նք․․․․» ու «ողորմի»ներուն մասնակցելով ներկաները իրենք ալ չեն զգար ինչպէս յանկարծ Սանասարին հետ Պղինձէ քաղաքը կ’երթան Դեղձունը հարս բերելու․․․ Իսկ այս բոլորին կեդրոն՝ ասացողը, կը շարունակէ հին գուսաններէն իրեն եկած կոչումը, նոյն խղճմտութեամբ, սոսկ հանդիսատես ունենալու հաճոյքին փոխարէն։

Ծաղրածուներն ու լարախաղացները շարունակած են իրենց գործունէութիւնը, սակայն հայկական պետականութեան անկումով եւ օտարի լուծին տակ գտնուելով ծաղրածուները կորսնցուցած են իրենց քաղաքական խորքը եւ բաւարարուած միայն առօրեայ կենցաղիկ կատակներով։

 

Ո՞ՒՐ ԵՂԱԾ Է ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԱՅՍ ԱՐՈՒԵՍՏՆԵՐՈՒՆ ԿԵԴՐՈՆԸ

Գուսանական արուեստին մասին երբ կը խօսէինք, անդրադարձանք Գողթն գաւառին, սակայն կ’արժէ յիշել նաեւ, որ Մշոյ Սուլթան Ս.Կարապետ վանքը նոյնպէս եղած է նախապէս Գիսանէ հեթանոս աստուծոյ տաճարը՝ գուսաններու կարեւորագոյն հաւաքավայրերէն մին։ Քրիստոնէական շրջանին ան շարունակած է մշակութային այս առաքելութիւնը։ Հետագայ ժամանակներէն վկայութիւններ կան, թէ ինչպէս աշուղներ, երբ կը սկսէին իրենց գործունէութեան, ամէն բանէ առաջ իրենց նուագական գործիքը Մշոյ Ս.Կարապետ վանք կը տանէին՝ օրհնելու համար։ Վանքին մէջ կ’իրականանային նաեւ տարեկան ուխտագնացութիւն-հաւաքներ, որոնց կը մասնակցէին Հայաստանի ամէն կողմերէն եկած աշուղները, լարախաղացներն ու ծաղրածուները, հոն ցուցադրելու իրենց կարողութիւնները, մրցելու եւ լաւագոյնը ընտրելու՝ տեղւոյն դարերէն եկած օրինականութեամբ ու սրբութեամբ։ Պարանին վրայ չբարձրացած լարախաղացներ «Եա՜ Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետ» կը կանչէին, ստանալու համար անոր պաշտպանութիւնը։ Աւելին, մինչեւ նորագոյն ժամանակներ, Հայաստանի մէջ տակաւին կը մնայ այն հաւատալիքը, որ լարախաղաց ըլլալու համար, տուեալ անձը երազին մէջ Մշոյ Սուլթան Ս. Կարապետը կը տեսնէ եւ անկէ կ’առնէ լարախաղացութեան կոչումը։

 

ԻՆՉՊԷ՞Ս ՎԵՐՋ ԳՏԱՒ ԱՅՍ ԲՈԼՈՐԸ։

Դժբախտաբար ժողովրդական այս բազմակողմանի ու ճոխ արուեստը փրկող մը չունեցաւ։ Զարթօնքի շրջանին մեր մտաւորականութիւնը զբաղած էր արեւմտեան չափանիշեր ներմուծելով հայ մշակոյթին մէջ։ Թատրոնը երաժշտութեան չափ բախտաւոր չէր, որ ունենար զինք փրկող ու նոր արժէքներուն յարմարցնող Կոմիտաս մը։ Այդուհանդերձ, կ’արժէ յիշել, որ պատահականութիւն չէ որ առաջին հայկական թատերախումբը Պոլսոյ մէջ ունեցած է կրկէսային բնոյթ, որովհետեւ այդ օրինակը աւելի հարազատ է հայկական ժողովրդական կատարողական արուեստին։ Մահացու հարուածներ էին, ամէն պարագայի, Արեւմտեան Հայաստանի պարպումը Հայոց Ցեղասպանութեամբ՝ 1915-ին եւ Արեւելեան Հայաստանի Խորհրդայնացումը։ Այս բոլորէն ետք, մեզի մնացած են միայն գրականութեան, պատմագրութեան ու ժողովրդական աւանդոյթներուն միջոցաւ հասած միջանկեալ նախադասութիւններ, որոնք պէտք է տող առ տող զտել ու իրարու միացնել՝ ամբողջական պատկերացում կազմելու համար։

Այսօր, երբ կը խօսինք հայ թատրոնի տագնապին մասին, յաճախ կը մոռնանք անդրադառնալ այն իրականութեան, որ մեր թատրոնը, այսօրուան հասկացողութեամբ, անջատուած է իր ժողովրդական դարաւոր հիմքերէն եւ աւելի ներմուծուած արուեստ է, քան հաւաքական խղճին մէջ զարգացած մշակութային դրսեւորում։ Կ’արժէ աւելի մանրամասն քննութեան ենթարկել յիշեալ երեւոյթները եւ փորձել, քանի դեռ շատ ուշ չէ, ստեղծել աւելի հարազատ թատերական արուեստ մը, որ կը խօսի հայ հանդիսատեսին խիղճին հետ։

Յուշիկ Ղազարեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.