ԱՏԻՊ ԻՍՀԱՔ՝ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԶԱՐԹՕՆՔԻ ՄԵԾԱԳՈՅՆ ՀԱՅ ԼՈՒՍԱՒՈՐԻՉՆԵՐԷՆ

0

 

Բժիշկ.Ալեքսանտր Քէշիշեան

Արաբ Գրողներու Միութեան Անդամ

«Ալ Ատիյէթ Հնագիտական Տարեգիրք»ի Գլխաւոր Խմբագիր

Հայեր աւելի քան 1000 երկարաձիգ տարիներ ապրած են Մերձաւոր Արեւելքի տարածքին։ Այս իրականութեան լաւագոյն փաստերն են բազմաթիւ հայկական բնակավայրերը, եկեղեցիները, հոգետուները, յուշարձանները, արաբատառ արձանագրութիւնները Հալէպի, Լաթաքիոյ եւ Դամասկոսի մէջ, ինչպէս նաեւ զուտ հայկական գիւղերը, ինչպէս՝ Եագուպիէն, Արամօն, Ղնեմիէն, Ճիտէյտիէն եւ այլն, որոնց հայ բնակիչները, ժամանակի ընթացքին, կորսնցնելով իրենց մայրենին, դարձան արաբախօս եւ տեղացիներուն կողմէ կոչուեցան «Հին Հայեր» մինչեւ 20-րդ դարու երկրորդ կէսը։ Այս արձանագրութիւնը պահուեցաւ նոյնիսկ սուրիական անձնաթուղթերուն մէջ:

Հայ բնակչութիւնը թողուց իր տեսանելի ազդեցութիւնը տեղական կեանքի գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ, սակայն շեշտը այստեղ պիտի դնենք մշակութային ու քաղաքական կեանքի լուսաւորչական բնագաւառին վրայ:

Շատ քիչերուն ծանօթ է, որ մօտաւորապէս 400 արաբախօս հայեր՝ մտաւորականներ, կղերականներ եւ ուրիշներ, 17-րդ դարէն մասնակցած են արաբական ու հայկական ազգային զարթօնքին, ստեղծելով արաբերէն գրական կոթողներ։ Անոնք մեզի ժառանգ ձգած են գիրքերու հարուստ դարան մը: Այստեղ յիշենք նաեւ, որ այդ երախտաւորներուն ճնշող մեծամասնութիւնը կը պատկանի Հայ Կաթողիկէ յարգարժան Համայնքին, որ միշտ անմիջական շփման մէջ էր տեղացի բնակիչներուն ու եւրոպական յառաջադէմ կեանքին հետ:

17-րդ դարէն կարելի է յիշել Շահին Քանտին, Մկրտիչ ալ Քասիհ ալ Արմանին եւ Պատրիարք Աբրահամ Արծիւեանը:

18-րդ դարէն՝ Յովակիմ Վարդապետ Պալիթ եւ Առաջնորդ Պասիլիուս Այվազ։

19-րդ դարէն Առաջնորդ Ղրիղորիուս Պալիթ, Առաջնորդ Ճըպրայիլ Քատիտ եւ բազմահռչակ լուսաւորիչ ու արտերկրի մէջ առաջին արաբերէն թերթի՝ «Միրաաթ ալ Ահուալ» հիմնադիր Ռըզք Ալլա Հասսուն։

20-րդ դարէն Հայր Պութրոս Քուշաքճի, Նիքոլա Ճանճի արաբերէն ու ֆրանսերէն հռչակաւոր «Պարք Աշշիմալ» թերթի տէր եւ խմբագիր:

Ուրախալի է նշել նաեւ, որ վերոյիշեալ առաջամարտիկներու աշխատանքը կը շարունակեն քանի մը մտաւորականներ, որոնք կը ներկայացնեն հայն ու Հայաստանը՝ բնականաբար արաբերէնով:

 

Դժբախտաբար Ատիպ Իսհաքին անդրադարձող աղբիւրները խիստ ժլատ են, յատկապէս, որովհետեւ այդ օրերուն Լիբանանի լատին-կաթողիկէ մոլեռանդ կղերները գողնալով, հրոյ ճարակ դարձուցած են անոր յօդուածներն ու ուսումնասիրութիւնները, հերետիկոս համարելով զայն: Հետեւաբար մեր ուսումնասիրութիւնը ստիպուեցանք հիմնել անոր փրկուած գրական ժառանգին, ինչպէս նաեւ կողմնակի որոշ աղբիւրներու վրայ, որոնցմէ կարելի է յիշել.

(ա) Հայկական Սովետական մեծ Համայնագիտարանը:

(բ) Արեւելագէտ-արաբագէտ դոկտ. Յարութիւն Նաճարեանի սքանչելի երկը, որ թարգմանուած է նաեւ արաբերէնի՝ «Արաբական Ազգային Մշակութային Զարթօնքը» խորագիրով:

(գ) Հալէպի Ազգ. Առաջնորդարանի 2008 տարուան «Երթ» տարեգիրքը:

(Դ) Նաճի Ալլուշի, «Ատիպ Իսհաքի Քաղաքական Եւ Ընկերային Յօդուածները»:

 

ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹԻՒՆ

Ատիպ Իսհաք ծնած է Դամասկոս, 21 Յունիս 1856-ին ու վախճանած՝ 12 Յունիս 1885-ին, 30 մատղաշ տարիքը չբոլորած: Ան հայկական ծագումով լիբանանցի գրող է, Պէյրութ մեծցած։ Ան ցայսօր կը համարուի Արաբական Ազգային-Մշակութային Զարթօնքին ամենապանծալի լուսաւորիչներէն մէկը: Առաջին մտաւորականն էր, որ կոչ ուղղեց արաբ ժողովուրդին փառելու իր ազգային ինքնութեան ու արժէքներուն: Ան իր գիտակցական ողջ կեանքը նուիրեց գրելու արուեստին՝ շատ կանուխ հասակէն, 18 տարիքը չթեւակոխած, նախագահեց առաջին արաբական գրական-ընկերային-քաղաքական «Գրականութեան Ծաղիկ» ընկերութեան: 19 տարեկանին մասնակցեցաւ արաբական համայնագիտարան մը պատրաստելու դժուարին աշխատանքին ու անոր հատորներուն ընդմէջէն արաբներուն ծանօթացուց եւրոպական թատրոնը, միաժամանակ դառնալով առաջին արաբական արհեստավարժ թատրոնի հիմնադիրն ու տնօրէնը:

Այնուհետեւ, 21 տարեկանին, մխրճուեցաւ Եգիպտոսի ազգային ազատագրական պայքարին մէջ՝ իրմէ շատ աւելի տարիքոտ այլ հռչակաւոր արաբ ազգայիններու հետ: 23 տարեկանին ենթարկուեցաւ քաղաքական գործիչներու ու որոշ կաթոլիկ կղերականներու հալածանքներուն, սակայն աներեւակայելի խիզախութեամբ դիմացաւ աքսորի այդ ծանր օրերուն, որոնք աւելի եւս կարծրացուցին անոր կամքն ու յամառ պաքարը այդ յետադիմական շրջանակներուն դէմ:

Ատիպ 26 տարեկանին մէկ ձեռքով բռնեց գրիչը, միւսով՝ թուրը ու պայքար յայտարարեց գաղութարարներուն դէմ։ Ձերբակալուեցաւ, չարչարանքի ենթարկուեցաւ ու բազմաթիւ անգամներ աքսորուեցաւ, որոնց հետեւանքով ֆիզիքապէս տկարացաւ եւ անդարմանելի հիւանդութիւնը անոր վտիտ մարմինը հիւծեց։ Մահացաւ Լիբանանի Հատաս գիւղը «երբ տակաւ հազիւ հասած էր լիալուսնի տարիքին»:

Այդ բոլորով հանդերձ, սակայն, Ատիպ Իսհաք կ’անտեսուի բոլորին կողմէ, չ’արժանանար պէտք եղած ուշադրութեան ու իր աշխատանքները չեն գնահատուիր:

Իր ծնած տարիներուն, Դամասկոս խիստ յետամնաց քաղաք մըն էր համեմատած Պէյրութի եւ Գահիրէի հետ, ուր կը տիրապետէին ծուլութիւնը, տգիտութիւնն ու յետամնացութիւնը թուրք վալիներու, պաշտօնեաներու եւ կղերականներու: 1860-ին թուրքեր Դամասկոսի մէջ հրահրեցին զարհուրելի ջարդ մը, որ աւարտեցաւ 6000 քրիստոնեաներու մորթոտումով։ Ատիպի ընտանիքը այն փախստականներէն էր, որ ապաստանեցաւ ալճերիացի մարդասէր, վտարանդի իշխան Ապտուլ Քատէր ալ Ճազաիրիի պաշտպանութեան ներքոյ:

Ատիպ իր նախնական ուսումը կը ստանայ ֆրանսացի լազարիստ վարդապետներու վարժարանէն ներս՝ իր աշխատասիրութեամբ գերազանցելով իր դասընկերները, նոյնիսկ գիտական նիւթերու մէջ, անկախ այն բանէն, որ ան աւելի թեքում ունէր գրականութեան, բանաստեղծութեան ու լեզուական հարցերուն, այն աստիճան, որ արաբերէն լեզուի ուսուցիչը Ատիպի հօր կ’իմացնէր, որ ան ծնունդով բանաստեղծ էր:

Ատիպ Իսհաք 10 տարեկանէն սկսեալ բանաստեղծութիւններ կը յօրինէր, այն ժամանակ, երբ տակաւին անտեղեակ էր քերականական օրէնքներուն ու յանգերուն: Երբ թեւակոխեց 12 տարիքը, իր զգայուն սիրտին արգասիքը հանդիսացող բանաստեղծութիւնները սկսան երեւալ որոշ թերթերու ու պարբերականներու էջերուն վրայ, որոնց համար, որպէս քաջալերանք, ստացաւ փոքր նիւթական գնահատանք։ Սա խանդավառեց անոր զգայուն հոգին: Ատիպի եղբայրը կը հաստատէ, որ Ատիպ մինչեւ այդ տարիքը արդէն յօրինած էր 1000 տուն բանաստեղծութիւն, որ կարելի էր վերածել երգերու: Ան փոքր տարիքին կ’օգտագործէր հայերէն, արաբերէն, ֆրանսերէն եւ թրքերէն լեզուները:

Ան կիսաւարտ թողուց ուսումը ընտանիքին նիւթական անցուկ պայմաններուն բերումով ու աշխատանքի անցաւ ծնողներուն օգնելու համար, երբ դեռ 17 գարունը չէր բոլորած: Այդ բոլորով հանդերձ, Ատիպ միացաւ հռչակաւոր մտաւորական Սուլէյմէն ալ Պուսթանիի 1873-ին հիմնուած «Գրականութեան Ծաղիկ» ընկերութեան՝ զրնգուն ճառեր արտասանելով, հայրենասիրական դասախօսութիւններ ու բանաստեղծութիւններ կարդալով եւ ջատագովը հանդիսանալով եղբայրութեան, ազատագրական շարժման, կրօնական հանդուրժողականութեան, ընդդէմ զազրելի կրօնամոլութեան՝ յանուն երկրի ազատագրման եւ հետագայ զարգացման:

Անոր գրական հռչակը տարածուեցաւ։ Որպէս հմուտ յօդուածագիր եւ թարգմանիչ, «Թաքատտոմ» թերթին միջոցով ու խմբագրապետին պահանջով արաբերէնի թարգմանեց երկու գիրք: Այս շրջանին արաբերէնի թարգմանեց նաեւ ֆրանսացի բանաստեղծ Ռասինի «Անտրոմաք» թատերգութիւնը: Ըստ յայտնի արաբ գրող Ճորճի Զիտանի, Ատիպ Իսհաք յօրինեց անոր երաժշտութիւնը, կազմակերպեց դերերու ընտրութիւնն ու բեմադրութիւնը կարճ ժամանակուան մէջ:

1876-ին մեկնեցաւ Եգիպտոս եւ Աղեքսանդրիոյ մէջ իր ընկերոջ Սալիմ ալ Նաքքաշի հետ կազմակերպեց թատերական երեկոներ։ Մինչ այդ, անոր հետ պատրաստած էր որոշ նովելներ, որոնք նախ բեմադրուեցան Սուրիոյ, ապա Եգիպտոսի մէջ:

Այս եռուն գործունէութեան մասին կ’իմանայ Արաբական Ազգային Զարթօնքի խոշոր ռահվիրաներէն Ճամալ Ատտին ալ Աֆղանին ու անոր հրաւէրով Ատիպ Իսհաք կը հասնի Գահիրէ, ուր երկու լուսաւորիչները կը գործակցին «Մասր» եգիպտական թերթին մէջ, որ հիմնուած էր ալ Աֆղանիի կողմէ 1877-ին, այնպիսի ժամանակի մը մէջ, երբ Ատիպ նիւթական ծանր վիճակի մէջ էր:

«Մասր» թերթը ուժեղ պայքար մղեց բրիտանացի, ֆրանսացի գաղութարարներուն, Օսմանեան Կայսրութեան, ինչպէս նաեւ Խըտէուի Իսմաիլի դէմ:

Շաբաթաթերթը բաւական տարածուելէ ետք, Ատիպ եւ Սալիմ յաջորդ տարի լոյս կ’ընծայեն «Ալ Թիճարա» օրաթերթը ու երկու թերթերը մեծ նպաստ կը մատուցեն քաղաքական, մշակութային ու գրական կեանքին՝ հետեւելով Ֆրանսական Յեղափոխութեան լոզունգներուն, իտէալներուն ու Ճէմէլ Ատտին ալ Աֆղանիի գաղափարական հիմնադրոյթներուն:

«Մասր» թերթը լոյս տեսաւ 1877-ին Գահիրէ, ուր հակագաղութատիրական թէժ պայքար կը մղուէր բոլոր օտարներուն դէմ: Բազմաթիւ մտաւորականներ եւ լուսաւորիչներ աշխատակցեցան թերթին, ինչպէս բազմահռչակ Շէյխ Մուհամմէտ Ապտօ եւ ուրիշներ: Հետեւանքը եղաւ այն, որ 1879-ին թրքական իշխանութիւնները արգիլեցին երկու թերթերուն հրատարակութիւնը՝ ժողովրդային զանգուածներուն վնաս հասցուցած ըլլալնուն պատրուակով: Ատիպ ճարահատ կը հեռանայ Եգիպտոսէն, Փարիզ կը հաստատուի եւ «Մասր» թերթին առաջին թիւի խմբագրականին մէջ կը գովերգէ Ֆրանսական Յեղափոխութեան լոզունգները՝ ազատութիւն, եղբայրութիւն եւ հաւասարութիւն հետեւեալ խօսքերով.

«Ո՛վ Աստուած, զօրավիգ կանգնիր մեզ՝ իրաւունքներ հաստատելու ու պայքարելու բռնապետներուն դէմ: Բռնապետը արգիլեց «Մասր» թերթին լոյս ընծայումը, մարտիրոսացաւ, սակայն վերակենդանացաւ ազատութեան շնորհիւ ու ապրեցաւ իր երջանիկ օրերը: Թերթը հրատարակելու հիմնական նպատակս Արեւելքի զանգուածները արթնցնելն է, վերցնել տգիտութեան քօղը մարդոց աչքերէն, վերականգնել միամիտներուն իրաւունքներն ու արժանապատուութիւնը, որպէսզի վերադարձնեն իրենցմէ գողցուածները, քակեն զուլումի կապանքներն ու շղթաները եւ պայքարին մինչ մահ բոլոր անոնց դէմ, որոնք կը ծախեն հայրենիքը օտարներուն՝ յանուն բարձր պաշտօնի»:

Ատիպ միայն 9 ամիս Փարիզ կը մնայ, կը վերադառնայ Պէյրութ թոքախտով վարակուելուն պատճառով, որովհետեւ Ֆրանսայի ցուրտ կլիման կը վնասէր հիւանդին։ Հոն կը շարունակէ «Ալ Թաքատտոմ» թերթին խմբագրութիւնը:

Ատիպ 1881-ին կը մեկնի Գահիրէ, ուր Խըտէուի զինք կը նշանակէ Կրթական Նախարարութեան դիւանապետ ու եգիպտական երեսփոխանական ժողովի գլխաւոր քարտուղար եւ թարգմանիչ՝ անոր շնորհելով «Պէկ» պատւոյ աստիճան, արտօնելով նաեւ «Մասր» թերթի վերահրատարակութիւնը: Սակայն Ահմատ Ուրապիի յեղափոխութիւնը արգելք կը հանդիսանայ հռչակաւոր թերթերուն «Ալ Ահրամ», «Ալ Ահուալ», «Ալ Մահրուսա», ինչպէս նաեւ «Մասր» լոյս ընծայման: Ատիպ Իսհաք ակամայ անգամ մը եւս կը հեռանայ Եգիպտոսէն եւ կ’ապաստանի Լիբանան, երրորդ անգամ ստանձնելով «Ալ Թաքատտոմ» թերթի խմբագրի պաշտօնը: Սակայն կարճ ժամանակ մը վերջ կը դադրի աշխատանքէ հիւանդութեան բարդացման հետեւանքով ու կը մահանայ 29 տարեկանին՝ մեզի յիշեցնելով թոքախտով մահացած մեր վաղամեռիկ բազմահռչակ բանաստեղծները՝ Պետրոս Դուրեան, Միսաք Մեծարենց, Վահան Տէրեան ու շատ ուրիշներ: Ատիպ Իսհաք մահացաւ ծաղիկ հասակին. հանրահայտ մտաւորականներ ու լուսաւորիչներ ինչպէս Ճամալ Ատտին ալ Աֆղանին եւ ուրիշներ սրտցաւ դամբանականներ արտասանեցին անոր գերեզմանին վրայ:

 

ՕՏԱՐ ԵՒ ԱՐԱԲ ՄՏԱՒՈՐԱԿԱՆՆԵՐՈՒ

ԿԱՐԾԻՔԸ ԱՆՈՐ ՄԱՍԻՆ

(1) Պէյրութի Ֆրանսայի դեսպան Փաթրիմոնիոյի Սեպտեմբեր 1884 թուակիր տեղեկագիրը ուղղուած իր արտաքին գործոց նախարարին. Կը հաստատէր, որ « «Ալ Թաքատտոմ» թերթը իրապէս ազատասէր ուղղութիւն որդեգրած է քաղաքական ու կրօնական բնագաւառներէն ներս», որուն հետեւանքով կաթողիկէ կղերը Ատիպ Իսհաքը անցուցած է իր սեւ ցանկին մէջ: Ատիպ Իսհաք նոյնիսկ մերժած է զինք այցելող քահանային կրօնական ծէսերը, երբ ան, մահամերձ, կ’ապրէր իր վերջին օրերը: Ատիպի բարեկամներն ու ընկերները կը մտադրէին անոր թաղումը կաթողիկէ եկեղեցւոյ ու կղերի դէմ ցոյցի վերածել, հետեւաբար քահանան կը մերժէ թաղման ծէսը կատարել ու Ատիպի դիակը կը թաղուի Լիբանանի Հատաս գիւղը:

 

(2) Արեւելագէտ Լէօ անոր մասին ըսած է հետեւեալը. «Անկախ կեանքի կարճ տեւողութեան, Ատիպ Իսհաք հանճարը մարմնացաւ, որպէս բոցավառ շունչով ճարտասան, քաջ ու համարձակ միտքի տէր մարդ, ժողովուրդին իրաւունքները պաշտպանող, պայքարող յանուն ազատութեան, հետեւաբար պատահական չէր, որ իր դէմ բացայայտ պատերազմ յայտարարէին յետադէմ կալուածատէրերն ու կղերը եւ նոյնիսկ անոր շիջումէն ետք անոր դիակը անթաղ մնար քանի մը օր, որմէ ետք բարբարոսաբար խուժէին անոր հօրենական տունը ու անբացատրելի մարդկային ոճիր մը գործադրէին բանաստեղծին, ճարտասանին ու լրագրողին դէմ, որ կոչ կ’ուղղէր «Յանուն եղբայրութեան, ազատութեան ու մտքերու մաքրազտման երկրային ու երկնային զուլումներէն ձերբազատիլ»:

 

(3) Արաբ գրող Նաճի Ալլուշ ըսած է. «Ատիպ Իսհաք արաբական գրական եւ քաղաքական կեանքի ամենախոշոր լուսաւորիչներէն մէկն էր: Ան գործնական մեծ ներդրում ունէր արաբական քաղաքական մտքի զարգացման մէջ, վեր կ’առնէր ֆրանսական յեղափոխութեան վսեմ իտէալները, ժողովրդավարութիւնն ու վերանորոգման հրամայականը: Ան այն արհեստավարժ լրագրողներէն էր, որ արդիական մամուլ կը ստեղծէր նոր ոճով, ոգիով ու կը զարգացնէր զայն շարունակ»:

 

(4) Ռուս արեւելագէտ Քոթոլով զայն նկարագրած է հետեւեալ ձեւով. «Ատիպ Իսհաք արաբական ազգային մտքի առաջին ռահվիրան էր»:

 

(5) Ճամալ Ատտին ալ Աֆղանի Ատիպ Իսհաքի գերեզմանին վրայ արտասանած իր դամբանականին մէջ ըսած է. «Ատիպ Իսհաք կը ներկայանար իսկական արաբի տիպարով ու Գրականութեան Ծաղիկը կը համարուէր»:

 

(6) Համաշխարհային հռչակ վայելող ռուս արեւելագէտ Իկնաթ Քրաչքովսքի (ծագումով հայ) ըսած է. «Ատիպ Իսհաք ճարտար բանախօս մըն էր բեմերու վրայ ու հիմնադիրը արդի մամուլին»:

 

Այդ բոլորով հանդերձ, սակայն, Ատիպ Իսհաք անտեսուած էր ողջ եղած ատեն՝ «գնա՛ մեռիր, եկուր սիրեմ» ժողովրդական առածին հետեւողութեամբ: Անտեսուելու պատճառները բազմաթիւ էին. յիշենք ամենահիմնականները միայն.

ա- Արաբական Զարթօնքը ուսումնասիրողները անտեսեցին զինք՝ չհրատարակելով անոր քաղաքական, հակակղերական ու ընկերային յօդուածները՝ անոնց բովանդակութեան պատճառով:

բ- Իր ազատամտութեան, յանդգնութեան ու հակակղերական գաղափարներուն պատճառով ոստիկանութիւնն ու մոլեռանդ կղերը Յուլիս 1882-ին հրոյ ճարակի տուին Եգիպտոսի Աղեքսանդրիոյ իր բնակարանը: Նաեւ մահէն քանի մը օր ետք, կաթողիկէ կղերը եւ անոր մոլեռանդ հետեւորդները յարձակեցան Պէյրութի հօրենական իր տան վրայ՝ գրաւելով ինչ որ կապ ունի Ատիպի հետ, հրատարակութեան պատրաստ բազմաթիւ ստեղծագործութիւններ: Ատիպ Իսհաքի ողջ արխիւը, որ բաղկացած էր գիրքերէ, յօդուածներէ, թերթերէ, ձեռագիրներէ ու սեւագրութիւններէ հրկիզուեցաւ:

Անոր դէմ պայքարեցաւ նաեւ մարոնիթ կղերը, իսլամ որոշ արաբ կղերներու կողքին, ինչպէս Մուհամմէտ Ապտօ եւ Ուրապի փաշա: Յիսուսեան կաթողիկէ կղերները իրենց կարգին անմասն չմնացին այս պայքարէն՝ անոր դէմ հրահրելով միջնադարեան խաչակրութիւն մը՝ մինչեւ իր կեանքի վերջին օրերը, փճացնելով ամէն ինչ, որ կապ ունէր անոր հետ՝ նամակներ, յօդուածներ, երեք տետրերը, զոր Ատիպ գաղտնաբար հրատարակած էր։ Անոնք թրքական իշխանութեան, կաթողիկէ եկեղեցւոյ ու Յիսուսեաններու դէմ նամակներ էին:

Ատիպ Իսհաք 1876-1882 թուականներուն ապրեցաւ Եգիպտոս ու Ֆրանսա, իսկ 1880-1881-ին Պէյրութ:

 

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Աշխատանքներուն գերակշիռ մասը բաղկացած է յօդուածներէ, որովհետեւ ան իր կարճ կեանքը սպառեց որպէս խմբագիր եւ թարգմանիչ: Յիշենք քանի մը հատը.

(1) Գիրք մը կազմուած յօդուածներու ծաղկաքաղէ՝ «Տուրար», «Գոհարներ» խորագիրով, որ արժանացաւ երեք հրատարակութեան:

(2) Յօդուածներ՝ ֆրանսերէն լեզուով, ֆրանսական մամուլին մէջ:

(3) Յօդուածներ՝ «Ալ Թաքատտոմ» թերթին մէջ:

(4) Յօդուածներ՝ եգիպտական մամուլի մէջ.- «Մասր», «Ալ Թիճարա», «Մասր ալ Քահիրա» եւ վերջապէս Պէյրութի «Ալ Թաքատտոմ» թերթերուն մէջ:

(5) Պատմուածքներ, որոնցմէ ոչ մէկը մեզի հասած է:

(6) Թարգմանութիւններ արաբերէն լեզուի՝

– Ռասինի «Անտրոմաք» թատերախաղը, որ երեք անգամ բեմադրուեցաւ Պէյրութի բեմերուն վրայ եւ որուն մուտքը Ատիպ Իսհաք յատկացուց որբ աղջիկներու:

– «Շարլման»

– «Գեղեցիկ Փարիզուհին»

– «Գիրք Ընդհանուր Առողջապահութեան Մասին»

– Բազմաթիւ բանաստեղծութիւններ տարբեր պարբերականներու մէջ

Գրեց նաեւ թատերախաղ մը «Զարմանալի Համաձայնութիւն» անունով, որ բեմադրուեցաւ Աղեքսանդրիա, 1877-ին:

 

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԻՏՔԵՐՆ ՈՒ ՈՒՂՂՈՒԹԻՒՆԸ

Ատիպ Իսհաք սիրահարուելու աստիճան կապուած էր Ֆրանսական Յեղափոխութեան իտէալներուն: Ան ուսումնասիրեց ֆրանսացի փիլիսոփաներու, գրողներու եւ լուսաւորիչներու գործերը՝ Վոլթերի, Ռուսոյի, Կամպիթայի, Հիւկոյի ու այլոց ստեղծագործութիւնները։ Դասաւորեց անոնց միտքերը սքանչելի լեզուական ոճով մը ու սփռեց անոնց ճառագայթները շուարած, անօգնական կորած Արեւելքի ժողովուրդներուն մէջ: Ատիպ հետեւեալ ձեւով կը նկարագրէ իր քաղաքական ուղղութիւնը. «Կը հետեւիմ քաղաքականութեան, որպէս հայրենասէր քաղաքացի ու կոչ կ’ուղղեմ փոխգործակցութեան՝ ամրապնդելու մեր ժողովուրդի ազգային կապերը, վտարելու գաղութարարները, միաժամանակ պայքարելու սնոտապաշտութեան, կրօնական ու ազգային մոլեռանդութեան դէմ, որոնք կը զրկեն մարդ արարածը երջանկութենէն, յետադիմութեան դէմ պայքարելու կամքէն ու կարողութենէն, ու կը ճգնին ճեղք գոյացնել հասարակութեան մէջ դաւեր հիւսելով….»:

 

Վտարանդի, Դամասկոս աքսորուած ալճերիացի հռչակաւոր իշխան Ապտուլ Քատեր ալ Ճազաիրի Ատիպը կը հրաւիրէ անդամակցելու «Մասր ալ Ֆաթաթ» կուսակցութեան, ուր Ատիպ պայքար կը մղէ երկու ուղղութիւններով՝ մամուլի ու քաղաքական ասպարէզներու ճամբով:

Իրականութեան մէջ, սակայն, Ատիպ կը պատկանէր երկու քաղաքական հոսանքներու՝ իսլամական բարեկարգչական միտքին ու ֆրանսական քաղքինիական դպրոցին, հետեւաբար ան կողմնակից չէր կործանիչ յեղափոխութիւններուն, այլ կը ջատագովէր սահմանադրական կեանքն ու ժողովրդական ազատութիւնները:

Այս միտքերը կը հաստատէ արաբ ուսումնասիրող Ապտուլ Լաթիֆ Համզէ ըսելով. «Ատիպ Իսհաքին կը պարտինք Ֆրանսական Յեղափոխութեան գաղափարներու տարածումը արաբ մտաւորականներու եւ ընթերցողներու շրջանակներէն ներս»:

Այդ բոլորով հանդերձ, սակայն, Ատիպ Իսհաք կը նախընտրէր առաջդիմութեան զարգացման հանգրուանային տարբերակը եւ ոչ յեղափոխութեան բրտութիւնները, հետեւաբար ան փառեցաւ Ազգային Ազատ Կուսակցութեան, որուն հիմնադիրը Ճամալ Ատտին ալ Աֆղանին էր եւ կոչ կ’ուղղէր պայքարիլ յանուն սահմանադրական օրէնքներու եւ ազատ կեանքի՝ Եգիպտոսը ազատագրելու տիրող միապետական վարչակարգէն, վտարելով օտար գաղութարարները ու իշխանութիւնը յանձնելով տեղացի բնիկ ժողովուրդին: Այդ բոլորը կարելի է կարդալ «Մասր» եւ «Ալ Թիճարա» թերթերուն մէջ, որոնք Ազգային Ազատ Կուսակցութեան պաշտօնական խօսնակներն էին:

Ատիպ Իսհաք անկախ այն բանէն, որ կը պաշտպանէր Օսմանեան Կայսրութեան ամբողջականութիւնը ընդդէմ գաղութարար պետութիւններու, սակայն զուգահեռաբար ան կը ջատագովէր արաբական փառաւոր անցեալն ու անոր  հռչակաւոր կերտիչները, արաբական ուժեղ պետութիւնը, որ հիմնուած էր արդարութեան ու գիտութեան հիմքերու վրայ:

Հակառակ անոր Արաբական Ազգային Զարթօնքի գաղափարները անյայտ էին իր ժամանակաշրջանին, սակայն Ատիպ Իսհաք իր յօդուածներուն մէջ կ’օգտագործէր դարձուածքներ, որոնք ծանօթ չէին այդ տարիներուն ինչպիսիք են.- «Շամի Արաբներ», «Եգիպտոսի Արաբներ», «Ալճերիոյ Արաբներ» եւ այլն, որովհետեւ «Իսլամական Միասնութեան» գաղափարները ճնշող մեծամասնութեամբ տարածուած էին բոլոր արաբ եւ օտար մահմետականներուն մօտ, առանց ազգային պատկանելիութեան զգացումքի, որպէս «Ումմէ» այսինքն՝ մէկ իսլամական ազգ:

«Իսլամական Միասնութիւն» գաղափարներու ռահվիրաներն էին՝  իսլամ մտաւորականներէն  Շէյխ Ապտուլ Ռահման ալ Քաուաքիպին, Շէյխ Մուհամմէտ Ապտօ, Շէյխ Ճամալ Ատտին ալ Աֆղանին եւ ուրիշներ:

Արեւելքի մասին իր յօդուածներէն մէկուն մէջ Ատիպ կոչ ուղղեց արաբներուն համախմբուելու մէկ ու միացեալ, անկախ պետութեան հովանիին տակ՝ յիշեցնելով պատմական ուժեղ արաբական Կայսրութիւնը: Ան առաջին լուսաւորիչն էր, Շէյխ Ապտուլ Ռահման ալ Քաուաքիպիէն շատ առաջ, որ կոչ ուղղեց արաբ աւագանիին ու մեծամեծներուն համաժողով մը գումարելու, խորհրդակցելու, վիճելու եւ վերջապէս համաձայնութեան գալու արաբ ժողովուրդի իղձերու իրականացման շուրջ:

Ատիպ Իսհաք բարեփոխիչ էր, ոչ յեղափոխական, անկախ այն բանէն, որ կը մատնանշէր Ֆրանսական Յեղափոխութեան իտէալները, ուսման անհրաժեշտութիւնը, գիտութիւնն ու ժողովրդավար գործելակերպը, որոնք կ’առաջնորդեն   քաղաքական, ընկերային ու էքիւմենիք կեանքի բարեփոխման ու այդ բոլորը կարելի էր իրականացնել միայն երեք պայմաններէ մեկնելով.

(ա) Բարեփոխման աստիճանական իրականացում

(բ) Ընձեռուած կարելիութիւններու օգտագործում

(գ) Բարեփոխումը պէտք է որ համընկնի մարդոց կարիքին, ժամանակին եւ տեղին:

Այլ խօսքով, Ատիպ Իսհաք կոչ կ’ուղղէր կառուցելու սահմանադրական օրէնքներու վրայ հիմնուած արաբ հասարակութիւն մը: Ան կը շեշտէր բարենորոգումներ կատարելու ընթացքին ազատութիւններու առաջնային կարիքն ու հրամայականը՝ հաստատելով, որ անոնք քաղաքական կեանքի հիմնական անկիւնաքարերն են, այսինքն՝ իւրաքանչիւր անհատ իրաւունք ունի ազատ ըլլալու, ազատ արտայայտելու, խօսելու ու գործելու, պայմանաւ որ չխախտէ արդարութեան օրէնքները, միշտ նկատի ունենալով այն ժողովրդական ասացուածքը որ կ’ըսէ. «Մի՛ վարուիր այնպէս ինչպէս դուն չես ուզեր, որ անոնք վարուին հետդ»: Ատիպ Իսհաք յիշեցուց նաեւ որ մարդ արարածը կը ծնի ազատ առանց կապանքներու, հետեւաբար մարդիկ պէտք է վայելեն Աստուածատուր այդ արտօնութիւնները, որոնք պէտք է որ ըլլան արդար, համատարած բնակչութեան բոլոր շերտերուն համար եւ չսահմանափակուին իշխանաւորներով ու կղերով:

 

ԱՏԻՊ  ԻՍՀԱՔԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻԾԸ

Ատիպ Իսհաք դէմ էր օտարներու միջամտութեան կամ իշխանութեան, հետեւաբար առաջամարտիկն էր ինքնիշխան երկրի պահպանման արաբներուն ուղղած իր կոչով՝ պայքարելու օտարներու, յատկապէս Արեւմտեան գաղութատիրական երկիրներու եւ Ցարական Ռուսաստանի, լուծին դէմ, բացայայտօրէն պաշտպանելով Ալճերիոյ ժողովուրդի արդար պայքարը ընդդէմ Ֆրանսայի:

 

ԱՏԻՊ  ԻՍՀԱՔ ՈՐՊԷՍ ԼՐԱԳՐՈՂ

Իր կարճատեւ կեանքի տարիները (1877-1884) անցուց մամուլին ծառայելով եւ իր խոր հետքը թողուց «Մասր», «Թաքատտոմ», «Թիճարա» եւ «Մասր ալ Գահիրա» թերթերուն վրայ: Իր ժամանակաշրջանին հրատարակուող արաբերէն պարբերականներու թիւը խիստ սահմանափակ էր արաբական աշխարհի տարածքին, մեծ մասը, առհասարակ, ունէր ուսումնադաստիարակչական բնոյթ: Այդ մասին կը վկայեն որոշ արաբ ուսումնասէրներ:

– Դոկտ. Ապտուլ Լաթիֆ Համզէ կը գրէ. «Իրականութեան մէջ «Մասր» եւ «Թիճարա» թերթերը ամենաուժեղ հիմնաքարերն էին արաբական ազգային ու գրական կեանքին»:

– Նաճիպ Թաուֆիք կը գրէ. «Ատիպ Իսհաքի թերթերը առաջին քայլն էին մամուլը ժողովուրդին սեփականութիւնը դարձնելու ու հրապարակագրական յօդուածները զարգացնելու իմաստով»:

Իր հերթին Ատիպ Իսհաք «Մասր» թերթին մէջ հետեւեալը գրեց իր քաղաքական գործունէութեան եւ լրագրութեան մասին . «Յօդուածներու լաւ ընտրութիւնը թերթերու ամենակարեւոր պարտականութիւններէն մին է, զանազանելով կարեւորը նուազ կարեւորէն, ընտրելով դրական լուրերը՝ մարդոց քաջալերելու, օգնելու որ անոնց ուղեղներուն մէջ բոյն դրած սնոտապաշտութիւնը վերանայ, ժողովրդական զանգուածներուն միասնութեան կոչ ընելու յստակ, լրագրական հասկնալի լեզուով»:

Այդ ամէնով հանդերձ, Իսհաք լրագրութեան համար սահմանուած օրէնքի եզրերը կ’անցնէր՝ խստիւ քննադատելով թուրք իշխանութիւնները, արմատական փոփոխութիւններ մտցնելով կեանքի բոլոր բնագաւառներէն ներս: Ատիպ Իսհաք ազատ արձակեց իր քննադատութեան սանձը՝ ստեղծելով նոր ոճ մը, որ  այդ տարիներուն գոյութիւն չունէր այլոց մօտ:

Այդ մասին ակնարկեց գերմանացի արեւելագէտ Ռոթման՝ հետեւեալ խօսքերով. «Ատիպ Իսհաք արաբական ազգային եւ գրական այն խոշորագոյն ռահվիրաներէն էր, որ կոչ ուղղեց ազատագրուելու երկարատեւ դարերէ ի վեր շարունակուող թրքական լուծէն, սակայն ճարահատ ստիպուեցաւ հեռանալ Սուրիայէն՝ իր խմբագրած մամուլի էջերուն ընդմէջէն թրքական իշխանութիւններուն ուղղուած խիստ քննադատութիւններուն պատճառով:

 

ԾԱՂԿԱՔԱՂ ՄԸ ԱՆՈՐ ՄԻՏՔԵՐԷՆ

(1) Իսհաք «Ազատութիւն Եւ Քաղաքականութիւն» խորագրով իր յօդուածին մէջ կը գրէ.

«Կեանքը կը պահանջէ, որ քաղաքացին ըլլայ ազատ իր կարծիքով, գործունէութեամբ ու հաւատալիքներով՝ պայմանաւ, որ որեւէ վնաս չհասցնէ հասարակութեան: Ազատութեան հիմքերը կը կազմեն գիտութիւնը, Ազգային ընդհանրական ու անհատական շահերը:

(2) «Քաղաքականութիւն եւ վարք ու փառք» յօդուածին մէջ

Կը շարունակէ վերոյիշեալ գաղափարը գրելով.

«Իրականութիւն է որ քաղաքականութիւնը սերտօրէն կապուած է վարք ու փառքի հետ, որովհետեւ անիկա կառավարութիւններու հիմնական նպատակն է եւ իշխանութիւնը պէտք է ձգտի իրաւունքներու պաշտպանութեան, արդարութեան հաստատման, որ չի կրնար գոյութիւն ունենալ առանց ազատութիւններու: Այդ բոլորով հանդերձ, սակայն, ծայրայեղ ազատութիւնը վնասներ կը պատճառէ, եթէ քաղաքացին չ’առաջնորդուիր ուղիղ ճանապարհներով՝ յարգելով քաղաքացիներու ու պետութեան օրէնքները, միաժամանակ մոռացութեան չտալով իր պարտականութիւնները հայրենիքին նկատմամբ: Հետեւաբար այս բոլորին հիմքին մէջ կարիքը կը զգացուի վարք ու փառքի, դաստիարակութեան ու անհատներու յղկումին»:

Ատիպ Իսհաք «Ալ-Զահրա Ընկերութեան» անդամներուն ներկայացուցած դասախօսութեան մը ընթացքին անդրադարձած է նաեւ անկախութեան եւ ենթակայութեան նիւթին՝ հետեւեալ կոչը ուղղելով.«Եղբայրնե՛ր, սթափ մարդիկ մեզ զարթնեցնել կը փորձեն: Ելէ՛ք զուլում գործող մարդոց դէմ, որոնք մեզ կը ծեծեն, կը բանտարկեն, կարծէք մենք համոզումով գնած ենք այն շղթաները, որոնցմով կապուած ենք ու կը պահանջենք այդ ստոր արարածներէն որ մեզ առաջնորդեն»:

Ատիպ Իսհաք, 1880-ին, «Մասր ալ Քահիրա» թերթին մէջ բրտութեան ու զուլումի մասին հետեւեալը կը գրէ.

«Ո՛վ ժողովուրդ, կը համբերէք ձեզ կեղեքողներուն, զուլումի ենթարկողներուն ու կապանքներ դնողներուն, կարծէք այդ կապանքները ոսկեայ զարդեղէններ են: Ձեր գլուխները կը խոնարհեցնէք անոնց դիմաց այն աստիճան, որ դիտողը կը հարցնէ, թէ դուք մարդկային արարածնե՞ր էք, թէ գործիքներ»:

(3) Ատիպ Իսհաք, 1881-ին, «Ալ Թաքատտոմ» թերթին մէջ կանանց մասին հետեւեալը կը գրէ.

«Հիները կանանց համարած են ցած աստիճանի բանականութեամբ արարածներ, սակայն սոյն նկարագրութիւնը չի յարմարիր 19-րդ դարու կիներուն: Բացայայտ կը յայտարարենք, որ կանայք լրիւ համահաւասար են տղամարդկանց, սակայն պէտք չէ նմանցնել անոնց, որովհետեւ կանայք տարբեր են իրենց ֆիզիքական իւրայատկութիւններով ու հոգեկան աշխարհով, ուստի պէտք է զանոնք մեծցնել, դաստիարակել եւ ուսում տալ՝ ջնջելու երկու սեռերուն հասարակական տարբերութիւնները, յատկապէս, որ այսօրուան իգական սեռը ապագայի յարգելի կինն ու մայրն է:

(4) Ատիպ Իսհաք իրաւունքներու եւ պարտականութիւններու մասին գրելով կը շեշտէ, որ «կեանքի բարձրագոյն իմաստութիւնն ու արդարութիւնը կ’իրականան միայն մարդկային իրաւունքներու ու պարտականութիւններու զուգահեռ ճանաչմամբ ու ընթացքով»:

(5) 1876-ին, ան «Մասր ալ Քահիրա» թերթին մէջ գրեց նաեւ Արեւելքի յետամնացութեան մասին ըսելով.

«Արեւելքը պարտի լուսաւոր գաղափարներով, կամքի սուրով ոչնչացնել միապետութիւնը, զուլումն ու մոլեռանդութիւնը եւ գիտութեամբ քանդել գերութեան բանտերը՝ վերականգնելու ու վերակառուցելու անցեալի փառքը եւ շարունակելու ապրիլ այնպէս, որ ոչ մէկ հետք մնայ Արեւելքի յետամնացութենէն…»:

(6) Յիշեցուց նաեւ պարտադիր երկսեռ ուսման անհրաժեշտութեան մասին՝ հաստատելով այն ոսկի ասացուածքը. որ կ’ըսէ թէ. «բանտախցիկները կը պարպուին այն ժամանակ, երբ դասարանները լեցուին՝ պայմանաւ, որ ուսումը պարտադիր ըլլայ բոլորին համար»:

 

Ընթերցողը թող ներէ մեզի  այսքանով, որովհետեւ ջանացինք յօդուածի մը սահմանափակ էջերուն ընդմէջէն ներկայացնել գլխաւոր հակիրճ գիծերը այս անտեսուած, սակայն համաարաբական մակարդակով մեծ արժէք ներկայացնող արաբական ազգային լուսաւորութեան ռահվիրային, որ զոհեց իր ողջ կարճատեւ կեանքը -յանուն արաբներու եւ Արեւելքի լուսաւորման ու զարթօնքին:

————————————————————————————————————-

(Սոյն յօդուածը աւելի ընդարձակ ձեւով, արաբերէն լեզուով կարդացուած է Հալէպի Մատենադարանի բեմէն՝ Արաբ Գրողներու Ընկերակցութեան եւ Հալէպի Արաբական Մշակոյթի Տնօրէնութեան կազմակերպութեամբ տեղի ունեցած ձեռնարկին):

Share.

Comments are closed.