ԱՏԻՊ ԻՍՀԱՔ՝ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԶԱՐԹՕՆՔԻ ՄԵԾԱԳՈՅՆ ՀԱՅ ԼՈՒՍԱՒՈՐԻՉՆԵՐԷՆ

0

 

Բժիշկ.Ալեքսանտր Քէշիշեան

Արաբ Գրողներու Միութեան Անդամ

«Ալ Ատիյէթ Հնագիտական Տարեգիրք»ի Գլխաւոր Խմբագիր

Հայեր աւելի քան 1000 երկարաձիգ տարիներ ապրած են Մերձաւոր Արեւելքի տարածքին։ Այս իրականութեան լաւագոյն փաստերն են բազմաթիւ հայկական բնակավայրերը, եկեղեցիները, հոգետուները, յուշարձանները, արաբատառ արձանագրութիւնները Հալէպի, Լաթաքիոյ եւ Դամասկոսի մէջ, ինչպէս նաեւ զուտ հայկական գիւղերը, ինչպէս՝ Եագուպիէն, Արամօն, Ղնեմիէն, Ճիտէյտիէն եւ այլն, որոնց հայ բնակիչները, ժամանակի ընթացքին, կորսնցնելով իրենց մայրենին, դարձան արաբախօս եւ տեղացիներուն կողմէ կոչուեցան «Հին Հայեր» մինչեւ 20-րդ դարու երկրորդ կէսը։ Այս արձանագրութիւնը պահուեցաւ նոյնիսկ սուրիական անձնաթուղթերուն մէջ:

Հայ բնակչութիւնը թողուց իր տեսանելի ազդեցութիւնը տեղական կեանքի գրեթէ բոլոր ոլորտներուն մէջ, սակայն շեշտը այստեղ պիտի դնենք մշակութային ու քաղաքական կեանքի լուսաւորչական բնագաւառին վրայ:

Շատ քիչերուն ծանօթ է, որ մօտաւորապէս 400 արաբախօս հայեր՝ մտաւորականներ, կղերականներ եւ ուրիշներ, 17-րդ դարէն մասնակցած են արաբական ու հայկական ազգային զարթօնքին, ստեղծելով արաբերէն գրական կոթողներ։ Անոնք մեզի ժառանգ ձգած են գիրքերու հարուստ դարան մը: Այստեղ յիշենք նաեւ, որ այդ երախտաւորներուն ճնշող մեծամասնութիւնը կը պատկանի Հայ Կաթողիկէ յարգարժան Համայնքին, որ միշտ անմիջական շփման մէջ էր տեղացի բնակիչներուն ու եւրոպական յառաջադէմ կեանքին հետ:

17-րդ դարէն կարելի է յիշել Շահին Քանտին, Մկրտիչ ալ Քասիհ ալ Արմանին եւ Պատրիարք Աբրահամ Արծիւեանը:

18-րդ դարէն՝ Յովակիմ Վարդապետ Պալիթ եւ Առաջնորդ Պասիլիուս Այվազ։

19-րդ դարէն Առաջնորդ Ղրիղորիուս Պալիթ, Առաջնորդ Ճըպրայիլ Քատիտ եւ բազմահռչակ լուսաւորիչ ու արտերկրի մէջ առաջին արաբերէն թերթի՝ «Միրաաթ ալ Ահուալ» հիմնադիր Ռըզք Ալլա Հասսուն։

20-րդ դարէն Հայր Պութրոս Քուշաքճի, Նիքոլա Ճանճի արաբերէն ու ֆրանսերէն հռչակաւոր «Պարք Աշշիմալ» թերթի տէր եւ խմբագիր:

Ուրախալի է նշել նաեւ, որ վերոյիշեալ առաջամարտիկներու աշխատանքը կը շարունակեն քանի մը մտաւորականներ, որոնք կը ներկայացնեն հայն ու Հայաստանը՝ բնականաբար արաբերէնով:

 

Դժբախտաբար Ատիպ Իսհաքին անդրադարձող աղբիւրները խիստ ժլատ են, յատկապէս, որովհետեւ այդ օրերուն Լիբանանի լատին-կաթողիկէ մոլեռանդ կղերները գողնալով, հրոյ ճարակ դարձուցած են անոր յօդուածներն ու ուսումնասիրութիւնները, հերետիկոս համարելով զայն: Հետեւաբար մեր ուսումնասիրութիւնը ստիպուեցանք հիմնել անոր փրկուած գրական ժառանգին, ինչպէս նաեւ կողմնակի որոշ աղբիւրներու վրայ, որոնցմէ կարելի է յիշել.

(ա) Հայկական Սովետական մեծ Համայնագիտարանը:

(բ) Արեւելագէտ-արաբագէտ դոկտ. Յարութիւն Նաճարեանի սքանչելի երկը, որ թարգմանուած է նաեւ արաբերէնի՝ «Արաբական Ազգային Մշակութային Զարթօնքը» խորագիրով:

(գ) Հալէպի Ազգ. Առաջնորդարանի 2008 տարուան «Երթ» տարեգիրքը:

(Դ) Նաճի Ալլուշի, «Ատիպ Իսհաքի Քաղաքական Եւ Ընկերային Յօդուածները»:

 

ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹԻՒՆ

Ատիպ Իսհաք ծնած է Դամասկոս, 21 Յունիս 1856-ին ու վախճանած՝ 12 Յունիս 1885-ին, 30 մատղաշ տարիքը չբոլորած: Ան հայկական ծագումով լիբանանցի գրող է, Պէյրութ մեծցած։ Ան ցայսօր կը համարուի Արաբական Ազգային-Մշակութային Զարթօնքին ամենապանծալի լուսաւորիչներէն մէկը: Առաջին մտաւորականն էր, որ կոչ ուղղեց արաբ ժողովուրդին փառելու իր ազգային ինքնութեան ու արժէքներուն: Ան իր գիտակցական ողջ կեանքը նուիրեց գրելու արուեստին՝ շատ կանուխ հասակէն, 18 տարիքը չթեւակոխած, նախագահեց առաջին արաբական գրական-ընկերային-քաղաքական «Գրականութեան Ծաղիկ» ընկերութեան: 19 տարեկանին մասնակցեցաւ արաբական համայնագիտարան մը պատրաստելու դժուարին աշխատանքին ու անոր հատորներուն ընդմէջէն արաբներուն ծանօթացուց եւրոպական թատրոնը, միաժամանակ դառնալով առաջին արաբական արհեստավարժ թատրոնի հիմնադիրն ու տնօրէնը:

Այնուհետեւ, 21 տարեկանին, մխրճուեցաւ Եգիպտոսի ազգային ազատագրական պայքարին մէջ՝ իրմէ շատ աւելի տարիքոտ այլ հռչակաւոր արաբ ազգայիններու հետ: 23 տարեկանին ենթարկուեցաւ քաղաքական գործիչներու ու որոշ կաթոլիկ կղերականներու հալածանքներուն, սակայն աներեւակայելի խիզախութեամբ դիմացաւ աքսորի այդ ծանր օրերուն, որոնք աւելի եւս կարծրացուցին անոր կամքն ու յամառ պաքարը այդ յետադիմական շրջանակներուն դէմ:

Ատիպ 26 տարեկանին մէկ ձեռքով բռնեց գրիչը, միւսով՝ թուրը ու պայքար յայտարարեց գաղութարարներուն դէմ։ Ձերբակալուեցաւ, չարչարանքի ենթարկուեցաւ ու բազմաթիւ անգամներ աքսորուեցաւ, որոնց հետեւանքով ֆիզիքապէս տկարացաւ եւ անդարմանելի հիւանդութիւնը անոր վտիտ մարմինը հիւծեց։ Մահացաւ Լիբանանի Հատաս գիւղը «երբ տակաւ հազիւ հասած էր լիալուսնի տարիքին»:

Այդ բոլորով հանդերձ, սակայն, Ատիպ Իսհաք կ’անտեսուի բոլորին կողմէ, չ’արժանանար պէտք եղած ուշադրութեան ու իր աշխատանքները չեն գնահատուիր:

Իր ծնած տարիներուն, Դամասկոս խիստ յետամնաց քաղաք մըն էր համեմատած Պէյրութի եւ Գահիրէի հետ, ուր կը տիրապետէին ծուլութիւնը, տգիտութիւնն ու յետամնացութիւնը թուրք վալիներու, պաշտօնեաներու եւ կղերականներու: 1860-ին թուրքեր Դամասկոսի մէջ հրահրեցին զարհուրելի ջարդ մը, որ աւարտեցաւ 6000 քրիստոնեաներու մորթոտումով։ Ատիպի ընտանիքը այն փախստականներէն էր, որ ապաստանեցաւ ալճերիացի մարդասէր, վտարանդի իշխան Ապտուլ Քատէր ալ Ճազաիրիի պաշտպանութեան ներքոյ:

Ատիպ իր նախնական ուսումը կը ստանայ ֆրանսացի լազարիստ վարդապետներու վարժարանէն ներս՝ իր աշխատասիրութեամբ գերազանցելով իր դասընկերները, նոյնիսկ գիտական նիւթերու մէջ, անկախ այն բանէն, որ ան աւելի թեքում ունէր գրականութեան, բանաստեղծութեան ու լեզուական հարցերուն, այն աստիճան, որ արաբերէն լեզուի ուսուցիչը Ատիպի հօր կ’իմացնէր, որ ան ծնունդով բանաստեղծ էր:

Ատիպ Իսհաք 10 տարեկանէն սկսեալ բանաստեղծութիւններ կը յօրինէր, այն ժամանակ, երբ տակաւին անտեղեակ էր քերականական օրէնքներուն ու յանգերուն: Երբ թեւակոխեց 12 տարիքը, իր զգայուն սիրտին արգասիքը հանդիսացող բանաստեղծութիւնները սկսան երեւալ որոշ թերթերու ու պարբերականներու էջերուն վրայ, որոնց համար, որպէս քաջալերանք, ստացաւ փոքր նիւթական գնահատանք։ Սա խանդավառեց անոր զգայուն հոգին: Ատիպի եղբայրը կը հաստատէ, որ Ատիպ մինչեւ այդ տարիքը արդէն յօրինած էր 1000 տուն բանաստեղծութիւն, որ կարելի էր վերածել երգերու: Ան փոքր տարիքին կ’օգտագործէր հայերէն, արաբերէն, ֆրանսերէն եւ թրքերէն լեզուները:

Ան կիսաւարտ թողուց ուսումը ընտանիքին նիւթական անցուկ պայմաններուն բերումով ու աշխատանքի անցաւ ծնողներուն օգնելու համար, երբ դեռ 17 գարունը չէր բոլորած: Այդ բոլորով հանդերձ, Ատիպ միացաւ հռչակաւոր մտաւորական Սուլէյմէն ալ Պուսթանիի 1873-ին հիմնուած «Գրականութեան Ծաղիկ» ընկերութեան՝ զրնգուն ճառեր արտասանելով, հայրենասիրական դասախօսութիւններ ու բանաստեղծութիւններ կարդալով եւ ջատագովը հանդիսանալով եղբայրութեան, ազատագրական շարժման, կրօնական հանդուրժողականութեան, ընդդէմ զազրելի կրօնամոլութեան՝ յանուն երկրի ազատագրման եւ հետագայ զարգացման:

Անոր գրական հռչակը տարածուեցաւ։ Որպէս հմուտ յօդուածագիր եւ թարգմանիչ, «Թաքատտոմ» թերթին միջոցով ու խմբագրապետին պահանջով արաբերէնի թարգմանեց երկու գիրք: Այս շրջանին արաբերէնի թարգմանեց նաեւ ֆրանսացի բանաստեղծ Ռասինի «Անտրոմաք» թատերգութիւնը: Ըստ յայտնի արաբ գրող Ճորճի Զիտանի, Ատիպ Իսհաք յօրինեց անոր երաժշտութիւնը, կազմակերպեց դերերու ընտրութիւնն ու բեմադրութիւնը կարճ ժամանակուան մէջ:

1876-ին մեկնեցաւ Եգիպտոս եւ Աղեքսանդրիոյ մէջ իր ընկերոջ Սալիմ ալ Նաքքաշի հետ կազմակերպեց թատերական երեկոներ։ Մինչ այդ, անոր հետ պատրաստած էր որոշ նո%B

Share.

Comments are closed.