ՃԵՄԱՐԱՆԱԿԱՆԻ ՕՐԱՏԵՏՐԷՍ ՓՐՑՈՒԱԾ ԷՋԵՐ

0

Ծանօթ. Այս յուշագրական տողերը նախքան Սուրիոյ տագնապի օրերը, խնդրուած էր ինձմէ ԱՔԵ Ճեմարանի շրջանաւարտից միութեան «Շաւիղ» պարբերաթերթին համար: Այսօր, որոշ լրացումներով կը յանձնեմ մամուլին, միշտ ցանկալով յաջողութիւն Ճեմարանի հայակերտ երթին:

                                                                                  Ժան Հալլաճեան Թորոնթօ

———————————————————————————————————————————

1977-ի դպրոցական տարեմուտի սկզբնական օրերն են: Գրեթէ շաբաթ մը անցած է պաշտօնական բացման թուականէն: Ամրան խանդավառ օրերու առթած գինովութիւնը դեռ եւս համակած է ողջ էութիւնս: Սակայն, երբ գլուխս կ’երկարեմ բնակարանէս դուրս, կը տեսնեմ տերեւաթափի առաջին պատառիկները, որոնք գերեզմաններու մահաբոյրը յիշեցնող խռովայոյզ աշնանային թեւածող զեփիւռին վրայ հանգչած, կու գան այնպէ՜ս կը հպին հոգեպարար տենչանքիս, խամրելով ամառնային կուտակուած խանդս ու թօշնելով ուսուցման թարմ տարեշրջան մը դիմաւորելու վառ ախորժակս: Մեր շէնքէն երբ դուրս կ’ելլեմ, գողտրիկ փչող զով հովի խլեակները, հազիւ կրնան գգուել խնամուած մազս, որ քանի մը օր ետք զոհ պիտի երթայ «Ֆըթուէ»ի սպային հարթիչ մկրատին:

Թիլէլ պողոտան դեռ թմբիրի մէջ է: Հազիւ աղբահաւաքներու յարդէ աւելին խշշոցը լսելի է: Թիլէլի կից մեր տան փողոցը՝ Հրշէջներու պողոտան, հայկականութեամբ տրոփող ներկայութիւն է: Հայ խանութպաններու ստուար գոյութիւնը տարբեր երանգ կու տայ քաղաքի այս բաժինին ընկերային-ժողովրդագրական դիմագիծին: Այս դրոշմը իր տեսակով չի նմանիր Նոր Գիւղի հայատրոփ հաւաքականութեան: Պէտք է ընդունինք, որ քաղքենիական դրոշմը տիրող է մեր շրջանին վրայ: Բայց ի՜նչ փոյթ, կարեւորը այս «Կէթօ»ն մեզ պիտի ուղղէ հոն, դէպի Նոր Գիւղ աւան՝ Երկիր յիշեցնող մէկ պուճուր հայութիւն համատեղող ովասիս: Մեր պողոտայի խանութպանները՝ Գրատուն Պեքարեանը, դերձակ Կարօն, դերձակ Շահնուրը, «կաթոճի» Սարգիսը, կօշկակար Ներսէսը, գլխարկավաճառ Գէորգը, պնակավաճառ Ետալեանը, կոճակ բացող Մովսէսը, Ֆօթօ Վենիւսը, շապկագործ Շիրազը, կերպասավաճառ Այնէլեանը, վարագոյր ծախող Գօգօն, կօշկավաճառ Պետրոս  Տէրտէրեանը, օղի վաճառող Քէյվանեանը, ռատիօ նորոգող Մուսալլին, դերձակ Կարպետեանը, սանտուիչ Մարտօն, ըստ սովորութեան առաւօտեան ուշ ժամերուն միայն «տարապա»ները պիտի բանային: Թաղի արաբ անուշավաճառ «Տիապ»ը՝ միակն է որ բաց է: Իր իքնատիպ, հրուշակը յիշեցնող «Զըլլէպիէ»ի հոտը կը բուրէ ամէնուրեք:

Ճեմարանի աւարտական դասարանի աշակերտի հանգամանքովս հարբած, շրջանաւարտ ըլլալու երիցագոյնի խրոխտ ակնարկներով, կը փորձեմ աջ ու ահեակ սփռուած կրտսեր ճեմարականներուն ուշադրութիւնը վրաս հրաւիրել: «Ֆըթուէ»ի տարազի ուսերուն վրայ հանգչած կարմիր «ժապաւէն»ները փոխարինած էի կանաչով՝ աւարտական աշակերտի կարգանիշով: Փղոսկրեայ գահի  վայելքը ունեցողի արբանքով կը դիտեմ չորս դիս: Ձեւով մը իրենց կը փորձեմ հասկցնել, որ այս տարի ՄԵՐ տարին է, եւ պէտք է առաւել կարեւորութիւն ընձեռել աւագներուն: Ի վերուց մօտեցումով, կը կարծէի ակնածանք պիտի պարտադրեմ մեզմէ կրտսերներուն, որոնք փողոցի մէկ այլ անկիւնը գրաւած՝ խանդավառ բացականչութիւններով, երերուն շարժումներով, խայտացող կլկլակի նման անհամբեր կը սպասեն «օթօքար»ը: «Օթօքար» ելլելու մենաշնորհը, տնօրէնութեան կարգադրութեամբ, արգիլուած էր երէց աշակերտներուն: Երէցները վեհանձնութիւնը պէտք է ունենային կրտսեր Ճեմարանականներուն զիջելու այդ բարեմասնութիւնը:

Իրանս վէս բռնած, շտապ քայլերով կ’ուղղուիմ Ֆօթօ Հայկին դիմաց՝ հանրակառքի կայան: Սին հոգեվիճակներուս կողքին, քիչ մը լուրջ մտորումներ զգաստութեան լախտի հարուած մը կու տան  սիրամարգի սիգաճեմ պերճանքիս: Ճեմարանէն շրջանաւարտ ըլլալու հոգեմտաւոր խառն յոյզերս, խորքին մէջ կ’անհանգստացնէին զիս: Ես ինծի  հարց կու տայի,  թէ Ճեմարանականի իմ կեանքին աւարտով ուսման հետ իմ սիրալիր կենակցութիւնը ի՞նչ աւարտ պիտի ունենար: Արդեօ՞ք վերջակէտ պիտի դրուէր ուսման հետ մեղրալուսինիս: Արդեօ՞ք ուսման անհատնում աղբիւրէն, մտաւոր պապակս յագեցնելէն պիտի դադրէի: Անտեսանելի հորիզոնը՝ անորոշութիւնը, կը սարսռէր էութիւնս ու յոռետեսութեան շղարշը կը մթագնէր վառ թռիչքս: Անկիւնադարձային եւ ճակատագրական տարի մը դիմակայելու հանգամանքը, դարբինի մուրճի հարուածի սաստկութեամբ կը կռանէր ալեկոծ ներաշխարհս:

Խռովայոյզ, երերուն մտածումներով յղփացած կը սպասեմ «սերվիս»ը: Սովորաբար, կանգառս ճամբու ընթացքին վարորդներուն համար առաջինը կ’ըլլար: Մտորումներուս տողանցքը կ’ընդհատուի յանկարծ, «ՖանՖան»ին ծղրտոց ձայնով. «Եալլա Մէյտա՜ն-Նոր Գի՜ւղ, Նոր Գի՜ւղ»: Արտառոց հնչեղութեամբ ձայնը կը խանգարէ առաւօտեան անդորրը, հրաւիրելով զիս բարձրանալ ինքնաշարժ: Այսօրուան առաջին բարի լոյսը «ՖանՖան»ին հետ փոխանակելով կը նստիմ իր կողքին: Այլ օրեր, պիտի պատահէր, որ  հանդիպէի տարբեր հայ վարիչներու, որոնք «Մէյտան»ի սերվիսի գիծին վարժ ու ծանօթ դէմքեր էին, նաե՛ւ հանրածանօթ իրենց մակդիրներով՝ Պէրլիէ Յակոբը, Թիարա Եախուպը, Պալամուտը, Անֆիէճի Ստեփանը, Լէյլա Եախուպը, Օլիւճի Թորոսը…:

Հայ մեքենավարները յատուկ ակնածանք կը ցուցաբերէին հայ ուսուցիչին նկատմամբ եւ իրենց կու տային սերվիս բարձրանալու նախապատուութիւնը: Եթէ պատահէր աշակերտ մը ու քիչ անդին ուսուցիչ մը կանգնած ըլլային, մեքենավարը, անվարան, ուսուցիչին մօտ պիտի կանգնէր: Այդ մասնաւոր դիմաւորութիւնը կը լրացուէր սիրալիր «Ահլէ՜ն Ուսթազ»ով: Եթէ աշակերտ մը քիչ մը հանգիստ տեղ գրաւած ըլլար, «քիչ մը անդին»ով կը հրաւիրէին զինք հաւաքուելու, «պարոն»ին աւելի լայն տեղ բանալու դիտաւորութեամբ: Ան ալ աւելցնեմ, որ հայ վարորդները շատ պատուախնդիր էին, այն աստիճան, որ երբե՛ք չէին թոյլ տար իրենք իրենց օտարազգի յաճախորդներ վերցնելու, որպէսզի անոնք առիթը չունենան նստելու հայ պարմանուհիներու կողքին եւ խանգարելու անոնց հանգիստը:

Այս առաւօտ ա՛լ յար եւ նման պատկերներու կը հանդիպիմ: Հազիւ «Թօնի Սթիքի» զառիվայրը հասած, «Ֆալաֆէլ Արաքս»ի անկիւնը ամէնէն շատ թիւով Ճեմարանականներու կը հանդիպիմ, որոնք հեւքոտ վազքով, «Աուճաթ ալ Ճըպ»էն օթօքարը փախցուցած ըլլալով՝ մեզի կը միանան: Հինգ հոգինոց տեղերը երթալով կը նեղնան, երբ կը հասնինք Ճաշարան «Գաբրի»ի դարձուածքը: Ականջներս սրած, անհեթեթ փորձ մը կ’ընեմ, երգիչ Ճորճ Թիւթիւնճեանին գիշեր մը առաջ հայրենասիրական-յեղափոխական առինքնող երգերուն,  դարերու խորքէն եկող արձագանգին դղրդիւնը լսելու: Այդ երգերու դիւցազուններուն կերպարները ու հերոսապատումներուն բոցաշունչ դրուագները, մեր հոգիներուն փեղկէն՝ այնքա՜ն հաղորդիչ, այնքա՜ն տոգորիչ կը թափանցէին, պատճառ դառնալով որ մեր մէջ յորդի ցայտող, անտաշ ազգային ինքնագիտակցութեան տարերքը: Ինքնըստինքեան, այդ երգերու տրոփիւնով, յուշիկ կը մրմնջեմ «Ձա՛յն տուր, ո՛վ ֆետայ, ինչո՞ւ ես տրտում…», արժանանալով նստողներուն ապշահար նայուածքին ու խանգարելով «ՖանՖան»ին  առօրեայ թախծոտ սրտին յանկերգը՝ յորդորը, երբ կ’ըսէր.

-Տղա՛ք, դասերուն կարեւորութիւն տուէ՛ք, պարոնին դասը լաւ մտիկ ըրէ՛ք: Գիտցէ՛ք, որ «կարդալ»ը ոսկի ապարանջան է …

Մեր հայ Վարորդները ընդհանրապէս չէին արտայայտուեր պատշաճ բառամթերքով ու լեզուական ընդունելի տարազով, սակայն շեշտակիօրէն իրենց խօսքերուն եւ գործերուն ընդմէջէն կը դրսեւորէին յատուկ պատկառանք ու երախտապարտութիւն՝ բոլո՛ր անոնց, որոնք ուսման եւ ուսուցման հետ կ’առնչուէին: Տարբեր եղանակներով այս մէկը կը դրսեւորէին: Այդ ձեւերէն մէկն ալ սերվիսի ճշդուած գիծէն դուրս ելլելով, մինչեւ Ճեմարանի դրան առջեւ  հասցնելն էր աշակերտները եւ ուսուցիչները, մանաւանդ երբ անդրադառնային, որ վեր չբարձրանալը՝ դասապահէն ուշանալու պատճառ կրնար ըլլալ, որ անընդունելի հանգամանք էր իրենց շուկայական յայսմաւուրքին մէջ:

Հայ վարորդներուն զրոյցի հիմնական առանցքը նաե՛ւ կը կազմէր հոգեհատոր սերվիսի մեքենան: Ցասումով կը պատմէին, թէ ինչպէ՛ս կարգ մը յաճախորդներ անխնայ կը վերաբերէին իրենց «հոգեհատոր»ին հետ: Այսպէս՝ աղբ կը թափեն, դուռը ամուր կը խփեն, պատուհանը շատ արագ շարժումներով վեր-վար կը հանէին, շատ մը պարագաներու պատճառելով  նիւթական վնասներ: Երբեմն, իրենց համեմուած «հերոսապատում»ներն ալ  կը զարդարէր խօսակցութիւնը: Օրինակ՝ ոստիկաններու հետ առօրեայ անհաղորդ յարաբերութիւննին՝ տառապանքնին, ու թէ ինչպէ՜ս միշտ անիրաւուած վերաբերմունքի կ’ենթարկուին զիրենք տուգանելու ձգտող ոստիկաններու կողմէ: Յոխորտանքով կը պատմէին, թէ ի՜նչ ճարտարութեամբ՝ «խաթր»երնուն նայելով, ընդհանրապէս կը պրծէին նիւթական ծանր տուգանքէ, կարմիր թղթոսկեայ տասնոց մը սահեցնելով ներկայացուելիք վկայագրին մէջ:

Վասպուրականի շէնքին առջեւէն անցած պահերնուս, կը յիշեմ մեր մարզանքի ուսուցիչ «Այրանճի Աբրահամ»ին  ֆութպոլի կեանքի պատմութեան դրուագները: Թէ ինչպէ~ս Գերմանիկ Վասպուրականի անպարտելի խումբը, «յայտէ՜, պապէ՜,յայտէ՜» բացագանչելով՝ յաղթական իր վերջին հաւաքատեղին ակումբի շրջափակը կը դարձնէր անպայման, հոծ հաւաքուած մարաշցի համակիր զանգուածի մը զօրակցութեամբ:

Վաղ առաւօտեան «Քէպապճի Պայթուկ»ին բացօթեայ կառքէն «ճիկարէ  քէպապ»ի քուլայ-քուլայ գալարուն ծուխի հետքերով ու անկէ բուրած  ախորժաբեր բուրմունքով օծանուած, կը հասնինք Սահակին սրճարանին դիմաց:

Պատանեկութեանս օրերուն, հատուկենտ լսած էի Սահակի ոդիսականին ու սխրագործութեան մասին: Ինծի համար Նոր Գիւղի դարպասը եւ ամրոցը այդ  խորհրդաւոր քարաշէն, բազմայարկ, մշտադալար պուրակով պարուրուած սրճարանն էր: Երբե՛ք խիզախութիւնը չէի ունեցած մտնելու անոր շրջափակէն ներս: Կը հաւատայի, որ անոր սանդուխները բարձրանալը վիճակուած է այն յատուկներուն, այն նուիրեալներուն, որոնք դրոշմուած են գաղափարապաշտ մարտիկի բարոյական միւռոնով եւ ուղղակի մկրտուած Դրոներու, Հրաչ Փափազեաններու, Թէհլիրեաններու քուրային մէջ: Կը դաւանէի, թէ գաղափարական մարտիրոսութեան ընծաներուն միայն վիճակուած էր անոր դարպասը թակելը ու գաղափարական ապարանքի շքեղութիւնը վայելելը: Ինծի համար մոգական խորհրդաւոր ամրոցի տարազով կը ներկայանար այդ արտաքնապէս անշուք սրճարանը: Մինչ կազմաւորուելիք գաղափարական դեռատի ինքնութիւնս, կապանքի տակ կը պահէր զիս՝ թոյլ չտալով մագլցիլ անոր բարձունքը: Կը մտածեմ, թէ այդ խորհրդաւոր դիւցազուններու մեհեանը, անոր հիւրընկալ քերովբէները դեռ հո՞ն են արդեօք: Տակաւին դարպասի արանքներէն աջալուրջ կը հսկե՞ն Նոր Գիւղի անդորրութեան:

(շարունակելի)

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.