ՃԵՄԱՐԱՆԱԿԱՆԻ ՕՐԱՏԵՏՐԷՍ ՓՐՑՈՒԱԾ ԷՋԵՐ

0

Հաւաքեցի հոս ու հոն տարտղնուած արիութեան բեկորներս ու խթանելով խամրացած քաջութիւնս՝ լորձունքս կուլ տուի, թրջելով ձայնային լարերս ու սկսայ ընթերցել.

 

«Վերջին Շարադրութիւնս1

Հրաժեշտի շարադրութիւնս՝ պէտք է ըլլայ դիպուկ թէ՛ իր թեմայով, թէ՛ իր խորքով: Դէպքե՜ր ու կերպարնե՜ր մտքիս մէջ կը տողանցեն, զիրար կը հրմշտկեն ու կը բախին մտածումներուս քարափին, բայց որեւէ մէկը, որպէս իւրայատուկ նիւթ, հաւանութեանս չէր արժանանար: Վերջին շարադրութիւնը, գուցէ իրողապէս պիտի ըլլար իմ գրելիքներուս վերջին արգասիքը: Մատիտս կը սահեցնեմ փորձելով յարմարեցնել խորագիր մը: Քանի մը փորձէ վերջ, մտքիս մէջ կը փայլատակի գաղափար մը, «Վերջին Շարադրութիւնս» դարձնել խորագիր: «Էվրէգա» կը բացագանչեմ սահեցնելով գրիչս ու թուղթին յանձնելով տարտամ մտածումներս:

 

 

1 – Արձանագրուած շարադրութեան այս տողերը, որոշ խմբագրական լրացումներով արտագրած եմ այդ տարուան շարադրութեան տետրակէս:

 

 

Մտքով կը սաւառնիմ հեռուն՝ մանկական աղոտ յիշատակարաններու շտեմարանս, ուր կը տեսնեմ օրիորդ մը, ձեռքէս բռնած, կ՛օգնէր որ գծագրեմ «ա» տառը: Ետեւ-ետեւի զուգահեռ գիծերու մէջ, կարելի համաչափութեամբ՝ կը փորձէի տեղադրել «ա»ն: Յաջորդաբար «բ»ը ու «գ»ը: Յաջորդող օրերուն այբենարանի բոլոր տառերուն հետ ընտելանալու նոյնանման ճիգ կը թափէի:

Մանկապարտէզի դպրոցական օրերէն հետաքրքրական դէպքեր ա՛լ ամրագրուած են յիշողութեանս մէջ: Այսպէս, ինչպէս կարգ մը երեխաներ, ես ալ գիշերները կ՛ընդդիմանայի կանուխ անկողին ուղղուելու գաղափարին: Հայրս երկա՜ր տքնանքէ ետք, գտած էր դիւթիչ բալասանը, աւելի ճիշդ՝  զիս քունի տանելու զգլխիչ թմրանիւթը: Մեղմ, հայրենասիրականյեղափոխական մեղեդիներու ծուէններով, հեշտագին՝ զիս կը յանձնէր քունի հաշիշով օծուն կոհակներուն: Հայրենասիրական երգերը կը դրոշմուէին մանկական գողտրիկ ներաշխարհիս մէջ: Անոնց արձագանգը չէր ուշանար եւ յաջորդող օրերուն կը լսուէր մանկապարտէզի դասընկերներուս մօտ, որոնք օրական՝ պիտի ճաշակէին այդ հանկերգը ու թութակի նման, իրենց կարգին, պիտի իւրացնէին զանոնք: Մինչեւ հոս, անբնական բան չկար: Արտասովոր ընթացքը յաջորդող փուլն էր, երբ օր մը նոյնինքն դասընկերներէս Արան, տան մէջ հպարտութեամբ պիտի մեներգէր այդ «երգերու ուսուցում»էն պատառիկներ, զարմանք պատճառելով ծնողաց: Այո՛ զարմանք, որովհետեւ ծնողքին համար ալ անակնկալ էր լսել երգեր, որոնք «Անառատ Յղութեան Քոյրերու» դաստիարակութեան եղանակին շատ ա՛լ հաշտ չէին սազեր: Առի հետաքրքրութիւն,  դիմելով վարժարանի Քոյրերուն, բացայայտուեցաւ, որ այդ դրածոյ «Ընկեր Փանջունի»ական հովերը, չարաճճի Ժանոյին՝ մանկունակ, անմեղ «ամբոխավարական կատարողութեան» արդիւնքն էին:

Մանկապարտէզի տարիներու աւարտով, կեանքի այլ դասաւորումով յաճախեցի ոչ հայկական վարժարան: Թէեւ տան մթնոլորտս իր շարունակականութիւնը պահեց, եւ հոն նորութիւն չկար, սակայն բոլորովին հակոտնեայ աշխարհի մը մէջ յայտնուեցայ: Բոլորովին օտար միջավայր, օտար կենցաղ, օտար լեզու եւ անհաղորդ, նոր ընկերներ: Կը նմանէի այն նորածինին, որ նոր կտրուած էր հարազատ մօր կաթով սնանելու պատեհութենէն ու ամէն վայրկեան մօր տաքուկ ստինքին փարելու տենչը կ՛ապրէր: Օրեր ետք պիտի յանձնուէի ժամանակի տարերքին ու յարմարէի նոր, պարտադրուած միջավայրին: Հարկադրաբար պիտի սնանէի ու յղփանայի օտարամուտ բարքերով: Ֆրանսերէնը, շատ արագ, դարձաւ մայրենիս ու հետզհետէ «այբը սանտր» տեսնելու վիճակին մատնուեցայ: Անցան երեք տարիներ, որոնք բաւարար էին մոռցնելու «ա»ն:

Երեք տարիներ օտար օրօրոցներու վրայ տարուբերեցայ, անհարազատ խաղավայրերու ցայտաղբիւրներու ջուրը ըմպեցի: Յանկարծ, իրերու մէկ անակնկալ դասաւորումով , երանելի օր մը, ետին ձգեցի Ֆրանսուան, Ֆատին, Աթա Ալլան, Ալֆօնսը, Ժիլպէրը, Մօրիսը  ու տարիներու տուայտանքէ ետք, վերադարձայ հայկական դպրոց, ուր կրկին պիտի  խաղայի՝ Գոգոյին, Պետիկին, Յարութին ու Համբիկին հետ: Հայկական դպրոց վերադարձս այդքա՜ն ալ հեշտ չեղաւ: Դպրոցի տնօրէնութիւնը, տեսնելով հայերէնի ոչ բաւարար մակարդակս, մտահոգ էր՝ թէ ինչպէ՞ս պիտի կարենայի քայլ պահել ու ընկալել դասարանի «առաջատար» հայերէնը: Հօրս երաշխաւորութիւնը պիտի բաւէր համոզելու պարոն Փիլիպոս Դերձակեանը, որ դպրոցական տարեմուտին, հայերէնը ընդունելի ու բաւարար մակարդակի աստիճանի տեսնէր մէջս, ու ես կազմ պատրաստ ըլլայի իւրացնելու վարժարանին մատուցած հայերէնը: Ամրան արձակուրդս անցուցի «Պետիկն ու Գայլը»ի, «Փոքրիկ Անին»ի, «Գիծ եւ Գիր»ի աշխարհին հետ վերածանօթացմամբ ու հօրս ճիգերով կրցայ մայրենիին հետ նախնական «ընտելացման» մթնոլորտին մէջ մտնել: Ամառնային «devoirs de vacances»ը  փոխարինուեցաւ «Շողական»ով: Վերջապէս, Երեք ամիսներու տքնաջան աշխատանքէ ետք, այլեւս «Ա»ն հարազատի հանգամանքով  կ՛ընկալէի:

Այս բոլոր ճիգերով մէկտեղ, դպրոցական առաջին եռամսեակի հայերէնի դասապահերը ինծի համար  գողգոթայ բարձրանալու չափ մղձաւանջ էին: Հայերէնի պահը երբ մօտենար, սարսուռ մը կը պատէր ողջ էութիւնս: Կը նախանձէի դասընկերներուս սահուն ընթերցանութեան համար: Ամօթխածութեամբ  կը փորձէի հետեւիլ ուսուցիչին: Իսկ ուղղագրութեան պահը հանելուկի պահ էր ինծի համար: Չէի ըմբռներ, թէ ինչո՞ւ Մաշտոց «ր» ու «ռ»ն հնարած էր, ինչո՞ւ համար «դ» եւ «թ» պէտք է ըլլան մայրենիին մէջ, երբ ֆրանսերէնը միայն ունէր «r» եւ «t»:

Օրերու թաւալումով այբբենարանի խորթացման պայմանգրութիւնս վերջ գտաւ: Այլեւս վանողական չէր իմ եւ այբբենարանի միջեւ յարաբերական կեանքը: Կամացկամաց կը փառատէր վերածանօթացման պրկուած մթնոլորտը ու կը վերադառնայի վաղեմի մեր տաքուկ սերտաճման օրերուն: Ա՛լ չէի նմաներ այն պանդուխտին, որ երկար տարիներու  բացակայութենէ ետք, երբ կը վերադառնար իր հարազատ օճախ, առաջին հանդիպումով՝ մօտ հարազատն անգամ կը վարանէր տաքուկ եղանակով իր հետ ողջագուրուելէ: Յամառ աշխատանքով կրցած էի փարատել ամօթխածութեան քօղը եւ վանել մէջէս վարանումի ուրուականները: Այլեւս «ջուրի կտոր» ընթերցանութեան ունակութիւն ձեռք ձգած էի: Ալ կը տարբերէի «ե»ը «է»էն:

Երբ հինգերորդ դասարան էի գրեցի առաջին շարադրութիւնս: Նիւթը չեմ յիշեր, բայց կը յիշեմ, որ դիմած էի հօրս օգնութեան: Այս պահուս կը գրեմ «Վերջին Շարադրութիւնս» առանց օգնութեան:

Մտաբերեցի Պարոն Մկրտիչեանի թելադրանքը, որ շարադրութիւնը երկարապատում ըլլալու չէ անպայման եւ ինք քանի մը տողերով ի՛սկ բաւարարուած պիտի ըլլար, եթէ տեսնէր այդ տողերուն մէջ աշակերտի մը ուրոյն արգասիքը: Արդէն էջերով սպիտակ թերթերը մռոտած էի ու այդ իմաստով կը բաւարարէի անոր բաղձանքը: Անսալով յորդորին   պիտի եզրափակեմ ըսելիքներս.

Սիրելի՛ պրն. Մկրտիչեան, պատշաճութեան սահնաններուն մէջ է թէ ոչ, չեմ գիտեր, սակայն անպայման պիտի արձանագրեմ իմ երախտագիտական զգացումը այս վերջին առիթը ներկայացնողին, մեզի գրական ճաշակ տուողին  ու ոսկեղինիկի ճանապարհը հարթողին՝ մեր աննման ու անբասիր ուսուցիչին: Ձտեսութիւն

 

Խորունկ շունչ մը քաշելով գլուխս տետրակէս վեր առի: Առաջին անգամ հայեացքս հանդիպեցաւ Համբիկի խրոխտագին աչքերուն, որոնց մէջ կը փայլատակէր երախտագիտութեան ցոլք մը, որ կ՛ըսէր.

– «Գամփռ», դիւրին պրծար ու բոլորիս հաշուոյն քրտինք թափեցիր: Պիտի չմոռնանք այս «սխրանքդ»:

Շապիկիս թեւին ծայրամասով Ճակտէս ծորած պաղ քրտինքի կաթիլները արագ մը սրբելու փորձ ըրի: Մինչ այդ, նայուածքէս չէր վրիպեր պարոն Մկրտիչեանի գոհունակ, բերկրանքով համակուած ժպիտը: Փաղաքշական շեշտադրումով մը ան խօսքը ուղղեց ինծի ու ըսաւ.

-Է՜հ Ժան, բաւական լաւ բաներ քեզմէ դուրս եկած են, բայց երանի վերջին բաժինի «կաշառքդ» խնայէիր: Այսքա՜ն զեղուն, ներբող խօսքեր պէտք չունէիր ըսելու: Քաջ գիտենք ձեր բոլորին մէջ խայտացող անկեղծ զգացումները: Ամէն պարագայի, իմ թելադրանքներս գրաւոր պիտի արձանագրեմ տետրակիդ մէջ ու շուտով գնահատականս պիտի տեսնես:

Վստահ էի, որ շաբաթ մը ետք հաճոյքով պիտի ընթերցէի կարմիր մատիտով արձանագրուած երկարապատում վերլուծումները ու կառուցողական խօսքերը: Չէի հաւատար, որ այսքա՜ն խնայուած վերջաբանով պիտի աւարտէր այս մղձաւանջը ու համեմատաբար շատ «կիրթ» վերաբերմունքով մը պիտի դուրս գայի այս անելէն:

Պարոն Մկրտիչեան աւարտական ժլատ խօսքը արտասանելով, գանձ մը գտնողի հեշտանքով համակուած, տետրակներու ծրարը ծոցին խանդաղատանքով փարած, արագ քայլերով ուղղուեցաւ ուսուցչարան:

Հայերէնի դասապահը աւարտած էր, սակայն ՔԵԱ Ճեմարանի հայակերտ գոյերթը պիտի շարունակուէր…:

(շար. 3 եւ վերջ)

Ժան Հալլաճեան

Share.

Leave A Reply