ՎԱՐԴԱՎԱՌ

0

Հայկական նախաքրիստոնէական տօն։ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչը փոխած է զայն Յիսուս Քրիստոսի այլակերպութեան տօնով։ Նախքան քրիստոնէութիւնը, այս տօնը նուիրուած էր Աստղիկ դիցուհիին, որուն կ’ընծայէին ծաղիկներ, յատկապէս վարդեր։ Տօնը կապուած էր ջուրի պաշտամունքը, արգասաւորութիւնն ու պտղաբերութիւնը հովանաւորող ուժերուն հետ։ Տօնակատարութիւնը, խորքին մէջ, տեղի կ’ունենար լեռներուն վրայ,  ջուրերու ակունքներուն մօտ: Հոն կը կատարէին զոհաբերութիւններ՝ ի պատիւ ջուրը հովանաւորող ոգիներուն։ Ջուրին առնչուող արարողութիւնները տեղի կ’ունենային անձրեւ խնդրելու, ակնկալուած երաշտը կանխելու համար։ Վարդավառը նաեւ բերքահաւաքի հետ կապուած առաջին տօներէն մէկն էր, որուն ծէսերը ( արարողութիւնները) մեծ մասամբ նուիրուած էին բերք ապահովող աստուածներուն։

Վարդավառը ուրեմն ջուրի տօնն էր: Այդ օր, բոլորը խրախճանքէն, երգ ու պարէն բացի, զիրար կը ջրէին: Եկեղեցին այս սովորութիւնը կը բացատրէ հետեւեալ ձեւով.–երբ Նոյը Արարատէն կ՛իջնէ Նախիջեւան,  իր ժառանգներուն մօտ ջրհեղեղի յիշատակը անմահ պահելու համար կը խնդրէ, որ ամէն տարի այս օրը մարդիկ ջուր թափեն իրարու վրայ: Ահա թէ ինչո՛ւ Վարդավառի տօնախմբութիւնները ջուրի ակունքներուն մօտ տեղի կ’ունենային:

Վարդավառը նաեւ խնձորի տօն էր: Առհասարակ, Վարդավառի սեղաններուն առատօրէն կը տեղադրուէր պտուղ, յատկապէս խնձոր: Ժողովուրդը տօնը երբեմն «խնձորի պահք» կ’անուանէր: Տարուան առաջին խնձորը կ’ուտէին Վարդավառին: Տօնի հանրածանօթ խաղերէն էր ձիարշաւը, երբ երիտասարդներ կը մրցէին իրենց ձիերով` ցոյց տալով իրենց հմտութիւնները արագութեան եւ ձիարշաւի մէջ: Ինչպէս ըսինք, տօնը հեթանոսական ակունքներ ունի եւ նուիրուած է Աստղիկ դիցուհիին: Վարդավառ բառը բաղկացած է վարդ եւ վառել բառերէն, որ կը նշանակէ սիրոյ գերագոյն խորհուրդով օծուիլ: Տօնի խորհրդանիշներն են օծուած վարդերը եւ վարդաջուրը, որով սրսկուելով` Աստղիկ դիցուհին սէր կը պարգեւէր մարդոց: Աստղիկը հայոց սիրոյ եւ գեղեցկութեան աստուածուհին էր, Վահագնի սիրելին: Աշտիշատի մէջ գտնուող Աստղիկի տաճարը կը կոչուէր «Վահագնի սենեակ», ուր աւանդապատումին համաձայն, Վահագնը կը հանդիպէր իր սիրեցեալին: Վահագնի եւ Աստղիկի ամուսնութիւնը սրբազան կը համարուէր: Անոնց ամուսնութիւնը անձրեւ, բարիք կը բերէր մարդոց: Մարդիկ աստուածներուն կը զոհաբերէին ուլ եւ գառնուկ:

 

Աւանդութեան համաձայն, Աստղիկ դիցուհին ամէն գիշեր կը լողար Մշոյ դաշտէն հոսող Արածանի գետին մէջ (այստեղէն ալ ծնունդ կ’առնէր Վարդավառին զիրար ջրելու սովորութիւնը): Սիրահարուած երիտասարդները կը հաւաքուէին մօտակայ բարձունքին, որպէսզի տեսնէին աստուածուհին: Սակայն Աստղիկ աննկատ մնալու համար դաշտը կը պատէր մշուշով, որուն պատճառով ալ երկիրը կոչուած է Մուշ, դաշտը՝ Մշոյ դաշտ: Մէկ այլ աւանդապատումի համաձայն, վիշապները կը գողնային Աստղիկը ու զինք կը պահէին իրենց մօտ: Այս իսկ պատճառով երկիրը կը պատէին չարն ու մութը, սակայն Վահագն աստուածը կը յաղթէր վիշապին, կ’ազատէր իր սիրեցեալ Աստղիկը ու շրջելով երկրին վրայ` վարդի ջուր կը սրսկէր` կրկին հաւաստիացնելով սիրոյ և գեղեցիկի յաղթանակը: Նման պատումներ շատ կան ժողովրդական բանահիւսութեան, հայկական ժողովրդական հեքիաթներուն մէջ, երբ վիշապը կը փակէ ջուրին ակունքը եւ ժողովուրդէն կը պահանջէ կոյս աղջիկ մը` փոխարէնը ջուր տալու համար: Այս բոլորը բնապաշտութեան ժամանակներէն եկած պատումներ էին Վարդավառին մասին:

Հետագային, Յիսուս Քրիստոսի Պայծառակերպութեան տօնը Հայ Եկեղեցւոյ հինգ տաղաւար տօներէն երրորդը հանդիսացաւ: Մեր Տէրը Յիսուս Քրիստոս, համաձայն Աւետարանի, Ս. Պետրոս, Ս. Յակոբոս եւ Ս. Յովհաննէս առաքեալներուն հետ կը բարձրանայ Թաբոր լեռ` աղօթելու: Աղօթքի պահուն Յիսուս անոնց առջեւ կը պայծառակերպուի. «Դէմքը կը փայլը, ինչպէս արեգակը. եւ Անոր զգեստները կը դառնան սպիտակ` լոյսի նման» (Մատթէոս 17:2, Մարկոս 9:2, Ղուկաս 9:29): Աշակերտներուն ապշած աչքերուն առջեւ Քրիստոս կը խօսի շուրջ հազար տարի առաջ վախճանած Մովսէսի եւ հրեղէն կառքով երկինք համբարձած Ս. Եղիա մարգարէի հետ: Սքանչելի տեսարանով զմայլած՝ Ս. Պետրոս առաքեալ կը բացագանչէ. «Վարդապե՛տ, լաւ կ’ըլլայ, որ մենք այստեղ մնանք. երեք տաղաւար շինենք, մէկը`Քեզի, մէկը՝ Մովսէսին եւ միւսը` Եղիային համար»: Մինչ Ան կը խօսէր, լուսափայլ ամպ մը հովանի կը դառնայ անոնց, եւ ամպէն եկող ձայնը կ’ազդարարէ. «Սա է իմ սիրելի Որդին, որուն հաւնեցայ: Անոր լսեցէք»:

Ս. Գրիգոր Տաթեւացի տօնին «Վարդավառ» անունը կը բացատրէ Յիսուսը վարդին հետ համեմատելով. ինչպէս վարդը մինչեւ բացուիլը կը թաքնուի իր պատեանին մէջ եւ բացուելով` երեւելի կը դառնայ բոլորին, այնպէս ալ Յիսուս մինչեւ այլակերպութիւն Իր մէջ կը կրէր աստուածային էութիւնը եւ պայծառակերպուելով` յայտնեց Իր Աստուածութիւնը:

Վարդավառի տօնին կը նախորդէ շաբաթական պահքը: Իսկ յաջորդ օրը, ինչպէս տաղաւար բոլոր տօներէն ետք, Մեռելոց է. բոլոր եկեղեցիներուն մէջ ննջեցեալներու հոգիներուն համար Ս. Եւ Անմահ Պատարագ կը մատուցուի եւ հոգեհանգիստ կը կատարուի:

Սոնա Տէր Պօղոսեան-Տարաքճեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.