ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ  (Բ)

0

Աչքի առաջ ունենալով անցած Կիրակի օրուան ընթերցումին յառաջացուցած հետաքրքրութիւնը, այսու կը փութամ, որոշ առումով ամբողջական թղթածրար մը յառաջացնելու  նպատակով,  լրացնել զայն կարգ մը այլ տուեալներով, որոնցմէ խուսափած էի նախապէս՝ յօդուածս չծանրաբեռնելու  մտահոգութենէն մղուած:

*     *

*

Ուրեմն ես նկատել տուած էի, որ Աբեղեանի ուղղագրական համակարգը ըստ ինքեան կատարեալ ըլլալով հանդերձ՝ աշխարհաբարի ներկայ արտասանութեան համար, մերժուեցաւ սփիւռքահայութեան կողմէ, իսկ այդ մերժումին պատճառը բոլորովին հոգեբանական էր, կը բախէր  սովորամոլութեանը անոնց, որոնք վարժուած էին աւանդական ուղղագրութեան եւ ճիշդ այդ վարժութեան դէմ է, որ  անզօր ենք մենք:  Մարդ կը հիւանդանայ տեսնելով կամ հարկադրուելով գրել «կողբա»՝ փոխան «կ’ողբայ»-ի, եւ այսպիսի բազմահազար մտապատկերներ, որոնք դրոշմուած են  մեր գիտակցութեան մէջ մանուկ հասակէն:

Իսկ եթէ ան Հայաստանի մէջ յաջողեցաւ, ապա  միայն պետական պարտադրանքով:

Հազիւ երկու տասնամեակ  անց՝  ահա այնտեղ ալ բողոքի ձայներ բարձրացան, եւ պետութիւնը ստիպուեցաւ տեղի տալ այդ ձայներուն առջեւ: Առ այս ստեղծուեցաւ յանձնաժողով մը, որ պարտականութիւն ունէր քննելու Գուրգէն Սեւակի բարենորոգչական մէկ նախագիծը: Եւ այսպէս է, որ Աբեղեանի ծայրայեղութիւններուն մէկ մասը վերցաւ, եւ յառաջացաւ այսօրուան արեւելահայ ուղղագրութիւնը, ուր բառերուն սկիզբը  վերականգնուեցան  է եւ օ տառերը, որոնք դուրս մնացած էին հայերէնէն:  Միւս կողմէ՝ վերականգնուեցան  բառերու սկիզբի  ո  (որակ) ու ե (երազ) տառերը, որոնց փոխարէն  Աբեղեան դրած է վո (վորակ)  եւ յե (յերազ):

Ստորեւ իբրեւ նախաճաշակ կու տամ  փոքրիկ ցանկ մը, ուր առաջին սիւնակը կը ներկայացնէ աւանդական ուղղագրութիւնը, երկրորդը՝ Աբեղեանի 1922-ի ուղղագրութիւնը, երրորդը՝ 1940-ի բարեփոխեալ ուղղագրութիւնը.

օրէնք           որենք          օրենք

                   օրհնում է        որհնում ե     օրհնում է

                   ոտ(ք)           վոտ(ք)          ոտ(ք)

                   որ                վոր              որ

                   որակ            վորակ          որակ

                   եղէգ            յեղեգ           եղեգ

                   երազ           յերազ           երազ

                   էակ             եյակ            էակ

                   էի                եյի               էի

                   գրէի             գրեյի           գրեի

Նկատելի է այն յարաբերական  բարեփոխութիւնը եւ աւանդութեան տրուած տուրքը , որոնք  յառաջացած են գ. սիւնակին մէջ:

Գուրգէն Սեւակի նախագիծին մէջ առաջարկուած էր նաեւ վերականգնել երեք երկբարբառները՝ եա (պատեան), իւ (սիւն), ոյ (քոյր), սակայն կարելի չեղաւ ասոնք ներառել բարենորոգումի ծիրէն ներս, եւ  այդ բառերը կը գրուին՝ պատյան, սյուն, քույր:

Գոնէ, գոնէ բացառութեան կարգով խնայուէր հայկական մականունի եան-ին. նոյնիսկ այս  կարելի չեղաւ, եւ ան կը գրուի՝ Պապյան, Աբեղյան,  Մարկոսյան:

Միւս կողմէ՝ չվերականգնուեցաւ ւ տառը եւս (հաւ, նաւակ,  հազիւ), որուն փոխարէն կը գրուի վ (հավ, նավակ, հազիվ): Այս տառը կը մնայ միայն ու/եւ-ին մէջ:

*       *

*

Աւանդական ուղղագրութեան ո՞ր հարցերը «կը լուծէ» արեւելահայ  ուղղագրութիւնը:

Արեւելահայ գրողը զերծ է հետեւեալ դժուարութիւններէն.

***Բառամէջի  լսուող «օ» հնչիւնը կը գրուի միայն ո-ով. օրինակ՝ հոտ (ուրեմն՝ կը նոյնանան հոտ եւ հօտ), հոր (կը նոյնանան հոր եւ հօր), նաեւ՝ կարոտ, կոշիկ,  մոտ,  գոտի, նոսր, տոն, ցող եւ այլն:

***Բառամէջի եւ բառավերջի լսուող «է» հնչիւնը կը  գրուի միայն ե-ով. օրինակ՝  սեր ( ուրեմն կը նոյնանան սեր եւ սէր), գեր (կը նոյնանան գեր եւ գէր), պետ ( կը նոյնանան պետ եւ պէտ),  նաեւ՝ աղեկ, դետ,  կես, ձեթ, շեկ, պարտեզ եւ այլն: Այլեւ՝ բազե, երե, սիրե, ուտե եւ այլն:

***Բառասկիզբին լսուող «հ» հնչիւնը կը գրուի միայն հ-ով. օրինակ՝ համր (ուրեմն՝ կը նոյնանան համր ու յամր), նաեւ՝   հատիկ եւ հատակ (փոխանակ յատակ-ի),  համար եւ համառ (փոխանակ յամառ-ի), հարթ եւ հարդ (փոխանակ յարդ-ի), հորթ եւ հորդ (փոխանակ՝ յորդ-ի), այլեւ՝  հաղթել,  հաճախ, հույսհենիլ, հետին եւ այլն:

Այս վերջին պարագային  հ-ով կը գրուի նաեւ բառասկիզբի  գրաբարեան յ նախդիրը, որուն ծանօթ եղողին համար շատ դժուար է հրաժարիլ անկէ.   օրինակ՝ յ-անկարծ, յ-անձին,  յ-օգուտ, յ-ումպէտս, յ-աջող, յ-առաջ, յ-օրինել եւ այլն, որոնք կը գրուին հ-ով՝ հանկարծ, հանձին եւ այլն:

***«Վ» հնչիւնը բոլոր դիրքերու վրայ կը գրուի միայն վ տառով. օրինակ՝  վագր, վարազ, աղվես (փոխանակ՝ աղուէս-ի), աղվոր (փոխանակ՝ աղուոր-ի), հավ (փոխանակ՝ հաւ-ի, զավակ (փոխանակ՝ զաւակ-ի) եւ այլն:

***Եւ վերջապէս արեւելահայերէնը ապաթարց չունի, օրինակ՝ կառնե (կ’առնէ), կողբա (կ’ողբայ), չունի անձայն յ տառը բառերուն վերջը. օրինակ՝ շուկա, վկա, խաղա, երթա եւ այլն:

Այս բոլորին մասին շատ խօսուած ու գրուած է, ուստի զանց կ’ընեմ վերադառնալ:

Ճիշդ է, որ զգալիօրէն դիւրին է նման ուղղագրութիւն մը, սակայն միւս կողմէ բթացուցիչ ալ է ան, երբ կը նոյնանան  հոտ եւ հօտ, հոր եւ հօր, համր եւ յամր  հասկացութիւնները եւ նմանները: Կամ երբ անբացատրելի կը մնայ, թէ ինչո՞ւ զեն արմատը մէկ կողմէ կու տայ զենել (մորթել), իսկ միւս կողմէ  կու տայ զինել (զէնքով օժտել). արեւելահայ դպրոցականը այս հարցումին պատասխանը չունի, քանի զէն արմատ չկայ արեւելահայ ուղղագրութեան մէջ:

Այս բոլորով հանմդերձ եւ կրկնութեան ի գին պէտք է ըսել, թէ արեւելահայ ուղղագրութիւնը  անհամեմատօրէն աւելի դիւրին է: Արեւելահայ դպրոցականը,– որուն համար Աբեղեան յօրինեց  իր ուղղագրութիւնը,– չունի արեւմտահայ դպրոցականին, բայց նաեւ չափահասին  ո-օ, ե-է, յ-հ ընտրութեան  մղձաւանջը, ինչ որ քիչ բան չէ:

Մինչ  անդին արեւմտահայը ունի տակաւին այլ մղձաւանջներ՝ շատ ու շատ  աւելի ճնշիչ ու տարողունակ, քան յիշեալները, որոնցմէ զերծ է արեւելահայերէնը եւ որոնց ոչ մէկ լուծում կը բերէ Աբեղեանի ուղղագրական համակարգը: Եւ ճիշդ այստեղ ալ կը կայանայ մեր կիրարկած ուղղագրութեան  անպատշաճութիւնը մեր բարբառին:

*      *

*

Արեւմտահայերէնի մէջ նոյնացած են  հետեւեալ  վեց զոյգ բաղաձայնները՝ բ-փ, գ-ք, դ-թ, ձ-ց, ջ-չ, ր-ռ (չհաշուած յ-հ զոյգը, որուն ակնարկուեցաւ վերը):  Այս զոյգերը ունին նոյն արտասանութիւնը: Այս տառերու յաճախականութիւնը անհամեմատօրէն աւելի մեծ է, քան ո-օ, ե-է, յ-հ զոյգերունը, եւ արեւմտահայերէնի ուղղագրական սխալներուն ճնշող մեծամասնութիւնը կը վերաբերի այս վեց կամ եօթը զոյգ բաղաձայններու շփոթին՝  դպրոցական տարիքին թէ անկէ վեր, ընդհուպ մինչեւ մեր  մամուլը եւ այլ հրատարակութիւններ:

Հոն ուր վերոյիշեալները արեւելահայուն համար կը կազմեն եռաշարք զանազանելի բաղաձայններ,  արեւմտահայը պատմականօրէն կորսնցուցած է այդ զանազանութիւնը. մեզի համար  կան միայն երկշարք բաղաձայններ՝ պ եւ բ-փ, կ եւ գ-ք, տ եւ դ-թ, ծ եւ ձ-ց, ճ եւ ջ-չ, իսկ ր-ռ եւ բառասկիզբի յ-հ արդէն նոյնացած են: Ահա այս ծանծաղուտին մէջ է, որ կը տապլտկի արեւմտահայերէն գրողը, որմէ պահանջուածը պէտք է բաւական վեր ըլլայ մարդկային միջինէն, քանի  գրեթէ անխոցելի ուղղագրող չունինք:  Կան արեւմտահայերէնը  թերի ու նուազ թերի ուղղագրողներ, իսկ կատարեալ ուղղագրողներ…թերեւս բացառաբար գտնուին:

Արմենակ Եղիայեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.