ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ (Բ)

0

Հրաչեայ Աճառեան, որ ծնունդով արեւմտահայ էր,  մօտաւորապէս 20 տարեկանին հեռացաւ Պոլիսէն, երեք տարի ուսանեցաւ  Եւրոպա, ապա պաշտօնով անցաւ Էջմիածին, ու  այնուհետեւ կեանքին մնացեալ 50 տարիները անցուց արեւելահայ  միջավայրի մէջ՝ Շուշի, Թաւրիզ, Նոր Նախիջեւան, Խորհրդային Հայաստան, ուր եւ մահացաւ 1953-ին: Այլ խօսքով՝ ան կեանքին մեծագոյն մասը անցուց  արեւելահայ միջավայրի մէջ, արեւելահայերէն խօսելով, գրելով եւ ուսուցելով:

Անոր մահուան 10-րդ տարելիցին առթիւ իր երախտագէտ ուսանողներէն Արարատ Ղարիբեանը,– ուրիշներու կարգին,– գրեց  մեծարանքի հոյակապ յօդուած մը: Այս յօդուածի աւարտին Ղարիբեան կ’ընէր ուշագրաւ յայտնութիւն մը՝ Աճառեանի արտասանութեան մասին, որ հետեւեալն է. «Աճառեանը,– կը գրէր ան,– մինչեւ մահը չյաջողեցաւ զանազանել եռաշարք բաղաձայնները»:  Այլ խօսքով՝  ան շարունակեց միջին  արեւմտահայուն պէս  նոյնացնել իր մայրենի բ-փ, գ-ք, դ-թ, ձ-ց, ջ-չ, այլեւ ր-ռ, յ-հ  զոյգերը՝ հակառակ  վերոնշեալ  50 տարիներուն ու հակառակ այն խոր ու համապարփակ իմացութեան, որ ան ունէր հայերէնի հնչիւնաբանութեան մէջ, որուն նուիրած է իր «Լիակատար քերականութեան»  6-րդ հատորը՝  750 մեծադիր էջեր:

Այս բոլոր դժուարութիւնները ի մի գումարած՝ կարելի է պատկերացնել,– եթէ պէտքը կայ,– թէ որքա՜ն դաժան է մեր ուղղագրութիւնը: Եւ ճիշդ այս դաժանութիւնն ալ կը մղէ կարգ մը ազգայիններ խստապահանջ չըլլալու սփիւռքահայ նորահաս սերունդներու հանդէպ այնքան ատեն, որ անոնք կը սորվին հայերէն այբուբենը ու կը հաղորդակցին հայերէն՝ թէկուզ  խոցելի ուղղագրութեամբ:

Իսկ երբրեմն ալ, ոչ մտահոգիչ տարողութեամբ ու յաճախականութեամբ, կը բարձրանան ձայներ, որոնք կ’առաջարկեն պարզացնել արեւմտահայերէնի ուղղագրութիւնը՝ պահելով նմանահունչ բաղաձայններէն մի՛այն մէկը, այսինքն՝ դուրս ձգելով  բ, գ, դ, ձ, ջ, ռ, տառերը, որով արեւմտահայերէնը կը վերածուի երկշարք բաղաձայնաւոր լեզուի՝ ֆրանսերէնի, անգլերէնի, իտալերէնի…պէս: Ահա այս պարագային է, որ կապկելով անգլիացիները կարելի է ըսել, որ թերեւս ուղղագրութիւնը, այո՛,  դիւրանայ, սակայն փոխարէնը կը կորսնցնենք  արեւմտահայ մշակոյթը: Իսկ նման գին վճարելու պատրաստ չենք, գոնէ մինչեւ հիմա:

Չմոռնանք, որ մեր պատմական տեսլականը մեր ժողովուրդի երկու կէսերու միացումն է՝  մէ՛կ հայրենիքի, մէ՛կ լեզուի ու մէ՛կ ուղղագրութեան ծիրէն ներս:  Եւ այդ շրջագիծին մէջ ալ   ինքնաբերաբար պիտի լուծուին  ներկայիս  մեր առջեւ ծառացող բոլոր հարցերը:

Կը մնայ, որ դիմադրենք սփիւռքի արհաւիրքներուն՝ առաւելագոյն  գիտակցութեամբ եւ խոնարհութեամբ կրելով անոր դժուարութիւնները: Այս պայքարը աւելի արդիւնաւէտ  պիտի  տարուի միասնական ուղղագրութեամբ մը, որուն պէտք է հասնիլ ամենայն նպատակասլացութեամբ  եւ առաջին առիթով:

***

Այդ միասնական ուղղագրութիւնը պէտք է յստակօրէն ցոլացնէ՝

*** նմանաձայն այն արմատները, որոնք կը զանազանուին բառամէջի ո եւ օ  տառերով. այսպէս՝ հոտ եւ հօտ,  հոր եւ հօր, մոր եւ մօր եւ այլն:  Մնացեալ օ-երը կարելի է ազատօրէն վերածել ո-ի. օրինակ՝ կարօտ-կարոտ, կօշիկ-կոշիկ, մօտ-մոտ, նարօտ-նարոտ եւ այլն:

*** նմանաձայն  այն արմատները, որոնք կը զանազանուին բառամէջի ե եւ  է  տառերով. օրինակ՝ աւետ  եւ  աւէտ, հեգ եւ հէգ, գետ եւ գէտ, գեր եւ գէր,  պետ եւ պէտ, սեր եւ սէր, վեր եւ վէր(ք) եւ այլն: Բառամէջի է տառը կը պահեն բոլոր այն արմատները, որոնք առնուազն մէկ  ածանցումի կամ բարդումի պարագային կը վերածուին ի-ի. օրինակ՝ Արտաշէս-Արտաշիսեան,  գէր-գիրուկ, դէմ(ք)-դիմել, զէն-զինել, կէտ-կիտազգի, ձէթ-ձիթենի, մէտ-միտում, Մովսէս-մովսիսական, Ներսէս-Ներսիսի, շէկ-շիկանալ, շէն-շինարար, պարտէզ-պարտիզպան, պէս-պիսի, վէմ-վիմափոր,  քէն-քինախնդիր, օրէն(ք)-օրինաւոր եւ այլն: Բառամէջի մնացեալ է-երը կարելի է ազատօրէն վերածել ե-ի. օրինակ՝  աղէտ-աղետ, աղուէս-աղուես, ամէն-ամեն, պատճէն-պատճեն, պարէն-պարեն եւ այլն:

***նմանաձայն  այն արմատները, որոնք  կը զանազանուին բառասկիզբի հ եւ յ տառերով. օրինակ՝ հագ(նիլ) եւ յագ(ենալ), համր եւ յամր, համար եւ յամառ, հանգիլ եւ յանգիլ, հանք եւ յանգ, հաշտ եւ յաշտ, հար (ուած) եւ յար (միշտ), հառաչ եւ յառաջ, հար(ել) – յար(ել) – յառ(ել), հարթ եւ յարդ, հարկ եւ յարկ, հեղ եւ յեղ, հետ եւ յետ, հոյզ եւ յոյզ,  հօտ եւ յօտ, հոյն եւ յոյն, հոն եւ յօն(ք), հոռի եւ յոռի, հորթ եւ յորդ եւ այլն:

***բառասկիզբի գրաբարեան ի նախդիրէն  յառաջացած յ բաղաձայնը՝ գէթ այն բառերուն մէջ, ուր թելադրական է անոր ինքնութիւնը. օրինակ՝ յայտ (ի-այտ), յանկարծ (ի-անկարծ), յանդիման (ի-անդիման), յանիրաւի (ի-անիրաւի), յանձնել (ի-անձնել), յանցանք (ի-անցանք), յանձին(ս) (ի-անձին), յաջող (ի-աջող), յառաջ (ի-առաջ), յարձակիլ (ի-արձակիլ), յարգ (ի-արգ…արժէք), յարդարել (ի-արդարել…ձեւել), յաւելել (ի-աւելել), յափշտակել (ի-ափշտակել), յուշ (ի-ուշ), յորմէ (ի-որմէ), յստակ (ի-իստակ), յօգուտ (ի-օգուտ), յօրինել (ի-օրինել), յօրինակ (ի-օրինակ) եւ այլն: Ասոնք վերջին հաշուով գրաբարեան կառոյցներ են եւ պէտք է յարգել այդ հանգամանքը, թող որ ասոնք ճանչնալը այնքան ալ դժուար չէ…նոյնիսկ արեւելահայուն համար:

*** բացառական հոլովի բառավերջի է տառը, որ յատուկ է արեւմտահայերէնին. օրինակ՝ բանակէ, գիրքէ, ժամանակէ եւ այլն:

***ել լծորդութեան բայերու պարզ ժամանակներու վերջը  պէտք է բոլորովին նոյնանայ էական եմ բայի սահմանական ներկայի ու անկատարի հետ՝ եմ-ես-է-ենք-էք-են եւ էի-էիր-էր-էինք-էիք-էին. օրինակ՝

կը քալ-եմ կը քալ-էի

կը քալ-ես կը քալէ-իր

կը քալ-է կը քալ-էր

կը քալ-ենք կը քալ-էինք

կը քալ-էք կը քալ-էիք

կը քալ-են կը քալ-էին

***հայերէնի երեք երկբարբառները՝ եա, ոյ, իւ (օրինակ՝ ատեան, թոյն, սիւն) եւ եայ եռաբարբառը (օրինակ՝արծաթեայ, երկաթեայ, թաւշեայ):

Առանց այս երկբարբառներու առկայութեան, կարելի չէ տրամաբանական բացատրութիւն մը տալ հնչիւնափոխական բազմաթիւ  պարագաներու. օրինակ՝ ատյան-ատենապետ հնչիւնափոխութիւնը ոչ մէկ տրամաբանական բացատրութիւն ունի, քանի որ յ չի կրնար ե դառնալ, մինչ ատեան-ատենապետ հնչիւնափոխութիւնը ինքզինք կը բացատրէ լիովին. շեշտի տեղաշարժի հետեւանքով պարզապէս սղած է ա ձայնաւորը ու այսչափ:

***սահմանական ներկայի, եզակի երրորդ դէմքի ժխտականի ապաթարցը ձայնաւորով սկսող բայերու պարագային. օրինակ՝ չի առներ>չ’առներ, չի երթար>չ’երթար,  չի ուտեր> չ’ուտեր: Եւ ասոնց հարցական ձեւերը՝ չ’ա՞ռներ, չ’ե՞րթար, չ’ո՞ւտեր:

Ասոնք մաքուր արեւմտահայերէն կառոյցներ են, որոնց դիմաց արեւելահայերէնը ունի՝ չի առնի ու չի՞ առնի, չի ուտի ու չի՞ ուտի:

Ծանօթ.-Թելադրելի է, որ հարցման նշանը կամ պարոյկը դրուի ու-ի եւ իւ-ի վերջին՝ ւ բաղադրիչին  վրայ. այսպէս՝ չ’ու՞տեր, չ’իւ՞րացներ եւ այլն, ինչ որ աւելի հետեւողական է:

***Գրաբարեան մէջբերումները՝   բառեր, բառակապակցութիւններ, ասոյթներ եւ այլն  տալ միայն գրաբարեան ուղղագրութեամբ:

Ուրեմն ասոնք են մօտաւորապէս այն նուազագոյն նախապայմանները, որ մեր հետագայ միասնական ուղղագրութիւնը պէտք է յարգէ, որպէսզի ունենանք գիտականացած ու տրամաբանական ուղղագրութիւն մը, որ աւելի ազնիւ է, հաշտ է հայեցի մտածողութեան եւ մեր գրաւոր մշակոյթի աւանդոյթներուն հետ:

Այս տուեալները յարգող ուղղագրութիւն մը պիտի զգալիօրէն դիւրացնէ գրաբարի իմացութիւնը, մինչդեռ Աբեղեանի համակարգը,  շատ խիստ խզուած ըլլալով գրաբարի ուղղագրութենէն, մեծապէս  կը դժուարացնէ թէ՛ նախախորհրդային գրականութեան  հաղորդակցումը, թէ՛ գրաբարի իմացութիւնը:

                                                                                    Արմենակ Եղիայեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.