ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՁԵՌԱԳԻՐՆԵՐ

0

Հայերէն գիրերու գիւտէն ետք, մեր ոսկեդարեայ թարգմանիչ հայրերը հայերէն կարեւոր ստեղծագործութիւններ, ըլլան անոնք պատմական, փիլիսոփայական եւ յատկապէս կրօնական, գրի անցուցին՝ սկիզբը մագաղաթի եւ ապա թուղթի վրայ։ Այս հաւաքածոները կոչուեցան ձեռագիրներ։

Ձեռագիրները տեսակով այլազան են. պարզ ձեռագիրներուն կողքին կան երկաթագիրը իր տառատեսակներով, գրչագիրը, բոլորագիրը, նորգիրը, շեղագիրը։ Մեզի հասած են նաեւ նկարազարդ ձեռագիրներ, որոնց պատրաստութեան համար գրիչը տառերուն հետ միասին օգտագործած է հայկական գեղանկարչական եւ մանրանկարչական արուեստը։ Ձեռագիր մատեանները բաղկացած են իրար կապուած թերթիկներէ եւ տախտակէ ու կաշիէ կողքերէ։ Կողքերը յաճախ, գիրքը պահպանելու համար, պատուած են արծաթով, ոսկիով եւ թանկագին քարերով։

Ձեռագիրները գրուած են ընդհանրապէս վանքերու մէջ՝ 5-րդէն 18-րդ դարաշրջաններու ժամանակահատուածին մէջ։ Համաձայն միջնադարեան պատմիչներուն, վանքերուն կից եղած են գրչակեդրոններ, որոնց մէջ իրականացած են նիւթի պատրաստութիւնը, գրչութիւնը, պատկերազարդութիւնը եւ գիրքերու կազմութիւնն ու ամբողջացումը։

Ձեռագիրի հեղինակը կոչուած է գրիչ։ Հայ գրիչները, որոնք ընդհանրապէս հոգեւորականներու դասին պատկանող անձնաւորութիւններ էին, գործած են զանազան պայմաններու մէջ՝ խաղաղ, պատերազմական, նեղ կամ լայն, կենդանի պահելու համար մեր ազգային մշակոյթը, արժէքները աւանդութիւնները։ Անոնք ամէն ջանք եւ ճիգ թափած են՝ գրած են ձեռագիրներ, որոնք իրենց եզակի տեղը գրաւած են մեր պատմութեան եւ ազգային գանձարանէն ներս։

Գրիչները իրենց շունչը, զօրութիւնը կեանքը տուած են ձեռագիրներուն, անոնք հակառակ իրենց բարդ գործին յաջողած են ներդաշնակ պահել տառերը, մատեանի բովանդակութիւնը, չափը, գիրի տեսակը ու մեծութիւնը, գեղարուեստական զարդարանքի բնոյթը եւ գրութեան նիւթին առնչուած մանրանկարչութիւններու իմաստային յարաբերութիւնը, այնպէս, որ ձեռագիրները դարձած են թէ՛ օրհնութիւն պահողներուն, ընդունողներուն եւ թէ անէծք անոնց, որոնք արժանավայել վերաբերմունք չեն ցուցաբերած ձեռագիր մատեաններուն՝ զանոնք այրելով, պատռելով կամ ոչնչացնելով։ Ձեռագիրներուն իրենց կեանքը նուիրող հեղինակները միայն գրիչներ չեն եղած, այլ նաեւ արժանացած են արուեստագէտ, երկրաչափ, փիլիսոփայ եւ մանաւանդ սուրբ կոչումներուն։

Հայ գրիչներէն կարելի է յիշել Գրիգոր Տաթեւացին, Գէորգ Երզնկացին, Ներսէս Մշեցին եւ Մարիամը՝ 5-րդ դարու միակ նկարչուհին էր, որ գրիչ եւ ծաղկող էր։

Ձեռագիրները գրուած են նաեւ անձնական, անհատական փափաքներով՝ թագաւորներու, իշխաններու, ազնուական դասակարգի մարդոց խնդրանքով։ Ձեռագիրներու գրութեան նպատակը, հեղինակը, դարաշրջանը յաճախ յիշուած են ձեռագիրին վերջը գտնուող յիշատակարանի բաժինին մէջ։ Կարգ մը ձեռագիրներու հեղինակը եղած է մէկ գրիչ, ուրիշներու պատրաստութեան աշխատակցած են մէկէ աւելի գրիչներ։ Կարգ մը ձեռագիրներ շատ հին ըլլալով յստակ թուական չեն ունեցած, սակայն պատմագէտներ գրչատեսակներուն վրայ հիմնուելով ճշդած են անոնց ժամանակը։

Հայոց Պատմութեան ծանր օրերուն, ձեռագիրներուն ճակատագիրը, ցաւօք, չզանազանուեցաւ արշաւանքներ, կոտորածներ եւ աքսորներ ապրած հայ ժողովուրդի ճակատագիրէն։ Անոնց պահպանման պայքարին շուրջ գոյութիւն ունին բազմաթիւ հետաքրքրական եւ ընդհանրապէս ցաւալի վկայութիւններ։

Պատմութիւնը կը վկայէ, որ 1170-ին, սելճուքներու արշաւանքին ընթացքին, Սիւնիքի Բաշաբերդ ամրոցին մէջ ոչնչացուած են 10.000-է աւելի ձեռագիրներ։

Այլ ձեռագիրներ աքսորներու, տեղափոխութիւններու հետ հասած են այլ ցամաքամասեր եւ այժմ այդ երկիրներուն նշանաւոր թանգարաններուն մէջ կը պահուին, որպէս հնութեան պատկանող գանձեր։

Այնպէս որ բազմահազար ձեռագիրներէն պահպանուած եւ փրկուած են շուրջ 30.000 ձեռագիրներ, որոնցմէ շուրջ 15.000-ը կը պահուի Երեւանի Սուրբ Մ.Մ.-ի անուան Մատենադարանին մէջ։ Շուրջ 4000 ձեռագիրներ կը պահուին Մխիթարեան Միաբանութեան մօտ, Վենետիկ։ 4000՝ Երուսաղէմ Սուրբ Յակոբ Պատրիարքարանին մէջ։ 2000 ձեռագիր՝ Վիեննայի մէջ։ 1000-է աւելի՝ Ս. Էջմիածինի մէջ, նոյն թիւով՝ Նոր Ջուղայի Սուրբ Ամենափրկիչ վանքին մէջ, Պարսկաստան։ Մեծ թիւով ձեռագիրներ կը պահուին Փարիզի, Լոնտոնի, Սենթ Փեթերսպուրկի, Պէյրութի եւ նոյնիսկ Հալէպի մէջ։

 

Աշխատասիրեց

Սարին Հայրապետեան

Օգտագործուած աղբիւրներ.-

www.welcomearmenia.com

serials.flib.sei.am

hy.m.wikipedia.org

 

 

 

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.