ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՉՈՐՔ -ՄԱՐԶՊԱՆԻ (ՏԷՕՐԹ-ԵՈԼ) ԳԻՒՂԱՔԱՂԱՔ ՄԸ ԿԻԼԻԿԻՈՅ ՄԷՋ

0

«Շատ հեռու եւ շատ մօտիկ, իրարու անծանօթ, բայց ծանօթ ու հարազատ հոգւով կապուած ու բանաստեղծական շունչով Ալագեազ գովող իմ գրչեղբօրս»: Սիրով՝ Ալագեազ:

Երջանկայիշատակ Յովհաննէս Մանուկեան՝ Ալագեազ, այսպէս մակագրած էր Երեւան ապրած ժամանակաշրջանին ինծի նուիրած Չորք-Մարզպանի պատմութեան գիրքը:

Պատմական գիրք մը, պատրաստուած դոկտոր Մինաս Գոճեանի կողմէ: Տպագրուած Լոս Անճելըս, 2006-ին: Յուշամատեանը լոյս տեսած է տէր եւ տիկին Յովհաննէս եւ Վիքի Մանուկեաններուն ու անոնց զաւակներուն մեկենասութեամբ: Մատեանը 384 էջ է: Կողքի ձեւաւորումը՝ Սիրուն Երէցեանի:

Գիրքը  բաղկացած է 11 Գլուխներէ:

Ա –Գլուխ. Կիլիկիա եւ հայեր Կիլիկիոյ մէջ

Բ- Գլուխ. Պատմա-աշխարհագրական տեղեկութիւններ Չորք-Մարզպանի մասին Գ-Գլուխ. Չորք-Մարպանի Ա. հերոսամարտը

Դ-Գլուխ. Չորք-Մարզպանի մեծ հերոսամարտը

Ե-Գլուխ. Ցեղասպանութիւն եւ վերադարձ, Գ. հերոսամարտ եւ Կիլիկիոյ յանձնում

Զ-Գլուխ. Ազգային, մշակութային եւ ընկերային հաստատութիւնները Չորք-Մարզպանի մէջ

Է-Գլուխ. Ազգագրական

Ը-Գլուխ. Դէմքեր եւ դրուագներ

Թ-Գլուխ. Չորք-Մարզպանի հայրենակցական միութիւնները

Ժ-Գլուխ. Դէմքեր Չորք-Մարզպանի

ԺԱ-Գլուխ. Ծաղկաքաղ վկայութիւններ

Եւ ոչ մէկ վայր է արդարեւ գեղեցիկ քան զիմ Կիլիկիա: Աշխարհ, որ ինձ ետու արեւ:

Կիլիկիոյ հայկական առաջին տիրապետութեան մասին կը վկայէ Յուստինիանոս պատմիչը, ըստ որուն նախքան Քրիստոս 83 թուականին Տիգրան Բ. «Մեծ» Կիլիկիոյ բնակչութեան աջակցութեամբ, դաշտային Կիլիկիան կը միացնէ իր կայսրութեան (էջ 18): Ռուբէն Քաջազուն հայը կը յաջողի իրականացնել Փիլարտոսի երազը 1080-ին Լեռնային Կիլիկիոյ մէջ ան կը ստեղծէ հայկական իշխանութիւն մը, մարտնչելով Բիւզանդական Կայսրութեան դէմ (էջ 20): Մինչեւ 1375, Կիլիկիոյ թագաւորութեան անկումը, հայեր Կիլիկիան կը դարձնեն Միջին Արեւելքի ամէնէն զարգացած երկիրներէն մէկը (էջ 21): Օսմանեան կայսրութեան հրամանագիրով մեր բնօրրանի «Չորք-Մարզպանի» անունը փոխուած է Ումրանիէ եւ ապա Տէօրթ-եոլի: Հայկական անունը փոխած են թրքացնելու զայն եւ անոր հայկական հետքերը ջնջելու (Էջ 31):

Չորք-Մարզպանի առաջին հերոսամարտը տեղի ունեցած է 1872-ին (էջ 83): Իսկ մեծ հերոսամարտը 1909-ին (էջ 96): Հերոսական ինքնապաշտպանութենէ ետք, շրջանի բնակչութիւնը կեդրոնանալով Չորք-Մարզպան նախանձելի թափով կը յառաջդիմէ իր կեանքի բոլոր բնագաւառներուն մէջ: Հինգ տարի ետք, սակայն, 1914-ին կը ծագի Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը: Օսմանեան Կայսրութեան գլուխը գտնուող երիտթուրքերը կը զինակցին Գերմանիոյ՝ ընդդէմ դաշնակիցներու: Երիտթուրքերու ազգայնամոլ իշխանութիւնը, գլխաւորութեամբ Էնվէր ու Թալաթ փաշաներու եւ այլ գործակիցներու, գաղտնի ժողովներով արդէն կը ծրագրեն հայ ազգին ոչնչացումը: Օգտուելով պատերազմական խառնաշփոթ կացութենէն (էջ 102): Չորք-Մարզպանցի յայտնի բժիշկ տոքթ. Եղիա Աքխաչերեան կը նկարագրէ պատերազմի առաջին օրերու կացութիւնը. «Գիւղի ամբողջ տրամադրութիւնը քայքայուեցաւ: Գէշ դէպքերու նախազգացումը համակեց մեծն ու պզտիկը» (էջ 103):

Այսպիսով Եղեռնի ու տեղահանութեան առաջին նախանշանները տրուած էին: Ֆախրատ փաշան ու գերմանացի հրամանատար մը քայմաքամին կը հրահանգեն գաղթի հանել շրջանի բնակչութեան երկու երրորդը դէպի Հալէպ (էջ 107): 1914-1918-ին Հալէպ կը դառնայ կայան մը Չորք-Մարզպանի եւ այլ տասնեակ հազարաւոր արեւմտահայ գաղթականներու համար:

«Հալէպի փողոցները կը վխտային անապատներէն փախստական հազարաւոր խլեակներով, բոլորն ալ ծայրայեղ թշուառութեան մէջ» (էջ108): Ինչ կը վերաբերի հալէպահայութեան,Գալուստ Տէր Մինասեան իր յուշագրութեան մէջ խոր երախտագիտութեամբ կ՛արտայայտուի ցեղասպանութեան տարիներուն Հալէպ քաղաքի բնիկ հայութեան ցոյց տուած անգնահատելի զոհողութեան մասին, դիտել տալով, որ անոնց շնորհիւ հազարաւոր հայեր ողջ մնացին (էջ 108): 1918-ի վերջաւորութեան, ըստ զինադադարի տրամադրութեանց, Ֆրանսական գրաւման բանակը ցամաք կ’ելլէ՝ Ալեքսանտրէթ: Բանակին մաս կը կազմէ նաեւ հայկական լէգէոնը, որ շուտով կը հասնի ՉՈՐՔ-ՄԱՐԶՊԱՆ ու կը տեղաւորուի Քէլէկեան որբանոցի մէջ: Շուտով կը հասնին նաեւ անգլիական բանակի միաւորներ(էջ110):

ԱԼԵՔՍԱՆՏՐԷԹԻ ՅԱՆՁՆՈՒՄԸ ԹՈՒՐՔԻՈՅ

Կիլիկիոյ վերջնական պարպումէն ետք, 1921-ին Ֆրանսան արագօրէն Թուրքիոյ յանձնեց Կիլիկիան, շուրջ 30.000 հայեր հաստատուեցան Ալեքսանտրէթ՝ Կիլիկիոյ իրենց լեռներուն ու դաշտերուն կարօտը իրենց աչքերուն մէջ պահած, սպասելով , որ գեղեցիկ օր մը կը վերադառնան իրենց հայրենիքը: Ալեքսանտրէթ –Իսկէնտէրունի ճակատագիրը որոշելուն մէջ կարեւոր թուական մըն է 20 Հոկտեմբեր 1921-ը, ըստ թուրք-ֆրանսական պայմանագիրի 7-րդ յօդուածին, կը սահմանուի յատուկ վարչական ռեժիմ (էջ 130):

1939-ին Ֆրանսական կառավարութիւնը, ըստ նախապէս կատարած գաղտնի համաձայնութիւններու, Իսկէնտէրունը կը յանձնէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան, առանց հաշուի առնելու տեղւոյն բնակչութեան մեծամասնութեան թրքազգի չըլլալը: Այսպիսով, այդ օրերուն սուրիական տարածք նկատուող Իսկէնտէրունը, մինչեւ օրս, անարդարօրէն կը մնայ թրքական սահմաններէն ներս (էջ 131):

Գլուխ վեցերորդին մէջ կը կարդանք Ազգային մշակութային եւ ընկերային հաստատութիւնները Չորք-Մարզպանի մէջ (էջ 124 -145):

Գլուխ ութերորդի մէջ դէմքեր ու դրուագներ (էջ 180-217): Գլուխ տասերորդի մէջ դէմքեր Չորք-Մարզպանի (էջ 221-311): Մեծանուն դէմքերէն են Գերշ. Տ. Նարեկ Արք. Ալիէմէզեան Առաջնորդ Հայոց Լիբանանի: Քաղաքական ասպարէզէն տիար Ռաֆֆի Մանուկեան, որ 2005-ին կ’ընտրուի ԱՄՆ-ի Կլենտէյլի քաղաքապետ: Չորք –Մարզպանի հոգին ու ոգին իր զաւակներու մէջ կ՛ապրի ու կը յարատեւէ: Ոսկէ Մատեան հայու հոգին բանաստեղծութեան մէջ Ալագեազ կ՛ըսէ. «Մի սուրբ գիրք է, թանկարժէք դեղ ու դարման աշխարհացրիւ ու տառապող մարդկանց համար»: Մատեան Քաջացին մէջ ոսկեայ տառերով գրուած է.

«Ջան Ալագեազ, կեանքի Արազ:

Դուն առասպել, հայ առասպել:

Դուն հայ մարդ ես, եւ պարծանք ես»:

Այս գիրքը մնայուն յիշատակարանն է Չորք –Մարզպանի հայ բնակչութեան:

 

Տոքթ. Նորայր Մանճեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.