«ԲԵՄԸ ՈՉ ԹԷ ԽՈՐԱՆ Է, ԱՅԼ ԿԵԱՆՔԻ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄ». ՎԱՉԷ ԱՏՐՈՒՆԻ՝ ԲԵՄ, ԱՐՈՒԵՍՏ ԵՒ ԿԵՆՑԱՂ

0

Թատրոնի բեմին յատուկ երեւոյթ է ունենալ նուիրեալ գործիչներ, որոնք յաճախ ամէն բան կ’ըլլան բեմին համար՝ ե՛ւ դերասան, ե՛ւ բեմադրիչ, ե՛ւ հեղինակ, եւ… Ահա այդ դէմքերէն է թատերագիր-բեմադրիչ Վաչէ Ատրունին, որ Հալէպ ժամանած է «Ադամեան» թատերախումբին հետ ներկայացնելու իր գործերէն՝ «Աբգարը Տուփին Մէջ» թատերգութիւնը։

Հանդիպումը տեղի ունեցաւ հոն՝ թատերաբեմին վրայ, ներկայացումէն քիչ մը առաջ։ Դերակատարները կ’երթեւեկէին, կը վերաքաղէին իրենց տողերը, կը շտկէին դիմայարդարումն ու տարազները… այլ խօսքով՝ ներկայացման նախորդող եռուզեռին մէջ, որ բեմի ծանօթներուն համար հաճելի տառապանքի պահեր կը յուշէ, պրն. Ատրունիին հետ զրուցեցինք։ Ան նախընտրեց իր զրոյցը սկսիլ «Գանձասար»ին հասցէին արձանագրելով հետեւեալ վկայութիւնը. «Նախաբանի փոխարէն՝ մեծ գովեստի խօսք մը ունիմ «Գանձասար»ին, որովհետեւ սփիւռքի տարբեր գաղութներուն մէջ, ուր գտնուած եմ որպէս դասախօս կամ բեմադրիչ, ամէն տեղ փորձեր կ’ըլլան մամուլ հրատարակելու, բայց ոչ մէկը կը յարատեւէ։ Մինչեւ նախորդ դարաշրջանի յիսունականները մնայուն թերթերու կապոց մը ունէինք, բայց «Գանձասար»ի այս պայմաններուն տակ գոյատեւելը գնահատելի երեւոյթ է։ Ես միշտ կը հետաքրքրուիմ թերթով, յատկապէս որ տարիներէ ի վեր յաճախակի ձեւով Հալէպ կ’այցելեմ եւ կը հետեւիմ Հալէպի գաղութային կեանքին»։

Հարցազրոյցին նախորդ օրը ներկայ գտնուած ըլլալով ներկայացման առաջին վարագոյրին, կարգ մը ներկաներէն լսած էի, որ այս թատերգութիւնը Վաչէ Ատրունիի գլուխ գործոցն է։ Այդ արտայայտութեան բեմադրիչը անմիջապէս հակադարձեց. «Այդպիսի բան չկայ, որովհետեւ թատրոնին մենք է, որ մոգի հագուստ հագցուցեր ենք։ Թատրոնը զուարճութեան վայր է, այդքան պարզ։ Ե՛ւ ողբերգութիւնները, ե՛ւ կատակերգութիւնները կը միտին հանդիսատեսը զուարճացնել։ Այս թատերգութիւնը ժողովրդային տիպի երկարպատում զաւեշտ է, որուն նպատակն է երկխօսութիւն մը ստեղծել բեմին ու հանդիսատեսին միջեւ՝ զուարթ մթնոլորտի միջոցով»։

Վերջին գաղափարին մասին մանրամասնելով, բեմադրիչը աւելցուց. «Սփիւռքահայ թատրոնը, որ սիրողական թատրոն է, պէտք է զերծ պահենք գաղափարական- հայրենասիրական կոչերէն։ Ես շատ մեծ ջատագով եմ Լեւոն Շանթի, Յակոբ Օշականի, բայց այդ ժամանակաշրջանը կը պահանջէր լեզուասիրութեան, ազգասիրութեան գաղափարներ տարածել։ Հիմա մենք մտանք 21-րդ դար, ուր սերունդները գաղափարական հիմք ունին, գիտեն իրենց ինքնութիւնը, կը ճանչնան Հայաստանը, հայրենիքը եւ թատրոնին մէջ կը փնտռեն զուտ արուեստը։ Այդ իմաստով «Աբգարը Տուփին Մէջ» ներկայացումը, որուն մասին կը խօսինք հիմա, պատահական թատերակ մըն է Ֆարս ոճի, որուն հիմնական խնդիրը թեթեւ հաղորդակցական մթնոլորտ մը ստեղծելն է՝ առանց խախտելու գեղագիտութեան ու թատրոնի օրէնքները»։

Նիւթի ընտրութեան մասին չխօսած, մեր զրուցակիցը խորունկ շունչ մը առաւ, ապա շարունակեց. «Այս նիւթի ընտրութիւնը կատարեցի յատկապէս, որովհետեւ հալէպահայ ժողովուրդը տառապած ժողովուրդ է։ Հոս շատ բարեկամներ ունիմ եւ բոլորին աչքին մէջ թախիծ կը տեսնեմ, անորոշութեան վախը կը տեսնեմ։ Բոլորը ներքին զգացողութիւն մը ունին, կ’ապրին Հալէպի հին յիշողութիւններով եւ այդ փառքը վերականգնելու յոյսով։ Անոր համար ալ այս թատերգութիւնը ընտրեցի, որպէսզի բարձրացնեմ հալէպահայ հանդիսատեսին տրամադրութիւնը, քիչ մը լաւատեսութիւն ներշնչեմ անոր, որպէսզի բարձր տրամադրութեամբ տուն երթայ»։

Հալէպի անցեալին մասին խօսած ատեն, յատուկ յուզում մը կար բեմադրիչին աչքերուն մէջ. «Ճիշդ է որ ես լիբանանցի եմ, Լիբանանն է ծննդավայրս, բայց պատանեկութիւնս ու երիտասարդութիւնս հոս անցուցեր եմ։ Իմ բոլոր մտերիմները հոս են, իմ անհատական ու հասարակական առաջին բոլոր փորձառութիւնները հոս ապրած եմ՝ իմ առաջին սէրերը, անհատականութեանս կազմաւորումը, բոլորը Հալէպի մէջ կատարուած են։ Այս պայմաններուն մէջ մեծ գնահատանք ունիմ «Ադամեան» թատերախումբին եւ բոլոր այն միութիւններուն, որոնք հակառակ ամէն բանի կրցան պահել արուեստն ու մշակոյթը, որ շատ մեծ զոհողութիւն մըն է»։

Զրոյցը հետզհետէ զարգացաւ եւ անկարելի էր չանդրադառնալ ներկայացման կարգ մը յանդուգն կողմերուն. «Կայ պահպանողականներու խումբ մը, որ իրաւացի է, իւրաքանչիւր սերունդի քով բարոյական կերտուածք մը կայ։ Ամէն մարդ թատրոնին կը նայի որպէս կեանքի անմիջական հայելին։ Թերեւս ըլլան բառակապակցական կամ արտայայտչական ձեւեր, որոնք ոմանք ընդունելի չգտնեն, սակայն այս թատերգութիւնը ու անոր նախորդը՝ «Ամերիկայէն Եկած Հիւրը», մեծապէս պահանջուած են զանազան գաղութներէ, ոչ թէ որովհետեւ գլուխ գործոցներ են, այլ պարզապէս որովհետեւ պահանջքը կայ այս տիպի ներկայացումներու։ Մենք Սփիւռքը կը նկատենք առանձնայատուկ զօրագլուխ, Վարդանանքի պատրաստուած խումբ, կը մոռնանք որ սփիւռքահայերը սովորական մարդիկ են՝ իրենց կեանքի դժուարութիւններով, ապրումներով, իրենց ընտանեկան ներաշխարհային հարցերով։ Մենք բոլորին մէկ հագուստ կ’ուզենք հագցնել, ինչ որ սխալ է։ Խօսքը չի վերաբերիր անպայման կատակերգական ներկայացումներուն, այլ ներկայացումներու, որոնք մարդիկ իրենց առօրեային մէջ կը տեսնեն, ոչ թէ մտածել կու տան իրենց այլ վայրերու, ժամանակներու կամ փիլիսոփայական խոհերու մասին։ Մեր առօրեան է ներկայացուածը եւ այս դէպքերէն գէթ պզտիկ մաս մը կարելի է գտնել ամէն տունի մէջ։ Մեր նպատակն է ոչ թէ մարդոց վրայ խնդալ, այլ մարդիկը խնդացնել»։

Կենցաղային կատակերգութեան անդրադառնալով Վաչէ Ատրունի շեշտեց. «Կենցաղային կատակերգութիւն կը կոչուի, որովհետեւ կենցաղը հոն ներկայ է իր բոլոր բաղադրիչներով՝ լեզուով, մտայնութեամբ, տարազներով։ Բեմի վրայ կատարուող ոչ բոլոր իրադարձութիւնները ընկալելի են բոլոր սերունդներուն համար։ Շատեր կը գանգատին ներկայացման լեզուէն, գործածուած կարգ մը բառակապակցութիւններէն, օրինակ «ապաու», «լան» կամ միւս բոլոր արտայատիչները, որ կրնան խորթ թուիլ, որովհետեւ ոմանց համար բեմը մաքրամաքուր ոսկեղնիկ հայոց լեզուի խորան է։ Ես կը հաւատամ, որ բեմը ոչ թէ խորան է, այլ կեանքի արտացոլում։ Ան պէտք է ըլլայ կեանքի շարունակութիւնը, ուր մարդիկ կրնան տեսնել իրենց առօրեան»։

Անշուշտ երբ կ’անդրադառնանք կենցաղային կատակերգութիւններուն, պէտք է յիշել, թէ ինչո՛ւ անոնք կը բացակային մեր սփիւռքահայ թատրոնէն։ Այս առումով բեմադրիչը կու տայ հետեւեալ բացատրութիւնը. «Միջազգային արուեստը ընդհանրապէս, թատրոնը մասնաւորապէս, իր մէջ կը պահէ խորքային երեք խնդիր՝ քաղաքականութիւնը, հոգեղէն աշխարհն ու սեռային յարաբերութիւնները, վերջինը՝ սեռային ու սիրային իմաստներով։ Մեր բեմը այս երեքը թապուի վերածած է, որուն արդիւնքով մէջտեղ ելան անսէր, անկեանք ներկայացումներ։ Մեզի մնացին երեսունական թուականներէն եկած պարզունակ հերոսապատումներ, սակայն սերունդը կը փոխուի եւ նոր սերունդին չտալ այն ինչ որ զինք կը հետաքրքրէ, չարծարծել քաղաքականութեան կամ սիրոյ թեմաները, որոնք շատ էական մաս մըն են մեր կեանքէն, կը խորթացնէ թատրոնը հանրութենէն։ Զարթօնքի շրջանին, Պարոնեան, Պէշիկթաշլեան եւ միւսները յանդուգն ձեւով կ’արտայայտուէին կրօնքի մասին, ոչ թէ կրօնքը ծաղրելու իմաստով, այլ քննադատելու կրօնքի նկատմամբ հաւաքականութեան պարզունակ ու միամիտ մօտեցումը։ Այս երեք թապուներուն բացակայութեան մենք ինչի՞ մասին խօսինք։ Մենք վերածուած ենք ծիսակատարներու, զանազան ազգային առիթներու՝ երկրաշարժի յիշատակին, ցեղասպանութեան, անկախութեան առիթներով միայն ներկայացումներ կ’իրականացնենք։ Կը մոռնանք, որ թատրոնը նաեւ սխալներո՛ւ արուեստ է, որովհետեւ կեանքն է հոն ներկայացուածը, ֆիլմերուն պէս կատարելագործելու, անբաղձալի պատկերները կտրելու առիթ չ’ընծայեր թատրոնը»։

Թատրոնի զարգացման ակնարկելով Վաչէ Ատրունի կը հաւատայ որ. «Այս ժամանակի երիտասարդները, անկախ իրենց մտաւորական, բարոյական կամ գաղափարային համոզումներէն, կը փափաքին տեսնել նոր թատրոնը։ Տակաւին շատ պայքար կայ։ Այս սերունդը պիտի քննադատուի, ինչպէս մեր սերունդը քննադատուեցաւ նախորդէն։ Սերունդներու պայքարը բնական բան է, բայց աւելի ուշ, երբ այս արգելքները վերանան, գուցէ մեր աշխատանքը տարբեր ձեւով գնահատուի»։

Հոս մեր զրոյցը հասաւ իր աւարտին, բայց չաւարտեցաւ։ Բոլոր արուեստներուն պէս թատրոնն ալ իւրաքանչիւր հարցումէ ետք նոր հարցումներու դուռ կը բանայ, իսկ զրոյցները սկիզբ ու աւարտ չեն ունենար, այլ կը ստեղծեն շարունակական ստեղծագործ վիճակ։ Թատրոնի հիմնահարցերուն շուրջ երկխօսութիւնը պէտք է շարունակել, որպէսզի հասնինք հանդիսատեսն ու արուեստագէտը գոհացնող լուծումներու։

Յուշիկ Ղազարեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.