«ԳԱՆՁԱՍԱՐ»Ի 25-ԱՄԵԱՅ ՈՒՂԻՆ

0


(ՄՏԵՐՄԻԿ ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑ «ԳԱՆՁԱՍԱՐ»Ի ՆԱԽԿԻՆ ԽՄԲԱԳԻՐՆԵՐՈՒՆ ՀԵՏ)

Սուրիահայ մամուլի կեանքին մէջ «Գանձասար»ի ծնունդին, 25 տարուան երթին եւ  առաքելութեան մեր ընթերցողները իրազեկ դարձնելու համար յարմար նկատեցինք զրուցել «Գանձասար»ի նախկին խմբագիրներուն հետ՝ թերթին անցած ուղիին շուրջ չարձանագրուած մանրամասնութիւններ լոյսին բերելով եւ սփիւռքահայ մամուլին դժուարութիւններն ու մարտահրաւէրները ներկայ պայմաններուն ներքեւ ընդգծելու համար:

Առաջին երկու հարցումները ուղղեցինք «Գանձասար» շաբաթաթերթի առաջին խմբագիրին՝ պրն. Խաժակ Մկրտիչեանին.

Զարմիկ Պօղիկեան.- Թերթի մը խմբագիրին պատասխանատուութիւնը մեծ է, բնականաբար, սակայն առաջին խմբագիրին առաքելութիւնը առանցքային նշանակութիւն կը զգենայ, նկատի առած որ ան պիտի դնէ հիմը, բանայ նոր ճամբայ մը, յառաջացնէ ընթերցողներու շրջանակ մը, ստեղծէ, պահէ ու զարգացնէ աշխատակիցներու փաղանգ մը այնպիսի քաղաքի մը մէջ, ուր ոչ լրագրական համալսարան գոյութիւն ունի, ոչ լրագրական դպրոց, ոչ ալ այս ոլորտին զարգացման նպաստող պայմաններ, անշուշտ երկրէն ներս այդ տարիներու տեղական մամուլին պարզած իրավիճակին կ’ակնարկեմ ընդհանրապէս: Հաւանաբար ինքնաշխատութեամբ եւ սփիւռքահայ այլ թերթերու մէջ յօդուածներ ստորագրող  աշխատակիցներ, որոնց կողքին նաեւ սուրիահայ գրողներ, մտաւորականներ ձեր առաջին գործակիցները եղան: Այնուամենայնիւ, ձեր օրերուն,  երեսուն տարուան ընդմիջումէն ետք,– սուրիահայ մամուլի վերջին թերթը դաշնակցական պաշտօնաթերթ  «Արեւելք» օրաթերթն էր, որ լոյս տեսած էր 1946  – 1963,– Հալէպի մէջ վերստին ծնունդ առաւ հայկական շաբաթաթերթ մը, որ ոչ միայն ճամբայ բացաւ, այլեւ սուրիահայ մամուլին ամէնէն երկարակեաց թերթը դարձաւ, քննական միտքի, հասարակական կարծիքի ձեւաւորման նպաստեց եւ լրատուական, հրապարակագրական մարդուժի որոշ մակարդակ մը յառաջացուց տարիներու երկայնքով:

Կը ներկայացնէ՞ք խնդրեմ դաշնակցական երկրորդ պաշտօնաթերթին՝ «Գանձասար» շաբաթաթերթին հիմնադրութեան առաջին քայլերն ու կշռութաւոր ընթացքը, ձեր խմբագրութեան տարիներու հետագայ զարգացումները, դժուարութիւններն ու սուրիահայ թերթին բերած ներդրումը համայնքի կեանքին:

Խաժակ Մկրտիչեան.-  «Գանձասար»ը շաբաթաթերթի վերածելու որոշումը իր հետ կը բերէր անկէ բխած բազմաթիւ հարցեր լուծելու անհրաժեշտութիւն: Լրատուութեան աւելի արագ ու արդիական միջոցներու կիրառումէն մինչեւ բովանդակութեան այլազանութիւն ու մինչեւ քաղաքական եւ գաղափարական դիմագիծի արտացոլացում: Հարցերու երկար շարք մը կար, որ անհրաժեշտ էր լուծել, հիմնուելով համեմատաբար անփորձ ու երիտասարդ անձնակազմի մը վրայ եւ մամուլի ազատութեան իմաստով՝ նուրբ ու որոշ կաղապարումներով յատկանշուող պայմաններու ներքեւ:

Պէտք է խոստովանիլ, որ Սուրիոյ մէջ ընդհանրապէս եւ Հալէպի մէջ մասնաւորաբար կային գրական, հրապարակագրական ու լրատուական թղթակցութեան փորձառութիւն ունեցող որոշ գրիչներ, որոնց առկայութիւնը լաւատեսութիւն կը ներշնչէր ապագային նկատմամբ: Բայց այդ բազմազան ու երբեմն ալ քաղաքական ու գաղափարական տարաբնոյթ հայեացքներու տէր գրիչները ի մի բերելու եւ «Գանձասար»ի շուրջ համախմբելու գործը եւս մարտահրաւէր մըն էր, զոր պէտք էր յաղթահարել:

Այլ իրականութիւն մը եւս կար: «Գանձասար»ը իբրեւ շաբաթաթերթ, ըստ էութեան, կը գործէր Լիբանանէն ամէն օր Սուրիա հասնող երեք օրաթերթերու կողքին, ինչ որ լրատուական առումով անպայման հաշուի առնուելիք իրողութիւն մըն էր:

Այս հարցերը դիմագրաւելու համար որդեգրեցինք հետեւեալ մարտավարութիւնը՝ էջերու բովանդակութեան այլազանութիւն, քաղաքականէն մինչեւ հնագիտական ու պատմական, գրականէն մինչեւ կնոջական ու մարզական: Սուրիոյ բոլոր հայ գաղութներու մէջ թղթակիցներու ցանց, որպէսզի կարելի ըլլայ շեշտել սուրիահայութեան պաշտօնաթերթ ըլլալու հանգամանքը եւ յանկարծ զայն չվերածել միայն հալէպահայ կեանքի բանբերին: Կապեր հաստատել հայկական լրատուական աղբիւրներու հետ, ինչպէս «Արմէնփրէս», «Մարմարա» եւ «Ասպարէզ» օրաթերթեր եւ այլն: Կապ հաստատել նաեւ աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ ապրող սուրիահայերու հետ, որոնք անկասկած իրենց ծննդավայրի ազգային կեանքին հաղորդակից դառնալու կարօտը ունէին: Գաղափարական առումով՝  հանդիսանալ երբեմնի «Արեւելք» օրաթերթի ընդհատուած շարունակութիւնը, միաժամանակ, բաւարարել մեր ճակտին դրուած Ազգային Առաջնորդարանի Պաշտօնաթերթ ըլլալու հանգամանքը:

Չանտեսեցինք նաեւ մեր շարունակականութեան երաշխիքը հանդիսացող նոր սերունդի ներգրաւման անհրաժեշտութիւնը, թէ՛ որպէս ապագայ աշխատակից, թէ՛ որպէս հայ թերթի ապագայ ընթերցող, որուն համար ստեղծեցինք մանկական յատուկ յաւելուածը:

Մեր որդեգրած մարտավարութիւնը ի գործ դնելու համար եղանք հետեւողական, որպէս երիտասարդ ու համեմատաբար անփորձ անձնակազմ, մենք իրարմէ սորվեցանք, զիրար լրացուցինք ու բոլորս կանգնեցանք նոյն մակարդակին վրայ, առանց գերադասի ու ստորադասի որեւէ շերտաւորման… գրաշարը, սրբագրիչը, յօդուածագիրը, խմբագրողը, թղթակիցը եւ էջադրողը մեզմէ իւրաքանչիրն էր:

Մեր խմբագրատունը բացինք մտաւորական կարողութեամբ օժտուած բոլոր հայորդիներուն դիմաց, առանց որեւէ նախապաշարումի: Իսկ խմբագրատուն կատարուած այցելութիւններուն հոսքը եւ յատուկ սեղանի շուրջ հաւաքուելու մեր պարբերական հրաւէրներուն ընդառաջողներուն քանակը շատ յուսադրիչ էին:

Բարեբախտութիւնը այն էր, որ երբեք չունեցանք տնտեսական դժուարութիւն կամ մտահոգութիւն, որովհետեւ ե՛ւ կը վայելէինք Պատկան Մարմինին ամբողջական աջակցութիւնը, ե՛ւ կամաւոր աշխատակիցներ ու սեփական տպարան ունենալու շռայլութիւնը:

Գաղութին մէջ եւ գաղութէն դուրս շատ զգալի էր սուրիահայ թերթ ունենալու ծարաւը: Կարճ ժամանակի մէջ եղանք սպասուած թերթ ու մեր ինքնագիր յօդուածներն ու թղթակցութիւնները սկսան արտատպուիլ աշխարհասփիւռ հայկական թերթերու մէջ:

Հաղորդակցութեան ժամանակակից միջոցներու հետ քայլ պահելը եւս նպատակ էր: Առաջին կարելիութիւնն իսկ օգտագործելով, բաժանորդագրուեցանք «Արմէնփրէս»ին, որմէ թելէքսի միջոցով ամէնօրեայ լուրեր կը ստանայինք, անոր աւելցաւ «Ասպարէզ» օրաթերթէն ֆաքսով ապա ե-նամակով մեզի հասած լրահոսը: Սուրիոյ մէջ համացանցի առաջին հարիւր բաժանորդներէն մէկն էր «Գանձասար»ը, բազում թեքնիք դժուարութիւններ յաղթահարելով, ամենայնդէպս մեզի հնարաւորութիւն կու տար արագօրէն հետեւելու հայկական լրատուութեան:

Շատ չանցած, արդէն քիչ մըն ալ ինքնավստահութիւն ձեռք բերած, սկսանք մտածել նաեւ նիւթականի մասին, թէկուզ Պատկան Մարմինին տնտեսական բեռը թեթեւցնելու, քիչ մըն ալ «Գանձասար»ը աւելի տարածելու նպատակով: Սկսանք ծանուցումներ հաւաքելու աշխատանքին քիչ մը աւելի զարկ տալ, տարեկան բացառիկ թիւեր հրատարակել եւ այլն:

Առաջին թիւը հրատարակելու երիտասարդական խանդավառութիւնը արդէն անցեալ էր եւ «Գանձասար»ը արդէն կայացած էր: Միտումնաւոր կերպով, իբրեւ «Արեւելք» տպարանի ծանուցում իր ճակտին կրող «Գանձասար»ը, յաջողած էր երբեմնի «Արեւելք» թերթի ընդհատուած երթը շարունակել:

Զ.Պ.-   Թերթի մը բացած ուղիին ընդգծումը որքան որ կարեւոր է ընթերցողին եւ պատմութեան համար, նոյնքան ալ հետաքրքրական է աշխատանքի ներքին խոհանոցը.- խմբագրակազմի յառաջացում, խմբագրատան կարիքներ, աշխատանքային պայմաններ, տպագրութիւն, այլ թերթերու կամ խմբագիրներու հետ գործակցութիւն եւ այլն: Ինչպէ՞ս կը բնութագրէք այս բոլորը: Յատկանշական դէպքեր կամ դէմքեր կը յիշէ՞ք:

Խ.Մ.- «Գանձասար»ով սկսած, հայ մամուլի տարբեր օրկաններու հետ ապրեցայ շուրջ տասնհինգ տարի: Երբ կը համեմատես առաջին քայլերը այսօրուան կարելիութիւններուն հետ՝ շատ յստակ կը պատկերացնես այն մեծ զոհողութիւնները, զորս հայ մամուլի առաջին նուիրեալները կատարած են հարիւրաւոր տարիներու ընթացքին:

Մենք ունէինք մէկ համակարգիչ, գրաշարութեան պէտք է սպասէր էջադրողը, էջադրողին պէտք է սպասէր լրահաւաքը: Շատ մեծ ուրախութիւն  տիրեց խմբագրատան մէջ, երբ «Գանձասար» օժտուեցաւ մասամբ օգտագործուած սեւ ու սպիտակ թուայնացնող-պատճէնահանող գործիքով, որ մեզ ձերբազատեց նկարներ տեղադրելու գլխացաւանքէն: Աւելի մեծ ուրախութիւն ապրեցանք երբ ապահովուեցաւ երկրորդ համակարգիչը:

Իբրեւ թէ մասնաժամ աշխատող անձնակազմը  թերթի հրապարակման նախորդող օրը տուն կը վերադառնար գրեթէ լուսաբացին, առանց որեւէ դժգոհութեան:  Տպագրական վրիպումներու եւ աջէն ու ձախէն հնչած սրամտութիւններու յառաջացուցած ծիծաղը եւ հերթական թիւին լոյս ընծայելու հրճուանքը ամէն ինչ կը մոռցնէր:

Ծիծաղաշարժ դէպքերէն մէկը, որ կը յիշեմ, պատահեցաւ հիմնադրութենէն քանի մը տարի ետք: Հակառակ անոր, որ նիւթական հարցերը մեր աշխատանքի ծիրէն դուրս էին, բայց ամէն տարի հաշուեքննութիւն մը կը կատարուէր: Այդ տարուան հաշուեքննիչ յանձնախումբը իսկապէս գերբծախնդիր ու պարկեշտ ընկերներէ կազմուած էր: Հաշուեքննութեան աւարտին մեզի փոխանցուեցաւ յանձնախումբին նկատողութիւնները, ուր ի միջի այլոց մեզի հարց տրուեցաւ, թէ այս ինչքա՞ն սուրճ խմած ենք: Մենք ալ կատակով պատասխանեցինք, թէ, քանի որ շատ գործ կ’ընենք, ուրեմն սուրճ ալ շատ պիտի խմենք, բայց կը խոստանանք յաջորդ տարի աւելի քիչ սուրճ խմել: Յիշեցի նաեւ այն, որ սուրճ եփելը կարգով էր:

Ընդհանրապէս ապերախտ գործ է յաջողած գործի մը նպաստ բերած մարդոց անուններ թուելը, որովհետեւ մարդկային թերի յիշողութեան վստահելով երբեմն կը մոռցուին շատ արժանաւորներ, այնուամենայնիւ, սակայն,  «Գանձասար»ի առաջին տարիներուն, տարբեր բնագաւառներու մէջ իրենց մեծ աւանդը ունեցած կարգ մը անուններ կարելի չէ չյիշել, ինչպէս՝ Յակոբ Սահակեան, Գոհարիկ Արուշեան, Ալեքսան Քէշիշեան, Հուրի Ազէզեան, Մարուշ Երամեան, Խաչիկ Շահինեան, Վարդ Քէշիշեան, Կարօ Մկրտիչեան, Նուպար Մելիքեան, Յակոբ Մկրտիչեան, Յակոբ Միքայէլեան, Այտա Մինասեան, Ռիթա Կաղեան,Վրէժ Քասունի, Նորայր Մանճեան, Գառնիկ Նալպանտեան, Արտօ Համբարձումեան, Ճորճ Արապաթլեան եւ ուրիշներ:

Զ.Պ.- Սիրելի՛ Մարի, զրոյցս շարունակելով երկրորդ խմբագիրին հետ, կը յիշեմ, որ  դուք թէեւ «Գանձասար»ի երկրորդ խմբագիրը դարձաք, սակայն հիմնադրութեան օրերէն «Գանձասար»ի ընտանիքին մէկ անդամն էիք արդէն՝ անոր հետ ապրող, անոր հետ տագնապող: Առաջին խմբագիրին հետ զրուցեցինք աշխատակիցներու, գործակիցներու մասին: Ձեր խմբագրութիւնը ստանձնած տարին թերթը արդէն որոշ ճամբայ մը կտրած էր: Ի՞նչ էր ընթերցողին արձագանգը, որքանո՞վ կարեւոր է անոր կարծիքը, իսկ մեր թերթերը, ազգայինհամայնքային հարցեր արծարծելու եւ կարծիք ձեւաւորելու կողքին ընդհանրապէս, որքանո՞վ արծարծած են ժողովուրդը մտահոգող հարցեր, որքանո՞վ ծանօթ են անոր բազկերակին, հետաքրքրութիւններուն նաեւ: Եւ Վերջապէս, հետաքրքրական է իմանալ, որ թերթը ժողովուրդին մօտեցնելու համար այդ տարիներուն ինչպիսի՞ աշխատանք կը տարուէր:

Մարի Մերթխանեան-Եարալեան.-  Հոկտեմբեր 1997-ին «Գանձասար»ը արդէն բաւական կայացած, հունը գտած շաբաթաթերթ էր:  Հրատարակութեան հերթականութիւնն ու ժամկէտը կը պահպանուէին: Ընթերցողը կը սպասէր, որ Հինգշաբթի յետմիջօրէին թերթը ստանայ, իսկ ուշացումի պարագային՝ խմբագրատուն կը հեռաձայնէր եւ իր մտահոգութիւնը կը յայտնէր: Յետոյ կը սկսէր քննարկման փուլը, երբ ընթերցողը խմբագրատուն այցելութեան կամ նամակի միջոցով կը փոխանցէր իր տեսակէտը, գնահատականը, քննադատութիւնը կամ բողոքը: Այսինքն՝ «Գանձասար»-ը դարձած էր հալէպահայութեան –գոնէ մէկ մասին- ուշադրութեան առարկան: Եւ սա պատասխանատուութիւն թելադրող երեւոյթ էր: Պաշտօնապէս Ազգային Առաջնորդարանի թերթը, միեւնոյն ատեն գաղափարական յստակ ուղեգիծի հետեւող ըլլալով, գաղութի միակ հայերէն շաբաթաթերթը կը ջանար անդրադառնալ գաղութի իրադարձութիւններուն: Համացանցային ծառայութիւնները այսքան դիւրամատչելի եւ հասանելի չէին: Խմբագրական կազմը մեծ ճիգ կը թափէր վերջին եւ ճշգրիտ իրադարձութիւնները փոխանցելու  համար ընթերցողին:

Սուրիոյ եւ գաղութի պայմաններուն ընծայած կարելիութեամբ,  «Գանձասար»ի խմբագրականները, հարցազրոյցները, «Քանակ» սիւնակը եւ այլ յօդուածները կը փորձէին անդրադառնալ հայկական իրադարձութիւններուն, հարցերուն, դրական եւ բացասական երեւոյթներուն: Ես չեմ կրնար հաստատել, թէ որքանո՞վ յաջողած ենք այդ առաքելութեան մէջ: Կրնամ ըսել՝ չենք ձախողած եւ հաւաստիացնել, որ խմբագրական կազմը, անձնուէր աշխատակիցներն ու թղթակիցները այս գծով ոչ մէկ ճիգ խնայած են:

Թէեւ սփիւռքեան մեր թերթերը մասսայական տարածում չունին, բայց ընթերցող ու հետաքրքրուող փոքրամասնութեան առարկայական քննադատութիւնները մի՛շտ տեղ գտած են, դարձած են խմբագրական կազմի մտահոգութիւնն ու քննարկման առարկան եւ ըստ կարելիութեան՝ նկատի առնուած:

Արդէն յիշեցի, որ մեր խմբագրականներով, հարցազրոյցներով ու յօդուածներով փորձած ենք վեր առնել ազգային եւ համայնքային հարցեր, նպաստել հարցերու լուսաբանման եւ  ընթերցողին կողմնորոշման:

Թերթը բազմաբովանդակ էր: Օրինակ՝ լրատուական էջերը  կը փոխանցէին Սուրիոյ, միջազգային, Հայաստանի եւ այլ գաղութներու լուրեր: Հալէպի մէջ գործող գրեթէ բոլո՛ր միութիւններու եւ հաստատութիւններու գործունէութիւնը «Գանձասար»ին մէջ արձագանգ կը գտնէր: Մարզական, կանացի, մանկական, ուսանողական բաժինները կը փորձէին գոհացնել իրենց ընթերցողներուն հետաքրքրութիւնները: Պատմական, մշակութային, ազգային, քաղաքական յօդուածները կ’ամբողջացնէին թերթը: Թէ՛ թերթի հերթական թիւերը, թէ՛ տարեվերջին հրատարակուած «Գանձասար-Բացառիկ»ները թերթելով կարելի է յստակ գաղափար մը կազմել սուրիահայ գաղութին մասին: 

Մամուլը, անշուշտ, կարեւոր դեր եւ առաքելութիւն ունի ազգային հարցերու արծարծման ու կարծիք կազմաւորելու առաքելութեան մէջ: 15-20 տարի առաջ աւելի մեծ ու ազդեցիկ էր այդ դերը: Այսօր, «մամուլ»ի հարթակը փոխուած է: Մեր տպագիր եւ առցանց մամուլը այդ փոփոխութեան հետ քայլ պահելու, բովանդակութիւնն ու ձեւը այդ հարթակներուն համապատասխանեցնելու անհրաժեշտութեան դիմաց են: Այո՛, հիմա աւելի քան երբեք, մամուլը ժողովուրդին հասանելի դառնալու, իրադարձութիւնները պարզ եւ յստակ փոխանցելու, լուրջ վերլուծութիւններ ներկայացնելու ծանր պարտականութիւնը ունի: Մամուլի եւ քարոզչական այլ հարթակներու կարեւորութիւնն ու դերը լաւագոյնս կրնանք դիտել վերջին տարիներուն Սուրիոյ (եւ Միջին Արեւելքի) մէջ ծաւալած «յեղափոխութիւններուն» եւ պատերազմներուն ընդմէջէն:

Զ.Պ.Ձեր խմբագրութեան օրով յառաջացաւ նաեւ գրական խմբակ մը, գեղարուեստական գրականութիւն մշակողները վերջապէս մնայուն բեմ մը ունեցան: Գրականմշակութային բաժինը ե՛ւ աշխուժութիւն մը կը ստեղծէ գեղարուեստական գրականութիւն մշակողներուն մօտ, ե՛ւ կը նպաստէ նոր գրիչներու յայտնաբերումին, ե՛ւ արեւմտահայերէնի կենսունակութեան գործնական ազդակ  կը հանդիսանայ: Լեզուի պահպանումը, իրականութեան մէջ, բեմերու քարոզներէն ու յորդորներէն անդին, արտադրումի եւ ընթերցումի սերտ յարաբերութեամբ արդիւնաւէտ գործընթացի մը կրնայ վերածուիլ: Ինչպէ՞ս յառաջացաւ եւ ինչպիսի՞ աշխատանք տարաւ այս խմբակը:

Մ.Մ.-  Գրական խմբակ ստեղծելու գաղափարը ծնաւ թերթի աշխատակիցներէն՝ գրող Մարուշ Երամեանի հետ զրոյցներու ընդմէջէն: Մարուշը սիրով ստանձնեց եւ յառաջ տարաւ այդ աշխատանքը: Երիտասարդ գրասէրներու խմբակ մը կազմուեցաւ: Շաբաթական հերթական հանդիպումներու ընթացքին անոնք թէ՛ տարբեր գրողներու ստեղծագործութիւններ կը սերտէին, եւ թէ իրենց գրական փորձերը կը քննարկէին: Արդիւնքը եղաւ «Գանձասար»ի Գրական Էջը, որ Հալէպի (Եւ Սուրիոյ) գաղութին համար անհրաժեշտութիւն էր: Համոզուած եմ, որ այդ էջը զգալի բաց մը գոցեց: Այդ խմբակին անդամները շարունակեցին իրենց ճամբան, ոմանք այսօր արդէն հասուն բանաստեղծ-գրողներ են:

Նման խմբակներ, անկասկած, կարեւոր են գրական միջավայր ստեղծելու եւ երիտասարդները քաջալերելու:  Սակայն ամէնէն էականը կը մնայ լեզուն, մեր պարագային՝ արեւմտահայերէնը պահպանելու մտահոգութիւնը: Արեւմտահայերէնով գրելու, լեզուն հարստացնելու համար լաւ միջավայր պէտք է ստեծել, իսկ գրական նման խմբակներ կրնան այդ միջավայրը ապահովել: 

Զ.Պ.- Երկրորդ խմբագիր, սակայն սուրիահայ մամուլի պատմութեան մէջ իգական սեռին պատկանող առաջին խմբագիրն էիք: Սփիւռքահայ մամուլին մէջ կին- խմբագիրի նշանակումը, եթէ յիշողութիւնս չի դաւաճաներ, միայն «Յառաջ» թերթին մէջ հանդիպած էինք: Շաւարշ Միսաքեանի մահով «Յառաջ» թերթի խմբագրութիւնը ստանձնած էր իր դուստրը` Արփիկ Միսաքեանը ու խմբագրութեան պատասխանատու գործը տարած 52 տարի: Խնդրեմ  ներկայացնէք ձեր աշխատանքի տարիները, ինչպէ՞ս կը բնութագրէք զանոնք: Ի՞նչ ծրագիրներ ունէիք եւ անոնցմէ որքա՞նը կարելի եղաւ իրականացնել:

Մ.Մ.-  Թերթի խմբագրութիւնը ծանր պատասխանատուութիւն է: Կին-խմբագիր ըլլալը կրկնակի ծանր պատասխանատուութիւն է (Հաւանաբար «կրկնակի ծանր»ը ճիշդ չի հնչեր, բայց ծանրութիւնը շեշտելու համար կ’օգտագործեմ): Շրջապատին համար, անշուշտ, նոր երեւոյթ էր կին-խմբագիրը: Եւ գրեթէ ամէն քայլափոխիս զարմանքն ու թերահաւատութիւնը զգալի էին: Այդ մօտեցումը կարեւոր մարտահրաւէր էր ինծի համար:

Ես սեռերու միջեւ մտային տարբերութիւններուն չեմ հաւատար: Չեմ հաւատար, որ այդ տարբերութիւնները (եթէ կան) կ’ազդեն աշխատանքի եւ արդիւնքի որակին վրայ: Խմբագիրի իմ աշխատանքը այդ սկզբունքով կատարած եմ: Հարցերու մօտեցումին, նիւթերու ընտրութեան, թերթի ձեւաւորման, աշխատանքային յարաբերութիւներու ընթացքին փորձած եմ առարկայական ըլլալ: Եւ սա կապ չունի սեռի հետ…:  Համոզուած եմ, որ այդ մօտեցումս օգնեց: Յաջողեցա՞յ: Գնահատականը ընթերցողինն է:

Աշխատանքի տարիները բաւական հեւքոտ եւ բեղուն էին. հերթական թիւեր, տարեկան բացառիկ թիւեր, Սուրիոյ պատմական վայրերու մասին եւ մանկական գիրքի հրատարակութիւն եւ այլն…: Անշուշտ կարելի չէ պատերազմի տարիներու աշխատանքային կշռոյթին հետ բաղդատել, բայց սուրիահայ գաղութի (Հալէպ եւ այլ շրջաններ) կեանքը –աշխոյժ եւ մնայուն – իր արձագանգը գտած է «Գանձասար»ի մէջ: Փորձած եմ Հայաստան-Հալէպ կամուրջ կառուցել: Այս շրջագիծին մէջ, օրինակ, հարցազրոյցներու շարք մը հրատարակած ենք: Դեռ 1990-ականներուն Արցախի մէջ ունեցած ենք յատուկ աշխատակից, որ թէ՛ գրական, թէ՛ լրատուական յօդուածներով փոխանցած է այդ տարիներու արցախեան կեանքին պատկերը: Վերը արդէն խօսեցայ գրական խմբակի մասին, որուն անդամները աւելի ուշ դարձան Հալէպ հրատարակուող «Երթ» տարեգիրքին գրական կորիզը:

«Գանձասար»ին արաբերէն բաժին աւելցնելու ծրագիրս մնաց անկատար եւ կը մաղթեմ, որ օր մը թերթը ունենայ ելեկտրոնային արաբերէն բաժին մը, որպէսզի աւելի հասանելի դառնայ Հալէպ եւ Հալէպէն դուրս բնակող արաբախօս հայերուն:

Ինչպէս ամէն աշխատանք, թերթն ալ խմբային գործակցութեան արդիւնք է: Ամէնէն փայլուն կարողութիւններու տէր խմբագիրը կրնայ ձախողիլ, եթէ իր խմբակիցները գործին չհաւատան: Բարեբախտաբար «Գանձասար»ի աշխատակազմը (անձնակազմ, աշխատակիցներ, յօդուածագիրներ, վարչութիւն, ցրուիչ, եւ այլն…) պարտաճանաչ նուիրեալներ են:

Այս առիթը օգտագործելով կը փափաքիմ երախտագիտութիւնս յայտնել բոլոր անոնց, որոնք հայ թերթին հաւատալով թեւ ու թիկունք եղած են –եւ ե՛ն– «Գանձասար»ին: Կը շնորհաւորեմ բոլորին Նոր Տարին:

Բեղուն եւ անխափան գործունէութիւն՝ «Գանձասար»ին:

Զ.Պ.- Յաջորդ հարցումս կ’ուղղեմ «Գանձասար»ի երրորդ խմբագիրին՝ պրն. Խաչիկ Շահինեանին: Պարո՛ն Շահինեան, ըլլալով «Գանձասար» շաբաթաթերթի համեմատաբար ամենաերկարամեայ ծառայութիւն ունեցող խմբագիրը, (նախքան թերթի հրատարակութիւնը «Գանձասար» պարբերաթերթի խմբագիրը եղած էք նաեւ) խնդրեմ  ներկայացնէք, թէ ինչպիսի՛ փուլերէ անցաւ թերթը ձեր խմբագրութեան շրջանին՝ բովանդակութեան, բաժիններուն, յօդուածագիրներուն,  նոր գրիչներու յայտնաբերման թէ այլ ոլորտներու մէջ։

Խաչիկ Շահինեան.-  Հայ մամուլի պատմութեան մէջ սուրիահայ գաղութը հարուստ աւանդ եւ ողջունելի ներդրում ունի:

Ինչպէս ամէնուրեք, Սուրիոյ մէջ եւս հայը առանց մամուլի չէր կրնար մնալ, քանի որ մշակոյթն ու հայը միշտ եղած են երկուորեակ: Իսկ հայ մշակոյթի կենսական աղբիւրները եղած են հայ դպրոցը, հայ եկեղեցին եւ հայ մամուլը:

Սուրիահայութիւնը որոշ շրջան մը մամուլէ զրկուելէ ետք, Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանը 1978-ին ձեռնարկեց «Օշական» պարբերաթերթի հրատարակութեան: Սակայն ժամանակ մը ետք, թերթին պարբերականութիւնը գաղութին համար անբաւարար նկատելով, Ազգ. Առաջնորդարանը, 1991-ին, «Օշական»ի փոխարէն նախաձեռնեց «Գանձասար» երկշաբաթաթերթի հրատարակութեան: Յիրաւի, հարկադրող պահանջքի մը ծնունդն էր «Գաձասար»ը, որ գոհացում պիտի տար բերիահայ գաղութի եռուն եւ արգասաւոր գործունէութեան, դառնալով անոր հարազատ թարգմանն ու ցուլարանը: «Գաձասար»ի վերապահուած դերակատարութիւնը մեծ էր եւ անոր ուսերուն դրուած պարտաւորութիւններու բեռը ծանր:

Յիշենք թէ` «Գանձասար» անուանումը որդեգրուեցաւ այն օրերուն, երբ Արցախեան Ազատամարտը իր բուռն եւ ճակատագրական-շրջադարձային փուլը կը բոլորէր:

Արծուեբոյն Արցախի հետ կը կապէ մեզ «Գանձասար»ը, որ Մարտակերտի շրջանին մէջ, խաչէն գետի ձախ ափին գտնուող ազգային-եկեղեցական պատմակշիռ նշանակութեամբ վանքի մը անունն է:

Գանձասար վանքը եղած է Առաջնորդարան եւ խաչենի իշխաններու տոհմական տապանատունը, նաեւ Աղուանի կաթողիկոսութեան աթոռանիստը: Վանքը ունեցած է հարուստ ձեռագրատուն եւ դպրանոց:

Գանձասարի կաթողիկոսները սերտօրէն համագործակցած են Ղարաբաղի Մելիքութիւններուն ազատագրական ոգորումներուն:

18-րդ դարուն Գանձասար դարձած է ազգային ազատագրական շարժումներու կեդրոն եւ այդ դերը պահպանած է մինչեւ 1815 թուական:

Յիշենք նաեւ` որ «Օշական»ի խմբագրական պատասխանատուութիւնը ստանձնած եմ 1988-ին եւ եռամեայ անընդմէջ հրատարակումէ եւ աստիճանական վերակազմակերպումէ ետք, Պատկան Մարմինի, Ազգային Իշխանութեան եւ օրուան Առաջնորդ Սրբազան Հօր` Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի տնօրինումով, յարմար նկատուեցաւ «Օշական» պարբերաթերթը վերակոչել «Գանձասար» անունով եւ  1 Յունուար 1991-էն սկսեալ լոյս ընծայել զայն երկշաբաթեայ հերթականութեամբ:

«Գանձասար» երկշաբաթաթերթի հրատարակութիւնը շարունակուեցաւ մինչեւ Մարտ 1993, լոյս ընծայելով (56) համարներ, A4 չափի 24-40 էջ ծաւալով:

1991 Յունուարին կեանքի կոչուած «Գանձասար» երկշաբաթեայ հանդէսը ջանաց ընդարձակել իր գործունէութեան դաշտը, ձգտելով` իր օգտակար եւ դաստիարակիչ գրութիւններով ու յօդուածներով կառուցողական եւ բարերար ազդեցութիւն ունենալ մեր ժողովուրդի հանրային-միութենական կեանքին վրայ: Անոր գլխաւոր առաքելութիւնը պիտի հանդիսանար սուրիահայ իրականութենէն ներս ընդարմացած հոգիները զարթնեցնել, աշխուժացնել եւ դառնալ իսկական արձագանգը մեր ազգային-եկեղեցական կեանքին: Իր լրատուական բաժինով պիտի փորձէր ընթերցող հանրութեան փոխանցել Հայաստան Աշխարհի ձայնը` ու միաժամանակ պիտի ճգնէր սփիւռքեան զանազան գաղթօճախներու լուրերուն եւ անցուդարձերուն հաղորդակից դարձնել զայն, նպատակադրելով հայրենիքով եւ հայութեամբ ապրելու, ներշնչուելու եւ հպարտանալու պատեհութիւնը ընծայել հալէպահայութեան:

«Գանձասար» պիտի ձեռնարկէր նաեւ իր աշխատակիցներու շրջանակի ընդարձակման եւ ընթերցողներու թիւի բազմացման, կարճ ժամանակի մէջ յուսադրիչ խանդավառութիւն եւ զգալի հետաքրքրութիւն յառաջացնելով իր շուրջ եւ արդարօրէն առաջադրելով վերածուիլ մեր գաղութի ազգային, եկեղեցական, հանրային, կրթական եւ միութենական (մշակութային, ընկերային, բարեսիրական, մարզական, հայրենակցական…) առօրեային հարազատ արտայայտիչին ու համահայկական բեմին:

Ինչպէս կանխանշեցինք` «Գանձասար» երկշաբաթաթերթի Ա. թիւի հրատարակումին յաջորդած աւելի քան քսանեօթ ամիսներու ընթացքին կարելի կանոնաւորութեամբ եւ անընդմիջաբար տուեալ հանդէսէն լոյս տեսած են (56) համարներ: Արդարեւ ողջունելի իրագործում մը, որ գաղութէս ներս ընդհանրապէս արժանացաւ շատերու անվերապահ գնահատանքին եւ քաջալերանքին, մեզ դնելով համազգային եւ համընդհանուր ճիգերու գերլարումով այնուհետեւ մեր սիրելի հանդէսը վերափոխեալ եւ ընդարձակեալ անձնակազմով, ինչպէս եւ բարեշրջուած պարունակով իբրեւ շաբաթաթերթ լոյս ընծայելու պարտաւորութեան եւ պատասխանատուութեան տակ, որպէսզի կարելի ըլլայ արագօրէն ու շաբաթական յաճախակիութեամբ հասնիլ մեր ընթերցողներուն, առաւել սերտ շփում ստեղծել անոնց հետ ու աւելի ընդարձակ մասնակցութիւն ապահովել անոնցմէ:

Այսպէս` կը թեւակոխէինք անկիւնադարձային նոր փուլ մը, շատ մը դժուարութիւններ յաղթահարելու ակնկալութեամբ, միաժամանակ մեզ շրջապատող բազում անբարենպաստ պայմաններ (սակաւաթիւ մարդուժ, տնտեսական եւ տպագրական սահմանափակ կարելիութիւններ) բարեշրջուած տեսնելու յոյսով եւ մեր անհարթ ու նոյնիսկ կարգ մը պարագաներու անկարելի թուացող ճանապարհը լաւատեսութեամբ ու վճռակամութեամբ նուաճելու անընկճելի կամքով:

Վերջապէս, սրտբացօրէն կոչ կ’ուղղէինք սուրիահայ մեր գաղութէն ներս դերակատարութիւն վերցուցած բոլոր միութիւններուն ու կազմակերպութիւններուն, ինչպէս նաեւ հանրային եւ մշակութային մտահոգութիւններով տագնապող բոլոր անհատ-ազգայիններուն, մտաւորականներուն ու արուեստագէտներուն, որպէսզի իրենց սեփական թերթը նկատեն «Գանձասար»ը, զայն դաւանելով իրենց ստեղծագործական փորձերու եւ այլազան աշխատասիրութիւններու համազգային բեմահարթակը: Քանի հաստատօրէն կը հաւատայինք, որ սուրիահայութիւնը լրիւ չէ սպառած իր կարելիութիւնները, առաւել եւս` ամբողջովին չէ օգտագործած իր կարողութիւնները, եւ հայ մշակոյթի իւրացումով ու զարգացմամբ տակաւին առանցքային ու որոշիչ դեր վերապահած է իրեն մեր ժողովուրդի ազգային հաւաքական կեանքէն ներս:

Զ.Պ.-  Ձեր օրերուն էր նաեւ, որ «Գանձասար»ը տպագիր մամուլ ըլլալուն կողքին, հասարակական ցանցերու օգտագործման ընդհանրացման պատճառով  մուտք գործեց համացանց եւ հասանելի դարձաւ բոլորին։

Այս նոր դաշտը աւելի մրցունակ դարձո՞ւց թերթը, նկատի ունենալով, որ համացանցին մէջ յայտնուելով ընթերցողներուն թիւը անհամեմատօրէն կը բազմապատկուի ու թերթը օրական դրութեամբ կը յայտնուի աւելի մեծ ընտանիքի մը՝ հայկական մամուլին մէջ, մնացեալ թերթերուն հետ կողքկողքի։

Խ.Շ.Անտարակոյս, համացանցի օգտագործումով թերթի ընթերցողները անհամեմատօրէն բազմացան: Արդիական հաղորդամիջոցներու ճամբով սփիւռքահայ գաղութներն ու հայրենի հասարակութիւնը առիթ ունեցան ծանօթանալու այլ գաղութներու եւ հայրենահայ մեր կեանքին: Սփիւռքահայը աւելի մօտէն ու սերտօրէն սկսաւ հետաքրքրուիլ Հայաստանով եւ հայրենահայ հանրութեամբ: Փոխադարձաբար` հայրենահպատակ մեր ազգակիցները տակաւ ճանչցան գաղթաշխարհը, գաղութահայութեան կեանքը, անոնց դժուարութիւնները, մտահոգութիւնները, ձգտումները, սպասումներն ու ակնկալիքները Մայր Հայրենիքէն:

Տարբեր գաղութներու մէջ լոյս տեսնող թերթեր, հանդէսներ կամ հրատարակութիւններ այլեւս օտար չմնացին ոեւէ հայորդիի: Նոյնը կարելի է ըսել հայաստանեան մամուլին ու հրատարակութիւններուն համար: Այսպէս` փոխադարձ ծանօթացումը եւ փոխըմբռնումը համատարած երեւոյթի վերածուեցան: Փուլ եկան արգելքները, պատնէշները, կարծրատիպերը, փոխադարձ անհանդուրժողութիւնը, անհասկացողութիւնները…: Աւելին, բարքերու, սովորութիւններու եւ հաւաքական ըմբռնողութեանց տարբերութիւնները անհամեմատօրէն հարթուեցան կամ ընդմիշտ վերացան: Արեւելահայերէնն ու արեւմտահայերէնը այսօր գրեթէ ընկալելի են բոլորին` թէ՛ սփիւռքահայուն եւ թէ հայաստանահայուն:

Կարճ խօսքով` սկսաւ հանգրուանաբար նուիրականանալ եւ կենսագործուիլ մէկ ազգ, մէկ հայրենիք, մէկ եկեղեցի անվերատեսելի սկզբունքը, համազգային միասնութեան առաջնորդող գաղափարական ընկալումը:

Զ.Պ.- Ձեր խմբագրութեան օրերուն էր նաեւ, որ սկսաւ Սուրիոյ պատերազմը։ Անապահովութիւն, մարդուժի նկատառելի նուազում եւ հրատարակչական ու աշխատանքային դժուարութիւններ։ Այս պայմաններուն մէջ թերթը շարունակեց լոյս տեսնել շնորհիւ խմբագրակազմի ճիգերուն, աշխատակիցներուն եւ քառապատկուած ծախսը հոգացող Պատկան Մարմինին։ Երիտասարդ գրիչներու պատրաստութեան, նորեր ներգրաւելու եւ պատրաստելու կարեւոր նիւթին անդրադառնանք։ Ինչպիսի՞ աշխատանք տարուած է տարիներու ընթացքին  եւ պէտք է տարուի, ձեր կարծիքով, այս ուղղութեամբ։ Ո՞ր կողմերը անհրաժեշտ է ներգրաւել նման հեռանկարային աշխատանքի մէջ, մարդուժի (գրողներ, լրագրողներ, սրբագրիչներ) պատրաստութեան շարունակուող ծրագիր ու արդիւնք ձեռք բերելու համար։

Խ.Շ.- Անյաղթահարելի դժուարութիւններով բնորոշուող սուրիական պատերազմի տագնապալի այդ օրերուն հերոսական ճիգեր հարկաւոր էին:

Այսուհանդերձ` ի պատիւ մեր ժողովուրդին, մեր աշխատակիցներուն, մեր երիտասարդութեան ու մեզ հովանաւորող պատկան մարմիններուն իմաստուն ու հանրանուէր կողմնորոշումներուն, կարգաւորումներուն, անկարելին դարձաւ կարելի, թերթը վճռակամօրէն շարունակեց իր ընթացիկ գործունէութիւնն ու հաստատաքայլ երթը, հակառակ ամէնուրեք տիրող արհաւիրքին, քաոսին, ճգնաժամային անհանդուրժելի պայմաններուն, լեռնակուտակ դժուարութիւններուն ու մարտահրաւէրներուն: Այդ օրերուն մեր գործը շարունակեցինք անխափան կերպով` աղետեալ Հալէպէն ներս տեղափոխուելո կեդրոնէ-կեդրոն, շրջանէ-շրջան: Արդարեւ, մերթ կը գործէինք Ազիզիէ թաղամասի թերթի մայր կեդրոնին մէջ, մերթ կը փոխադրուէինք Վիլլաներու շրջան, ուրիշ անգամ` Սուլէյմանիէ կամ Նոր Գիւղ:

«Գանձասար» առաջին օրէն խրախուսած է մեր երիտասարդութիւնը` անվարանօրէն միանալու թերթի աշխատանքային խումբին: Անվերապահօրէն քաջալերած է զանոնք, նաեւ ուղղորդած անոնց դողդոջ եւ անհաստատ քայլերը, մղած զանոնք թօթափելու վախն ու անհամարձակութիւնը եւ վճռականօրէն գրիչ վերցնելով մուտք գործելու լրագրական փորձանուտ, բայց քաղցր ասպարէզ: Այստեղ պէտք է ընդգծել, որ մեծ է գաղութիս հայկական կամ ազգային վարժարաններու եւ ճեմարաններու դերակատարութիւնը հայ նորահաս սերունդին մեր ոսկեղնիկ մայրենին ջամբելու առնչութեամբ: Հայ աշակերտը հայ վարժարանէն ներս լաւապէս պէտք է սորվի, լաւապէս պէտք է իւրացնէ հայոց լեզուն: Պէտք է իմանայ հայոց պատմութիւնը, պէտք է կարեւորէ սեփական, ազգային լեզուի լիարժէք տիրապետումը:

Այս բոլորին կը գումարուին անշուշտ հայկական Սփիւռքի զանազան շրջաններէ հրաւիրուած ականաւոր խմբագիրներու եւ լրագրողներու օժանդակութեամբ կամ գլխաւորութեամբ լրագրական վերապատրաստութեան առաջադրանքով գաղութէս ներս կազմակերպուած դասընթացքները, ինչպէս նաեւ երիտասարդ եւ շնորհալի տարրերու գործուղումը Հայաստան թէ հայագիտական այլ կեդրոններ, կատարելագործելու համար իրենց լեզուական թէ լրագրական կարելիութիւններն ու հմտութիւնները: Յիշեալներուն առընթեր, լրագրական բնագաւառի մասնագիտական ու հիմնաւոր կրթութիւնը միշտ կը մնայ առաջնային եւ անշրջանցելի պահանջ:

Աշխատանքի վերափոխութիւնն ու վերաորակաւորումը, ինչպէս եւ մարդուժի պատրաստութիւնն ու վերապատրաստութիւնը շարունակական ընթացք պէտք է զգենուն՝ ցանկալի արդիւնք եւ հեռանկարային ակնկալիքներ նուաճելու համար:

Զ.Պ.- Շնորհակալութիւն կը յայտնեմ «Գանձասար»ի  վաստակաշատ խմբագիրներուն 25 տարուան աշխատանքը վերյիշելով թերթին անցած ճամբուն ու դիմագրաւած դժուարութիւններուն համառօտ այս անդրադարձին համար:

Կը հաւատամ, որ «Գանձասար» 25 տարին բոլորած ըլլալով կը կանգնի աւելի մեծ պատասխանատուութեան դիմաց, հետեւաբար պէտք է աւելի յանդուգն քայլեր առնէ՝ կատարելագործուելու բովանդակութեան, լեզուական ընդունելի մակարդակի մը նուաճումին, աշխատակիցներու եւ երիտասարդ մարդուժի աւելի լայն շրջանակ մը իր կողքին ունենալու առումներով: Թերթը նոյնքան կարեւորութիւն պէտք է տայ ազատ խօսքին,  առողջ քննադատութեան, յատկապէս ներկայ մեր ժամանակուան մէջ ազգային, համայնքային հարցեր արծարծող, լուծումներ առաջադրող, երիտասարդութիւնը հրապուրող, քարոզչութեան կողքին միտք պատրաստող բեմահարթակ հանդիսանալու համար:

Հարցազրոյցը վարեց

Զարմիկ Պօղիկեան

Աղբիւր- «Գանձասար» բացառիկ 2019

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.