ՄԱՐԶԱԽԱՂԵՐ. ՃԱՏՐԱԿ ԿԱՄ ՇԱԽՄԱՏ

0

Սեղանի վրայ խաղցուող խաղերուն մէջ ամէնէն ազնուականը եղած է ու կը մնայ ճատրակը։ Այսօր, միլիոնաւոր մարդիկ ճատրակ կը խաղան տուներու, ակումբներու, համալսարաններու մէջ եւ համացանցով։ Ճատրակի խաղատախտակը «դաշտը» կը բաղկանայ 64 քառակուսիներէ (88), ընդհանրապէս սպիտակ եւ սեւ գոյներով։ Իւրաքանչիւր կողմ կ’ունենայ 16 խաղաքար՝ 1 թագաւոր, 1 թագուհի, 2 փիղ, 2 ձի, 2 բերդ եւ 8 զինուոր։ Խաղին նպատակն է «մաթ յայտարարել» հակառակորդի թագաւորին, որ կը նշանակէ «հարուածել» հակառակորդին թագաւորը այնպէս մը, որ ան կարելիութիւն չունենայ խուսափելու։
Ճատրակը ծագում առած է Հնդկաստանի մէջ, աւելի քան երկու հազար տարի առաջ։ Այն ատեն խաղը կը կոչուէր «Չատուրանգա»: Ճատրակը իր խաղաքարերու զանազանութեամբ եւ դասաւորումով կը ձգտէր պատկերել այն ժամանակուան հնդկական զօրքին կազմն ու շարքը:
Ճատրակը Հնդկաստանէն տարածուեցաւ արեւելեան եւ կենդրոնական Ասիա, իսկ 5-րդ դարու վերջաւորութեան կամ 6-րդ դարու սկիզբը մուտք գործեց Պարսկաստան: Խաղը մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր, որովհետեւ «բանականութիւնը դէպի յաղթանակ կ’առաջնորդէր խաղցողը», ինչպէս կ’ըսուի հնագոյն ձեռագրերէն մէկուն մէջ։
7-րդ դարուն, արաբները նուաճելով իրանական միապետութիւնը ճատրակին ծանօթացան։ Անոնք զարգացուցին եւ կատարելագործեցին խաղը:

Անուանում
Հայերէնի մէջ խաղը ի սկզբանէ կոչուած է ճատրակ, որ այժմ կ’օգտագործուի արեւմտահայերուն եւ պարսկահայերուն մօտ։ Շախմատ անունը յառաջացած է պարսկերէն շահ՝ արքայ, թագաւոր եւ մաթ՝ մահացաւ բառերէն։ Սկզբնական շրջանին, խաղը Հնդկաստանի մէջ, ինչպէս յիշեցինք, կը կոչուէր «Չատուրանգա» (չատուր – չորս եւ անգա – մաս կամ անդամ բառերէն կազմուած) եւ կը նշանակէր քառանդամ, չորսմասնեայ։ Պարսկաստանի մէջ ան վերանուանուեցաւ «շաթրանք», իսկ արաբները զայն անուանեցին «շաթրանճ»:

Ներկայ Վիճակ
Ճատրակը պաշտօնապէս Միջազգային Ողոմպիական Կոմիտէին (ՄՈԿ) կողմէ մարզաձեւ համարուած է, իսկ Յունիս 1999-ին Ճատրակի Միջազգային Դաշնակցութիւնը «ՖԻԴԵ»ն ճանչցուած է որպէս Միջազգային Մարզական Դաշնակցութիւն (Ֆետերասիոն):

Պատրաստեց
Պետիկ Աշոտեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.