ՍՈՒՐԻՈՅ ԾՈՎԱՀԱՐՍԸ (Լաթաքիոյ Հայ Կեանքէն)

0

«Եկեղեցին ի Լաթաքիա
Վկայ մըն է Կիլիկեան
Զաւակներուն Տէր ու պաշտպան:
Եկեղեցին մեր Հայկական
Մասնիկ մըն է հայաստանեան
Ան գաւիթն է դրախտի տան»:
ՄԱՏԵԱՆ ՔԱՋԱՑ

Այս տարի 20-ամեակն է Լաթաքիոյ հնադարեան Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ եւ Ազգ. Ս. Նահատակաց վարժարանի վերակառուցման:
20-րդ դարու առաջին տարիները ճակատագրական եղան հայ ազգին համար: Ահա դար մը ետք՝ աղէտին կրկնութիւնը: Սուրիա իր ողջ տարածքով շրջափակուեցաւ հին ու նոր թշնամիներուն կողմէ:
Կիլիկիոյ երկրորդ ջարդէն փրկուած հայեր հաստատուեցան Լաթաքիա, Միջերկրականի արեւելեան գեղատեսիլ ափին:
1922-1946-ին կատարուած մարդահամարի մը համաձայն, Լաթաքիոյ մէջ բնակութիւն հաստատած են ընտանիքներ, որոնք եկած են Կիլիկիոյ տարբեր քաղաքներէն: Հետագային լաթաքիահայեր իրենց մասնակցութիւնը բերած են Լաթաքիոյ ազգային կեանքի կազմակերպումին ու ծաղկումին:
Գաղթական հայեր, սկզբնական շրջանին մատուռ-եկեղեցւոյ կողքին, Ս. Յակոբեանց միաբանութեան պատկան հողամասին վրայ պատսպարուեցան: Այդ վայրը Հայաստանէն եւ Կիլիկիայէն Լաթաքիա, Դամասկոս եւ Երուսաղէմ ժամանող ուխտաւորներուն իջեւանը եղած էր:
Ահաւասիկ դար մը ետք, Հայոց եկեղեցին կրկին պատսպարանը հանդիսացաւ այս անգամ ծովափի հայութեան՝ Քեսապի, Ղնեմիէի եւ Եագուպիէի հայ բնակչութեան, որ սուրիական պատերազմի օրերուն թրքամէտ ահաբեկչական խմբաւորումներու կողմէ բռնութեան եւ տեղահանումի ենթարկուեցաւ:
Շնորհիւ սուրիական բանակին, պետական ու ազգային իշխանութեան, ազատագրուեցան հայաբնակ Քեսապն ու Ղնեմիէն: Յոյսով ենք որ շուտով կ’ազատագրուի Սուրիոյ ամբողջ տարածքը:
20-րդ դարու վերջաւորութեան, Լաթաքիոյ Ս.Աստուածածին եկեղեցին անմխիթար վիճակ կը պարզէր, փայտէ խորանը՝ հինցած, պատերը՝ ճեղքուած, իսկ վերնատունը՝ փուլ գալու վտանգին ենթակայ:
Եկեղեցին եւ դպրոցը նախապէս մէկէ աւելի անգամներ նորոգութիւններու ենթարկուած էին, սակայն այդ նորոգութիւններով հիմնական փոփոխութիւններ տեղի չէին ունեցած:
Եկեղեցւոյ եւ դպրոցի վերականգնումի միտքը յղացաւ Լաթաքիոյ Եկեղեցւոյ Թաղական Խորհուրդը: Օրին, Թաղական Խորհուրդի ատենապետն էր Հայկազ Մեսումեան, խորհուրդին մաս կը կազմէին.-
Երկրչփ. Պօղոս Ղազարեան
Երջանիկ Կարպուշեան
Յակոբ Ադամեան
Վահրամ Մանճեան
Արտաշէս Վարդանեան
Յակոբ Աճոյեան
Այդ շրջանին պատրաստուեցան քարտէզներ: Հին կառոյցը պիտի քանդուէր ու նորը կառուցուէր:Միտքը Սուրիոյ հնագիտական կեդրոնին կողմէ մերժուեցաւ:
1990-2002 տարիներուն, Լաթաքիոյ Թաղական Խորհուրդի կազմին ազգանուէր աշխատանքին արդիւնքը պսակուեցաւ եկեղեցի-դպրոց համալիրի վերակառուցումով: Օրին խորհուրդի անդամներն էին.-
Երկրչփ.Պօղոս Ղազարեան՝ ատենապետ
Տոքթ. Նորայր Մանճեան՝ ատենադպիր
Աւետիս Տէյիրմէնճեան
Յակոբ Ադամեան
Նշան Մեսումեան
Յաբէթ Ջուլֆայեան
Յովսէփ Գաթրճեան
Մկրտիչ Գրիգորեան
Տոքթ. Սեդրաք Պահչէճեան
Տոքթ. Յովհաննէս Խաչատուրեան
Մեթր Քեռի Ղազուրեան
Նազարէթ Խալոյեան
Նախքան եկեղեցւոյ նորոգութեան աշխատանքները նորոգուեցաւ կամարաձեւ պահեստանոցը, զոր օրհնեց եւ բացումը կատարեց Բերիոյ Հայոց Թեմի շինարար Առաջնորդ Գերշ. Տէր Սուրէն Ս. Արք. Գաթարոյեան՝ 25 Նոյեմբեր 1995-ին, զայն անուանելով «Գանձասար» սրահ:
18 Ապրիլ 1996-ին, Լաթաքիոյ հայ համայնքը արժանացաւ ՆՍՕՏՏ Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետին հովուապետական այցելութեան:
Վեհափառին աջահամբոյրը տեղի ունեցաւ «Գանձասար» սրահին մէջ:
Սրբազան հօր թելադրանքով, եկեղեցւոյ Փայտեայ խորանը ամբողջութեամբ փոխադրուեցաւ «Գանձասար» սրահ, որպէսզի այնտեղ կատարուին եկեղեցական արարողութիւնները:
Վաւերացուած էին արդէն ճարտարապետներ Տէր եւ Տիկին Հրաչ Մուրատեաններու Եւ Սիլվա Քէօշկէրեանի պատրաստած քարտէզները:
Լաթաքիոյ Ս. Աստուածածին եկեղեցին շատ գեղեցիկ տեսք ունի, իր պատերուն վրայ փորագրուած սրտաձեւ խաչերը կը դիմաւորեն հաւատացեալները՝ անոնց հաղորդելով հաւատք եւ սէր:
Ս. խորանը իր վեհութեամբ եւ սրտաձեւ խաչերով եզակի է: Խորանին գմբեթը փոքրացած պատկերն է Արցախի «Գանձասար» վանքի գմբեթին:
Մկրտութեան աւազանը քանդակուած է եկեղեցւոյ հիւսիսային պատին, հայկական նրբագեղ գծագրութեամբ: Աւազանին կից եւ դէպի արեւելք նայող եկեղեցւոյ խաչաձեւ կառոյցի երկու թեւերուն մէջտեղը՝ դասը, բեմը եւ խորանն են: Այս երկու թեւերուն պատերուն քանդակուած է մոմավառութեան սեղանը, որ արուեստի ընտիր գործ մըն է, շատ գեղեցիկ ու ներդաշնակ տեսք մը կու տայ խորանին մասնաւորապէս, եկեղեցւոյ ընդհանրապէս:
Եկեղեցւոյ դասին երկու կողմերը կան մարմարեայ երկու գահեր՝ եկեղեցւոյ ճարտարապետական ոճին ներդաշնակ: Սուրբ խորանին ետեւի պատին եւ խորանին երկու կողմերը քանդակուած են երկու փոքր խորհրդատուներ: Ատեանի հարաւային կողմը կառուցուած է վերնատունը, որ եկեղեցւոյ ընդհանուր տեսքին եւ շինութեան հետ խորհրդաւոր ու հմայիչ ներդաշնակութիւն մը կը պարզէ:
Նորակառոյց Խորանի եւ Մկրտարանի օծումը կատարուեցաւ 1997-ին, Բերիոյ Հայոց Թեմի Առաջնորդ Գերշ. Տ. Սուրէն Ս. Արք.Գաթարոյեանի ձեռամբ: Սրբազան հայրը ջերմապէս գնահատեց եկեղեցւոյ քարտէզը պատրաստող եւ նորոգութիւնը իրագործող ճարտարապետները՝ Տէր եւ Տիկին Հրաչ եւ Սիլվա Մուրատեաններ:
Եկեղեցւոյ գմբեթը քարապատուած է աւազաքարով, զանգակատունը, իր կամարաձեւ պատուհաններով եւ սիւներով, գեղեցիկ ու պատկառազդու տեսք մը կու տայ կառոյցին: Նախագիծը գծած է ճարտարապետ Սեդրաք Դարբինեան:
Եկեղեցւոյ արտաքին մուտքը հնադարեան, կամարաձեւ ու քարաշէն է: Ունի երկաթեայ գեղեցիկ դուռ, երկաթեայ ու ապակեայ, հայկական ծաղկազարդ երկու խաչերով, իսկ վերի կիսակլոր կամարին մէջ զետեղուած է խաչ, յար եւ նման պատին քանդակուած սըրտաձեւ խաչին: Հեղինակն ու ճարտարապետն է Սողոմոն Գրիգոր Ջուլֆայեան: Այս հիասքանչ նախագիծին կատարելութեան շնորհիւ, եկեղեցի-դպրոց համալիրին մուտքը միշտ լուսաւոր է:
Հայաստանի Հանրապետութեան Գիտութիւններու Ակադեմիայի ակադեմիկոս փրոֆ. Հրազդատ Յարութիւնեան եկեղեցւոյ նորոգութիւններուն մասին գրած է. «Այս կառոյցը արժանի է դրական գնահատանքի, որովհետեւ նորոգութեան շնորհիւ առաւել եւս շեշտուած է անոր հայկական ոճը»:


ԵԿԵՂԵՑԻ-ԴՊՐՈՑ ՀԱՄԱԼԻՐ
Եկեղեցւոյ բացումէն ետք սկսան դպրոցի վերականգնումին աշխատանքները: Թաղական Խորհուրդին կողմէ կազմուեցաւ դպրոցի շինարարական յանձնախումբ, պատրաստելու նորակառոյց վարժարանի նախագիծերը եւ ուսումնասիրելու կառոյցին հիմքերը:
Յանձնախումբին մաս կազմեցին՝ երկրչփ. Ճորճ Հանունիք, ճարտարապետ Սողոմոն Ջուլֆայեան, երկրչփ. Վրէժ Գարամարտեան, երկրչփ. Վարուժան Պետրեան, երկրչփ. Մելքոն Յարութիւնեան, երկրչփ. Գալուստ Մկրտիչեան, երկրչփ. Մուրատ Գաբրիէլեան, տնտեսագէտ Վարդան Եագուպեան, ատենապետութեամբ՝ երկրչփ. Պօղոս Ղազարեանի:
Նախքան շինարարական աշխատանքները, վարժարանը տեղափոխուեցաւ ՍՕ Խաչի Հայ Կեդրոն:
Մէկ տարուան աշխատանքէն ետք,նորակառոյց վարժարանը բարձրացաւ նախկին կամարաձեւ, հնադարեան շինութեան վրայ:
Պատմութեան համար կը յիշեմ, որ Լաթաքիոյ Թաղականութեան դպրոցի կառուցման ծրագիրը առաջին ողջունողները եղան Բերիոյ Հայոց Թեմի Առաջնորդ Տէր Սուրէն Ս. Արք. Գաթարոյեանը եւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հաստատութեան հայկական բաժինի տնօրէն դոկտոր Զաւէն Եկաւեանը, որոնց անմիջական հսկողութեամբ վերականգնեցաւ եկեղեցի-դպրոց հիասքանչ համալիրը:
Նորակառոյց վարժարանի կառոյցին անհրաժեշտ երկաթի եւ հիմքերու երկրաչափական հաշուարկումը կատարեցին երկրաչափներ՝ Ճորճ Հանունիկ, Վրէժ Գարամարտեան եւ Վարուժան Պետրեան:
Վարժարանի կառոյցին Ճարտարապետը՝ Սողոմոն Գրիգոր Ջուլֆայեան, կիրարկեց հայոց մեծ Ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանեանի հայկական ոճը: Կամարները հնադարեան ճարտարապետական ոճով կառուցուած են՝ յար եւ նման Երուսաղէմի վանքի կամարներուն:
Ճարտարապետը այս նախագիծով մշակութային կամուրջ մը հաստատեց Հայաստանի, Երուսաղէմի եւ Լաթաքիոյ միջեւ:
Ա. յարկի կամարները կը ներկայացնեն հայ ժողովուրդի պահպանման երկու անբաժան հաստատութիւններուն՝ դպրոցի եւ Եկեղեցւոյ անքակտելի կապը:
Բ. յարկի պատուհանները կը շարունակուին հայկական բոլորաձեւ շինութեամբ:
Գ. յարկի պատուհանները լոյս թափանցող ու սփռող են:
Դոկտոր Զաւէն Եկաւեան, երբ նորակառոյց վարժարանի պատուհաններէն եկեղեցին դիտեց՝ ըսաւ. «Այս աշխատանքով կեանք տուիք նիւթին ու այսպէս հայկական կրթօճախ մը բարձրացուցիք այս գեղատեսիլ քաղաքին մէջ, ուր պիտի դաստիարակուին մեր ապագայ սերունդները»:
Այնուհետեւ մարմարէ քարին վրայ ոսկեայ տառերով փորագրուեցաւ հետեւեալ գրութիւնը. «Կառուցուեցաւ Ազգային Նահատակաց վարժարանս՝ իշխանավայել նուիրատուութեամբ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան եւ մասնակցութեամբ Լաթաքիոյ հայութեան: Յառաջնորդութեամբ Գերշ. Տ. Սուրէն Ս. Արք. Գաթարոյեանի: Յամի Տեառն 18-Նոյեմբեր-2001»։
Լաթաքիոյ եկեղեցի-դպրոց համալիրին իրականացման գործին իրենց իշխանական մասնակցութիւնը ունեցած են երջանկայիշատակ երեսփոխան Երջանիկ Կարպուշեան եւ Լաթաքիոյ փոխնահանգապետ, երկրչփ. Պօղոս Ղազարեան:
Բերիոյ Հայոց Թեմի եւ Ծովեզերեայ Շրջաններու Բարեջան Առաջնորդ Գերշ. Տ. Շահան Սրբ. Արք. Սարգիսեանի յառաջնորդութեամբ եւ հոգատարութեամբ, տարուէ-տարի թեմը կը վերագտնէ իր նախկին բնականոն կեանքը:
Քանզի Ան,
Հաւատքի ջահը ձեռքին,
Կը պայծառացնէ
Համայնքն ու եկեղեցին:

Տոքթ. Նորայր Մանճեան

Աղբիւր- «Գանձասար» բացառիկ 2019

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.