«ԾԻՐԱՆԻ ՈԳԻՆԵՐ» ՀԵՂԻՆԱԿ՝ ԼԱԼԱ ՄԻՍԿԱՐԵԱՆ-ՄԻՆԱՍԵԱՆ

0

Շնորհակալական խօսքի բաժինին կարգը շրջելով, առաջին հերթին մեր որդիական շնորհակալութիւնն ու երախտագիտութիւնը կը յայտնենք Բերիոյ Հայոց Թեմի իմաստասէր, մտաւորական եւ գրասէր Առաջնորդ Սրբազան Հօր, որ սուրիական տագնապի ամէնէն յուսալքիչ եւ անորոշ օրերուն անգամ, զարմանալի լաւատեսութեամբ ու արիութեամբ, իր լեռնակուտակ պարտաւորութիւններուն ու պատասխանատուութիւններուն կողքին, անվերապահօրէն շարունակեց քաջալեր հանդիսանալ հայ գիրի ու գրականութեան սպասաւորներուն։ Այս առումով քանի մը տասնեակ հրատարակութիւններու բոլորակէն ներս, պատուաւոր տեղ կը գրաւէ «Ծիրանի Ոգիներ» խորագրեալ պատմուածքներու ժողովածուն, հեղինակութեամբ մանկավարժ, գրականագէտ եւ արձակագիր` Լալա Միսկարեան-Մինասեանի:
Շնորհակալական մեր երկրորդ խօսքը կ’երթայ Բերիոյ Հայոց Թեմի «Գանձասար» պաշտօնաթերթի անխոնջ խմբագրութեան եւ վարչութեան, որոնք աննուաղ զօրութեամբ, անխափան կը շարունակեն հրապարակել պաշտօնաթերթը, Սուրիոյ միա՛կ հայ թերթը, եւ տակաւին կազմակերպել նպատակամէտ ձեռնարկներ, ինչ որ մեզ կը գօտեպնդէ առաւել լաւատեսութեամբ հայելու դէպի Սուրիոյ աննուաճ երկնակամարը եւ պիրկ կամքով դիմագրաւելու տակաւին մեզ սպասող տարաբնոյթ մարտահրաւէրները:


Անցնինք մեր նիւթին:
Առանց գրաքննադատական յաւակնութիւններու, նաեւ նկատի առնելով թէգեղարուեստական գրականութիւնը մեր նեղ մասնագիտութեան մաս չի կազմեր, նախ ըսենք թէ «Ծիրանի Ոգիներ» պատ-մուածքներու ժողովածուն լոյս տեսած է հրամանաւ Գերաշնորհ Տ. Շահան Ս. Արք. Սարգիսեանի, 2017 թուականին, որպէս Բերիոյ Հայոց Թեմի «ԱՅԳ» Մատենաշարի 21-րդ հատորը, Հալէպի «Արեւելք» տպարանէն, կողքի ձեւաւորում հալէպահայ արուեստագէտ Վարդգէս Պարսումեանի: Յառաջաբանը«Յառաջաբանի Փոխարէն» վերնագիրով, ստորագրած է Արմենակ Եղիայեան, որուն կը յաջորդէ հեղինակին «Երկու Խօսք»ը: Գիրքին բովանդակութիւնը կ'ընդգրկէ 293 միջակ չափի էջեր, ուր հիմնական չորս վերնագրումներու ներքեւ 1)Պատերազմ, 2)Պատրանքի Ծուէններ, 3)Ծիրանի Ոգիներ, 4)Դիմակներ, տեղ գտած են 43 պատմուածքներ եւ առանձին բաժինով մը5 յօդուածներ, համագումար 48 պատմուածքներ եւ յօդուածներ:
Առաջին ակնարկով, անձնապէս մեր ուշադրութիւնը գրաւեց հատորին խորագիրը«Ծիրանի Ոգիներ»ը, բացարձակ հայկականութիւն արտայայտող, նոյնիսկ անցեալի մեր փառքը շօշափող իր բնոյթով: Հեղինակը պատասխանելով մեր հարցումին թէ, ինչպէ՛ս կատարած է այս ընտրութիւնը, ըսած է. «Հուրի ճան, ինքնեկ եղաւ...», իսկ այս գծով իր «Երկու Խօսք»ին մէջ հետեւեալը արձանագրած է. «Գիրքին ընդհանուր խորագիրը «Ծիրանի Ոգիներ», ինքնեկ է, որ ինծի համար կրնայ ե՛ւ հայկական վտանգուած ինքնութիւնըգոյնը խորհրդանշել, ե՛ւ հայ արքաներու ծիրանագոյն պատմուճանը պետականութիւնը»:
Սակայն «Ծիրանի Ոգիներ»ու ամբողջական ընթերցումէն ետք, մեզի համար պարզ դարձաւ, որ իւրաքանչիւր տողին, նոյնիսկ բառ ու գիրին ետին անթեղուած հայու սիրտն է, որ կը բաբախէ անխարդախ, անկեղծ, մարդկային անկաշկանդ ապրումներով: Որոշ համեմատութեամբ մը, եթէ նոյնը կարելի է ըսել նաեւ գիրքին չորս ենթախորագրերուն համար, ապա մնացեալ 48-ը ուղեցոյցային խորագրեր են, հատորին ընդհանուր երանգապնակը հարստացնող:
Մանրամասնութեանց անցնելէ առաջ, հարկ է անդրադառնալ, որ պատմուածքը գեղարուեստական գրականութեան ժանր մըն է, պատմողական բնոյթի արձակ ստեղծագործութիւն։ Վէպէն կը տարբերի ծաւալին փոքրութեամբ եւ կ’ընդգրկէ կեանքի աւելի նեղ շրջանակ: Պատմուածքը նաեւ կը տարբերի ակնարկէն եւ նովելէն: Գիտականօրէն ստոյգ պատկերացումով, պատմուածքը կը բաժնուի վիպային, նովելային եւ ակնարկային տեսակներու:
Վերոյիշեալ շրջագիծէն ներս, մեր կարծիքով այս ժողովածուին պատմուածքները ընդհանրապէս կը պատկանին ակնարկային տեսակին, ըստ հեղինակին«նշմարանման պատմուածքներ» են եւ խորքային առումով կը պարփակեն բարոյախօսական յստակ տարածք, յաճախ հարստացած հեղինակին լուրջ մատնանշումներով, ուր կարծէք հեղինակին մանկավարժի յանկուցիչ կերպարն է, որ թելադրաձայն կը խօսի: Քիչ մը աւելի մանրամասնելով. Առաջին, «Պատերազմ» խորագրեալ այս բաժինը, «իրապատում»ը հեղինակին բառերով, հասկնալի է, թէ նուիրուած է սուրիական անօրինակ պատերազմին, ուր 20 պատմուածքներու խորհրդապաշտ վարագոյրին ետին արիւնալի տագնապին վաւերագրական ապացոյցները ամրագրուած են արտայայտիչ, մտասոյզ, հեղինակին հարազատ եւ համարձակ ներկայացումներով ու նկարագրութիւններով, սակայն առանց ինքնակրկնութիւններու: Յստակ է, որ այս պատերազմը տակաւին շա՜տ երկար պիտի յամենայ մեր մէջ, պիտի ընդելուզուի մեր առօրեային հետ, իր որոշակի արտայայտութիւնները ունենալով ամէնուրէք, առանց որուն կացութիւններ թէ մարդկային նկարագիրներ ընբռնելի պիտի չըլլայինիրենց լաւ թէ յոռի երեսներով, որպէս անխուսափելի հետեւանք պատերազմի արհաւիրքներուն:Այս բաժինը ուշագրաւ է նաեւ արաբ հոգեխօս հերոսներու ներկայութեամբ, երբեմն անոնց նախնեաց հետ կապուած արաբական վեհանձնութեան պատումներով, որոնք զուգորդուած են Լալա Միսկարեան-Մինասեանի արաբերէն լեզուի արտաբերումի հաճելի առոգանութեամբ, ինչ որ վճիտ յուշարար է հայուն ոչ-այլամերժ ըլլալու իրականութեան, նոյնիսկ հպանցիկ վերաքաղ մը հայ-արաբական դարարմատ բարեկամութեան դաժան պատերազմի օրերուն բարոյական բոլոր արժէքները բրտօրէն ոտնակոխուած ըլլալով հանդերձ, մարդկայինը մարդուն մէջ տակաւին ապրող ու շնչող ըլլալու գոհունակութիւնը պարգեւող:
Նախաճաշակ մը տալու համար կը մէջբերենք.
«Ճամալը շփոթած էր, բայց նաեւ հաճելի էր այս միջավայրը` անծանօթ իրերով, պատկերներով:

Կե՛ր, եաւրո՜ւմ,- ու կինը իր լեզուով դարձեալ ինչ որ բաներ խօսեցաւ, անկասկած` օրհնանքի բառեր:
Ճամալը չէր յաջողեր յաղթահարել իր շփոթը: Այս անծանօթ կինը հարազատի պէս էր. կարծես դիմացը իր մայրը կամ մեծ մայրն էր, որ իր սէրը ուտել ստիպելով կ’արտայայտէր: Ու կոշտութեան վարժուած զինուորը փափկեր էր որմնախորշի մէջ նիրհող կատուին պէս: Ուշադրութիւնը գրաւեց միջնորմի գորգին կախուած հին ու դեղնած լուսանկար մը, Տէր Զօրի շրջանի արաբական տարազներով մարդու մը ու պատանիի մը միատեղ լուսանկարը:

Խալէ՜, ասիկա հա՞յրդ է,- հարցուց:
Կինը նստեցաւ գորգածածակ բազմոցին ու պատասխանեց.

Չէ՛, տղաս, շէյխ Իպրահիմն է, Տէր Զօրի շէյխերէն. քովի տղան է հայրս, ինք փրկած է ջարդէն, մինչեւ տասներկու տարեկանը պահած, ապա բերած է Հալէպ ու մեր ազգին յանձնած: Հոս նկարուեր են յիշատակի համար: Հայրս զինքը իր հայրը կը նկատէր, ընտանեկան կապ ունէինք»:
Կը կարծենք թէ«Պատերազմ» խորագրեալ բաժինը, քիչ մը աւելի ընդլայնուած ձեւով, կարելի էր լոյս ընծայել առանձին հատորով մը, որպէս անմիջական շարունակութիւն «Սուրիական Օրագրութիւն» հատորին:
Երկրորդ, «Պատրանքի Ծուէններ» խորագրեալ բաժինին եօթը պատմուածքներուն ընդմէջէն, Լալա Միսկարեան-Մինասեան թէեւ կը յայտնուի շրջապատէն գրեթէ անջատուած, սակայն իր հարուստ կենսափորձին եւ մտաւորական վաստակին պրիսմակէնբաւական յանդուգն նայուածքով եւ համընդգրկուն տրամաբանութեամբ խորասոյզ կը դիտէ շրջապատը, գեղարուեստական գեղեցիկ դարձուածքներով, երբեմն այլաբանական խորիմաստ պատկերներով լոյս աշխարհ բերելով այդտեղ գերիշխող հերոսին կին արարածին անվերջանալի քմայքները, տագնապները, նաեւ յայտնագործելով անոր հոգիին խորագոյն խորքերը, թաքուն կերպով բարիի ու չարի միատեղ ներկայութեան անկորնչելի իրականութեանբ պարուրուած:
Ահաւասիկ, «Յաւերժական Լիլիթը» պատմուածքէն մէջբերում մը.
«Հմայիչ ու քմահաճ էր Լիլիթ: Շուտով այլեւս իրեն հաճոյք չէին պատճառեր դրախտին հրաշալիքները, Ադամին սիրազեղումները, նեղ կու գային ե՛ւ Ադամին միտքի սահմանները, ե՛ւ դրախտին միշտ գոց պարիսպները: Ու մինչ Ադամ իր Լիլիթով հիացումի ու արբեցումի մէջ էրԼիլիթ ձանձրացաւ: Զինք կը գրաւէր անծանօթը, որ անպայման ըլլալու էր պարիսպներէն անդին: Բայց ուզածը անձեւ էր ու տարտամ»: (էջ 112) Ապա, «Առաջին Ծաղիկը» պատմուածքին մէջ գեղարուեստական նշանակալից պատկերներով մարդ արարածը բնորոշող մարդկային տրամաբանութեան ընդելուզումն է, բարիի ու չարի դարաւոր պայքարին ընդմէջէն դիտուած, թէեւ քիչ մը բնութենապաշտ, բայց մարդկօրէն իրապաշտ:
Երրորդ, «Ծիրանի Ոգիներ» խորագրեալ բաժինի տասը պատմուածքներով, ազգային ինքնութեան պահպանման հարթակին վրայ տիրական ներկայութիւն է Լալա Միսկարեան-Մինասեան, յատկապէս մեծագոյն երկու գործօններունմայրենի լեզուին եւ հայրենի հողին պաշտպանութեան ի խնդիր բացայայտ մղձկումով ան կը շրջագայի տողերուն մէջ եւ տողերուն ետին, ցաւալից, բայց անվհատ, ճիշդ տեղին արծարծելով համազգային արդի այս տագնապը եւ իւրայատուկ մօտեցումով կը յաջողի զայն փոխակերպել քննարկելի հարստացուցիչ նիւթերու:
Սկզբէն իսկ հեղինակը արձանագրած է.
«Իմ Ոսկեղնի՜կ բարբառ, միգապատ հազարամեակներէ յաւերժաբար հոսող անխո՜նջ ուղեգնաց, ի՜նչ յիշատակներու միւռոն ունիս քու անպեղելի շերտերուդ մէջ: Փառքի ի՜նչ շողշողուն գագաթներ ու ծնրադիր խոնարհումի ի՜նչ դողդոջուն մոմեր ունիս յաւերժի ճամբորդի քու ետին»: (էջ 146)
Այս շրջածիրէն ներս, անտարակոյս որ մեր բռնախլուած պապենական հողերուն յատուկ ուշադրութիւն պիտի դարձնէր հեղինակը, հոգեխռով ու հոգեշարժ «Ծիրանի Ոգիներ» խորագրեալ պատմուածքով, «մենք»ի խորունկ զգացողութեամբ, որակական լուրջ ոստում մը կատարելով դէպի համահայկականը, ուր կը կարծենք, թէ իւրաքանչիւր ընթերցող ո՛ւր որ ալ ըլլայ, ժամանակի եւ միջոցի որ ոլորտին մէջ ալ գտնուի, այդտեղ անպայման տեղ մը պիտի տեսնէ հայու ի՛ր դիմագիծը, պիտի գտնէ ի՛ր ապրումները, ի՛ր երազանքները, նաեւ ի՛ր տագնապը, ի՛ր ցաւը…:
Կը մէջբերենք պատմուածքին պերճիմաստ վերջաբանը.
«Ծիրանին կը լուծուէր, կ’անհետէր հորիզոնէն, կը խամրէին երկինքին գոյները ու դրախտային սարահարթերու վրայ համատարած գորշութիւնը կը ծաւալէր: Մթին գոյներու խառնուրդ մը միայն պղտոր գետի հոսանքի նման կը սողար դէպի արեւմուտք: Այն ատեն, երազուն հայեացքը երկինքին` տղան անձկութեամբ շշնջաց.

Մեծ հայրի՜կ, շա՜տ կը կարօտնամ ծիրանագոյնը: Տխուր ու դատարկ է առանց գունաւոր ոգիներու: Չե՛մ ուզեր անգոյն երկինքի տակ ապրիլ: Ինծի Լեռան ճամբան յիշեցուր…»:
Անշուշտ ակնարկութիւնը կ’երթայ հայ ժողովուրդի յաւերժութեան խորհրդանիշինԱրարատին: Ազգային ինքնութեան պահպանման հետ առնչուած արտագաղթի ողբերգական երեւոյթը չէր կրնար վրիպիլ գրիչէն հեղինակին, զոր կը դիտէ իր խորաթափանց աշխարհահայեացքով, մեղմ թուացող, բայց խորքին մէջ խոր ընդվզումով, անպատասխան մնացած իր հարցադրումներուն մառախլապատ անորոշութեան ընդմէջէն գեղարուեստականօրէն շքեղ, երբեմն կրքոտ, բայց ընդհանրապէս գրեթէ անաղմուկ:
Չորրորդ, Դիմակներ խորագրեալ գիրքին չորրորդ բաժինը, կարծէք առաւելաբար շարունակութիւնն է նախորդ բաժինին, ուր վեց պատմուածքներու ընդմէջէն, սուրիական տագնապին որպէս խիստ բեկումնային հետեւանք, հեղինակը բացայայտ դիրքորոշումով, յատկապէս նկատի առնելով սուրիահայութեան բազմաճիւղ հոսքը դէպի արտասահման, ահազանգ կը հնչեցնէ համայն հայութիւնը շահագրգռող լրջագոյն հարցի մը մասին, հանգամանօրէն տալով շարք մը պատկերներու առարկայական բոլորակները, որոնք արժանի են համապատասխան քննութեան:
Այս բաժինով նկատի առնուած է նաեւ այլասերումինոյնիսկ այլափոխումի առաջնորդող բարոյական անկումի տխուր երեւոյթը: «Ծիրանի Ոգիներ» հատորին վերջին յօդուածներու բաժինը, մեր կարծիքով ներդաշնակ շրջանակ մը կը գծէ նախապէս տրուած 43 պատմուածքներուն շուրջ, ուր պատմական ջարդարարին կերպարը լաւապէս ճանչցող Լալա Միսկարեան-Մինասեան հայուհին, իր մտքին ու հոգիին արգասիքները շռայլօրէն կը բաշխէ, դէմքերն ու դէպքերը զետեղելով իր հայեցողութեամբ դիտուած ընթացքի մը մէջ, պարուրուած իր անհատական հարցադրումներով, վերլուծումներով ու եզրայանգումներով:


Ու տակաւին Լալա Միսկարեան-Մինասեանի խոհական կենսափիլիսոփայութիւնը, հայրենասիրական ոգեխանձ ապրումները, աննահանջ պահանջատէրի կեցուածքը, խորհրդալից պատկերներու յանկուցիչ շարանը հատորին բովանդակութեան լրացուցիչ առաւելութիւնները կը ներկայացնեն:
Հարազատօրէն մարդուն մէջ մարդկայինը որոնելով, պատասխանատուութեան լիարժէք գիտակցութեամբ ներկայացուած 43 պատմուածքներու եւ 5 յօդուածներու բաղկացուցիչ հմայքը կը հանդիսանան անոնց գեղարուեստական տարածքը, գրական եւ արտայայտչական հիանալի պատկերներն ու դարձուածքները, մանաւանդ բառապաշարի սքանչելի պահեստը, որ իբրեւ թանկագին ժառանգութիւն կը կարծենք, թէ կը կտակէ յատկապէս իր բազմաթիւ ուսանողներուն, եւ անշուշտԼալա Միսկարեան-Մինասեանի գրական առանձնայատուկ ոճը, ուր այս հատորին մէջ առաւելաբար որպէս խորհրդածական ոճ կը յիշեցնէ Կ. Պոլսոյ երբեմնի մեր գրական փառքը:
Եզրակացնելով,
Մարդկային եւ ազգային այլաբնոյթ տագնապները անհատականէն վեր եւ անդին` խորասոյզ կերպով դիտարկուած, ինքնուրոյն մօտեցումով քննուած, առանց ընթերցողը հաճոյացնելու տուրքի մը մասին մտածելու, սակայն ամէնէն թէժ ու դժխեմ կացութիւններուն մէջ անգամ յոյսի նշոյլներ ցայտող, եւ Լալա Միսկարեան-Մինասեանի ստորագրութիւնը կրող այս գեղարուեստական երկը, իր տեսակին մէջ շնորհաւորելի նուաճում մը կարելի է համարել արդի հայ գրականութեան անդաստանէն ներս, զայն հարստացնող ու ճոխացնող, որուն վստահաբար պիտի յաջորդեն նոր, նոյնքան եւ աւելի պերճագեղ հատորներ: Իսկ մինչ այդ,
Ձեր վարձքը կատար, գրիչը դալար,
Սիրելի՛ Լալա Միսկարեան-Մինասեան:

Դոկտոր Հուրի Ազէզեան
Հալէպ, 08/03/2019
(Ներկայացուած՝ «Այգ» մատենաշարի վերջին չորս հրատարակութիւններու
շնորհանդէսին)

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.