ԹՈՒՐՔԵՐԸ

0

Իսմայիլ, Ճան, Էօզլէմ, Լէյլա, Ալի եւ Ազատ Թուրքիոյ քաղաքացիներ են, որոնց կը հանդիպի Զէնիթ լոնտոնեան իր ուսումնառութեան եւ կեցութեան ընթացքին: Իսմայիլ խիստ աւանդապաշտ, Էրտողանի սիրահար, իսլամական օրէնքները օրական դրութեամբ գործադրող տնտեսագէտ մըն է: Ճան ազատամիտ, աթէիստ, մարդկային իրաւանց պաշտպան գործիչ է: Ո՞վ կ’ըսէ, որ այդ կարճ հասակին մէջ այդքան ներուժ պարփակած է: Էօզլէմ Քայսերի մեծցած, ո՛չ չափազանց աւանդապաշտ, ոչ ալ խիստ ազատամիտ, մէկ ոտքը կաղ, գլուխը չծածկող, խելացի ընկերաբան մըն է: Մինչդեռ Լէյլա Քեմալ Աթաթուրքը պաշտելու չափ սիրող ու Էրտողանի վարած քաղաքականութեան ընդդիմացող, աշխարհիկ աղջիկ մըն է՝ Թուրքիոյ Հանրապետական Կուսակցութեան անդամ: Ալի Անատոլուի մասնագէտ, արուեստագէտի արտաքին ունեցող, խառնիխուռն ու թափթփած մազերով եւ հագուկապով ալեուի պատմաբան մը, իսկ Ազատ, Թուրքիայէն Անգլիա գաղթած քիւրտ քաղաքական ապաստանեալ մըն է:
Բոլորը միացնողը Թուրքիոյ քաղաքացիութիւնն է, իսկ տարանջատող յատկութիւնները ընթերցողին համար յստակ ըլլալու են վերոյիշեալ կարճ տողերով: Զէնիթ թրքերէնի կը տիրապետէ, հետեւաբար անոնց հետ հաղորդակցելու հարց չունի: Հալէպ եղած ժամանակ Ֆէթհիէ Չէթինի ու այլ այլախոհ թուրքերու հետ հանդիպելու եւ աշխատելու կարճ, բայց անկիւնադարձային փորձառութիւն մը ունեցած է, սակայն առաջին անգամ ըլլալով այսքա՛ն բազմազան մշակութային եւ կենցաղային ակունք եւ աշխարհահայեացք ունեցող թուրքերու հետ շփում կ’ունենայ:
Բոլորին հետ նոյն բառամթերքը չի գործածեր, բնականաբար: Ճան կը հաւատայ, որ Թուրքիան վերջ ի վերջոյ պարտաւոր է իր անցեալին հետ առերեսուիլ եւ ընդունիլ Հայոց Ցեղասպանութիւնը: Իսմայիլ կրօնական քննարկումներէ եւ Օսմանեան Կայսրութեան փառքը հիւսելէ բացի, այլ բաներու մասին պատրաստակամութիւն չունի խօսելու: Էօզլէմ առաւելաբար կենցաղային նիւթերով կը զբաղի, Զէնիթին հետ հայկական հարցի մասին չ’ուզեր խօսիլ, միայն կ’ըսէ, թէ ինք Զէնիթին ծանօթանալով թրքական դպրոցական գիրքերուն մէջ նկարագրուած հայուն չհամապատասխանող կերպարի մը հանդիպած է: Ալի, պատմութեան փոշիներուն մէջ թաղուած, ինքն ալ չի գիտեր, թէ ի՛նչ կ’ուզէ, իսկ Ազատ ամէն երկու-երեք նախադասութեան մէջ քրտական հարցը կ’արծարծէ:
Այս տղաքը Թուրքիոյ ներկայ խճանկարը կը ներկայացնեն ու կը ջրեն այն թիւր հասկացութիւնը, որ բոլորն ալ «թուրք» են՝ հայկական աւանդական մտածողութեան համաձայն «թուրք» բառին ընկալումով…: Այստեղ է, որ երկխօսութեան կարեւորութիւնը անգամ մը եւս կը հաստատուի՝ տասնամեակներ շարունակ հայ եւ թուրք հասարակութիւններուն հաղորդակցութեան բացակայութեան պատճառով արմատացած ըմբռնումները, կարծրատիպերն ու նախապաշարումները քննարկելու:
Իսմայիլին ճամբով Զէնիթ կ’իմանայ, որ Լոնտոնի մէջ գործող թրքական միութիւններու համադաշնութիւնը, LSE-ի աշխարհահռչակ համալսարանին մէջ 1975-1985 թուականներուն հայերու կողմէ սպանուած թուրք դիւանագէտներու յիշատակին նուիրուած ձեռնարկ մը կազմակերպած է: Կը ներկայանայ ձեռնարկին: Մուտքին, ի զարմանս իրեն, կը հանդիպի անգլերէնի թարգմանուած հակահայկական ու նոյնիսկ հակադաշնակցական բազմաթիւ գիրքերու ու գրքոյկներու, որոնք ձրիաբար կը տրամադրուէին ձեռնարկի մասնակիցներուն: Զարմանքը կը կրկնապատկուի, երբ բաժնուած գիրքերուն մէջ Քաջազնունիի «Դաշնակցութիւնը Այլեւս Ընելիք Չունի» գործին անգլերէնի թարգմանութիւնը կը տեսնէ:
Ներս կ’անցնի: 500-600 հոգինոց սրահը կիսով լեցուն է: Սրահին մէջ իշխող լեզուն թրքերէնն է: Ձեռնարկը կը սկսի ու անգլերէնը իր տեղը կը գտնէ: Կազմակերպիչները չորս բանախօս հրաւիրած են՝ Եւրոպայի եւ Ամերիկայի զանազան համալսարաններէն: Չորսն ալ թուրք չեն, օտար ակադեմականներ են: Միայն հանդիսավարը թուրք է: Եւ ինչպէս կ’ակնկալուէր, չորս բանախօսներն ալ «ահաբեկչութիւն»ը կը դատապարտեն, հակահայկական, պատմական բազմաթիւ դէպքեր եւ իրականութիւններ խեղաթիւրող ելոյթներ կ’ունենան: Իրենց քննարկումներուն մէջ մեղադրանքէն եւ դատապարտումէն անդին կառուցողական ոչ մէկ խօսք կայ: Չեն խօսիր, թէ ի՛նչ էին այդ բռնութիւններուն տուն տուող իսկական պատճառները եւ ի՛նչ պէտք է ընել, որպէսզի նման «անախորժ դէպքեր» չկրկնուին:
Ելոյթներու աւարտին, մեծամասնութեամբ թուրքերէ բաղկացած հանդիսատեսները կ’ոգեւորուին, կը ծափահարեն: Յետոյ հարցում-պատասխանի ընթացքին, քանի մը թուրքեր ազգայնամոլ ելոյթներ կ’ունենան: Անոնցմէ ետք, հայ ուսանող մը ջղագրգիռ ու զգացական հակազդեցութիւն մը կ’ունենայ եւ սրահը ջղայնացած կը լքէ ու կը հեռանայ, լաւ տպաւորութիւն չթողլով ներկաներուն վրայ:
Զէնիթ ո՛չ միայն այս դէպքէն մեկնած, այլ նաեւ բազմաթիւ դիտարկութիւններու վրայ հիմնուած կը նկատէ, որ հայ նոր սերունդին մեծամասնութեան մօտ գիտական մօտեցումի պակաս կայ թրքական կողմին քարոզչութեան փաստերով հակադարձելու համար: Մեր երիտասարդներէն շատեր ինքնավստահօրէն հակափաստարկ կատարելու, առարկայական իրականութիւններ, թիւեր ու թուականներ եւ վերլուծութիւններ ներկայացնելու գիտութիւն եւ կարողութիւն չունին: Անոնք նեղ կացութեան մատնուելով, երբեմն նոյնիսկ գռեհիկ եւ հայհոյախառն արտայայտութիւններու մակարդակին կ’իջեցնեն թուրքերուն հետ տեղի ունեցած խօսակցութիւնը: Այս մէկը նկատելի է նաեւ հասարակական ցանցերու վրայ հակահայկական քարոզչութեան հակազդելու մեր մօտեցումներուն մէջ: Հետեւաբար, երիտասարդութիւնը գիտական, յստակ փաստարկներով օժտելու անհրաժեշտութիւնը կայ: Միայն ազգային երգերով ու ամպագոռգոռ ճառերով կարելի չէ թրքական կողմին նիւթական հսկայական ներդրումով կատարուած հակահայկական քարոզչութիւնը մերկացնել:
Երկրորդ. Զէնիթ հետեւեալ զուգահեռները կը նկատէ թրքական կողմին ու հայկական կողմին կազմակերպած ձեռնարկներուն միջեւ: Առաջին. ներկաներուն ջախջախիչ մեծամասնութիւնը թուրքերէ կը բաղկանայ, ինչպէս որ հայկական կողմին կազմակերպած շարք մը ձեռնարկներուն մեծ մասը հայեր կ’ըլլան: Ներկաներուն մէջ երկու-երեք հայ կայ, ինչպէս որ արեւմուտքին մէջ հայերուն կազմակերպած ձեռնարկներուն յաճախ մէկ-երկու թուրք ու ազերի կը ներկայանան ու կը հակաճառեն: Երկրորդ. թուրքերը իրենց ուզածը կը լսեն ու կը ծափահարեն, այնպէս ինչպէս հայերը իրենց ականջին հաճելի թուողը յաճախ կ’ուզեն լսել ու ոգեւորուած ջերմեռանդ ծափողջոյններով կ’եզրափակեն նման հանդիսութիւններ: Թուրքերը պատմութեան միայն մէկ կողմը ներկայացուցին, առանց հայկական կողմին թէզը լսելու եւ քննարկումի կարելիութիւն ստեղծելու: Հայերը թուրքերուն տեղ կու տա՞ն իրենց տեսակէտը ներկայացնելու: Եւ վերջապէս, թուրքերը շահեցան այն, ինչ որ հայերը երբեմն «կը շահին» նման ձեռնարկներու կազմակերպումով՝ ժամանակաւոր ոգեւորութիւն, հակաքարոզչութիւն, կողմերուն միջեւ գոյութիւն ունեցող անջրպետի առաւել խորացում…:
Ամէն պարագայի, թրքական կողմը պետական հսկայական ներդրումներ կը կատարէ արեւմտեան եւ համաշխարհային ակադեմական, ուսանողական շրջանակներու մէջ հակահայկական քարոզչութիւն կատարելու, պատմութիւնը խեղաթիւրելու, ապատեղեկատուութիւնը ակադեմականօրէն ամրագրելու, ակադեմականներու գրիչներ վարձելու եւ օրէ-օր զարգացող առկայ առցանց գրական եւ ակադեմական շտեմարանը թրքական թէզով ծանրակշռելու:
Զէնիթ Քաջազնունիի գործը առնելով տուն դարձած պահուն մէկ հարցում կը մտաբերէր. «Մենք ի՞նչ կ’ընենք»…:

(շարունակելի)
Գէրոգ Յակոբճեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.