«ԱՆՀԱՃՈՅ ԸԼԼԱԼՈՒ ԵՐԱՆՈՒԹԻՒՆԸ…

0

Վերը նշած ենք, որ Օտեանի հասցէին մեղադրանքներ եղած են, թէ «Գրականութիւնը իր տաղանդին մէկ խաղն է, եւ ոչ՝ հաւատքը»։ Բայց մի՞թէ այդ հսկայածաւալ տքնանքը բոլորը խաղ էր։ Մարդ առանց հաւատքի կեանք մը ամբողջ գրականութի՞ւն կը խաղայ ու դեռ՝ կիսանօթի ապրելու գնով։ Ուրիշ բան է կարգ մը հարուստ տիկիններու գրական սեթեւեթանքը՝ ձանձրոյթէն ծնած։ Եւրոպացի բանաստեղծ մը ըսած է (ներեցէ՛ք որ անունը չեմ յիշեր), որ եթէ բանաստեղծի մը քերթողութեան մէջ 5-6 յաջողածներ կան, ուրեմն ան իրաւ բանաստեղծ է։ Նոյնը կը տարածուի բոլոր ստեղծագործողներու վրայ։ Խա՞ղ են Օտեանի «Տասներկու Տարի Պոլսէն Դուրս»ը, «Անիծեալ Տարիներ»ը, «Յեղափոխութեան Մակաբոյծները», «Մեր Երեսփոխանները»…։
Այո՛, այդ հսկայածաւալ դէզին մէջ քիչ չեն տկար գործերը, բայց Օտեան, իր եւրոպական կրթութեամբ, յոյն ու լատին քլասիքներէն մինչեւ իր օրերու երգիծական գրականութեան զինարանին քաջածանօթ՝ իր երգիծական գրականութեան մէջ բարեխառնեց եւրոպական նուրբ հեգնանքն ու արեւելեան մտայնութիւնը, ստեղծելով քաղաքական երգիծանքի նոր որակ։ Հրաշալիօրէն տիրապետելով համաշխարհային երգիծաբանութեան աւանդներուն, հայ երգիծաբանութեան տուաւ նոր շունչ ու որակ՝ մօտեցնելով զայն ժամանակի պահանջքներուն։
Նախապէս շեշտուեցաւ, որ Օտեանի բոլոր երկերը հաւասար արժանիքներ չունին, հոն կան նաեւ տկար գործեր։ Սակայն անոնց ալ գոյութիւնը ձեւով մը կ’արդարացուի, երբ յիշենք, թէ վէպերուն մէկ մասը տպագրուած են նախ թերթօնային ձեւով՝ օրը օրին հեւքի մէջ, եւ այդ գործերով ան «կերակրած է» քանի մը թերթեր։ Ու թէեւ անոնք տկար են գեղարուեստօրէն, երբեմն շատ քաշքշուած (ինչ-որ նաեւ թերթերու տէրերուն պահանջքն էր), երբեմն կրկնութիւններով, անուններու շփոթով, սակայն հոն ալ կան ժամանակակից կեանքի, բարքերու, դէմքերու սեւեռումներ։ Օտեանին չէր պակսեր տաղանդը, սակայն մեծապէս կը պակսէր ժամանակը՝ գրածները վերստին աչքէ անցնելու, սրբագրելու։ Լսենք Սիրունիին.
«Անդադար գրեց անիկա գէշն ու աղէկը, լուրջն ու զուարթը, խնամուածն ալ, անխնամն ալ, որովհետեւ գրելով ստիպուած էր ապրիլ։ Դիւրին արտադրող մըն էր Օտեան։ Վարժութիւն եղած էր իրեն գրելը, նոյնիսկ ամէնէն դժուար նիւթերու վրայ։ Դիւրին բան չէր քանի մը գրաշար կշտացնելը, քանի մը թերթի գրաշար մէկէն։ ….Կը պատահէր յաճախ, որ ամիսներ անցնելէն յետոյ կը շփոթէր իր հերոսները, անոնց ողջ կամ մեռած ըլլալը։ Ու չմոռնանք, որ վէպերէն ոմանք տարիէն աւելի կը տեւէին (թերթօնի ձեւով տպուելով- Լ. Մ.), որովհետեւ արտօնատէրը չէր ուզեր որ աւարտին անոնք»։ Այո՛, կ’ընթերցես Օտեան եւ իրաւունք կու տաս Սիրունիին։
Կ’ըսուի, թէ ֆրանսական իրապաշտութեան սիւն Պալզակ մահուան անկողինին մէջ տասնհինգ օրուան կեանք եւս կը խնդրէր, կարգի բերելու համար իր ստեղծագործութիւնը։ Նոյնը չէ՞ր վիճակը մշտապէս հացի պայքարի մէջ գտնուող Օտեանին։ Ե՞րբ հայ գրողը նիւթապէս ապահով, միայն մուսային անսալով՝ կրցած է հանգիստ ստեղծագործել։
Օտեան, ինչպէս իր անձին, նոյնպէս իր ստեղծագործութեանց լաւագոյն քննադատն ու գնահատողը եղած է։ Ան իր վէպերուն մէկ մասը «փիճեր»՝ ապօրինի զաւակներ անուանած է, իսկ ըստ իրեն յաջողածները, զորս իր խիստ քննադատները եւս ընդունած են, կոչած է «գրական մարդու նախանձախնդրութեամբ» գրուած գործեր։ Այդ խումբին կը պատկանին «Յեղափոխութեան Մակաբոյծները» ու «Ընկեր Փանջունին»։ «Յեղափոխութեան Մակաբոյծներ»ուն համար ըսած է. «…գրուած է Սահմանադրութենէն առաջ (1908-ի երիտթուրքերու սահմանադրութիւնը. Լ. Մ.) արտասահմանի մէջ, ուր այնքան կ’եռար կուսակցական կեանքը։ Յաջող է այդ վիպակը, որովհետեւ ան իրական կեանքն է, իրական թիփերով»։
Եօթը պատմուածքներէ բաղկացած այս շարքը Օտեան վիպակ անուանած է, քանի որ անոնք կու գան ամբողջացնել պատկերը, թէ ինչպէ՛ս ազգային ազատագրական պայքարի, յեղափոխութեան գաղափարէն ու ոգիէն բացարձակապէս հեռու մարդիկ յեղափոխականներու անուններ իրենց վրայ առնելով ու Եգիպտոսի գաղութին ներկայանալով՝ կը շահագործէին հայրենասէր հայերու վստահութիւնը։ Ըստ Օտեանի վկայութեան՝ իբրեւ թէ Պանք Օթոման մտած կեղծ «հերոսներուն» թիւը Եգիպտոսի գաղութին մէջ երկու տարուան ընթացքին հասած էր երկու հարիւրի։ Զաւեշտալին այն է, որ երբեմն մակաբոյծները իրարմէ անտեղեակ՝ կը ներկայանային նոյն վաւերական հերոսին անուան տակ։
Երեւոյթը, զոր Օտեան մակաբուծութիւն անուանած է, իրապէս գոյութիւն ունեցած է, եւ ոչ միայն արեւմտահայ կեանքէն ներս։ Յիշենք Նար Դոսի «Մահը» վէպը, որուն գլխաւոր հերոսներէն Բազէնեան եւս Թիֆլիսի հայոց կը ներկայանայ որպէս յեղափոխական գործիչ, այդ անուան տակ դրամներ կը կորզէ, մինչեւ որ կուսակցութիւնը թերթի մէջ հերքում-յայտարարութիւն հրատարակէ։ Օտեանի ու Նար Դոսի տարբերութիւնը տիպար կերտելու եղանակին մէջ է, մէկը՝ լրջութեամբ, միւսը՝ հեգնանքով։
Արժէ նշել, որ պատասխանելով Լեւոն Մոզեանի հարցումին, Օտեան ինք է որ կը խօսի իր գրելու կերպի մասին.
«-Օտեա՛ն, հարցուցի, գրելու մեթոտ մը ունի՞ս։
-Այո՛, լուրջ բաներու մասին՝ թեթեւօրէն, իսկ թեթեւ բաներու մասին՝ լրջօրէն»։
Մակաբոյծներու տիպարներէն շատերուն Օտեան անդրադարձած է նախ «Տասներկու Տարի…»ին մէջ, ուր այդ նախատիպարները իրական, բնական մարդիկ են, բայց ետքը զանոնք վերամշակեր ու ներկայացուցեր է գեղարուեստականօրէն, անուանափոխուած ու հեգնանքով։ Հակառակ այդ անուանափոխութեան, մակաբոյծներուն տիպարները այնքան համոզիչ են, որ ժամանակակից ընթերցողները զանոնք նկատած են որպէս իրական մարդիկ եւ հեղինակէն պահանջած են շարունակել անոնց պատմութիւնը։
Օտեան կը ներկայացնէ այդ կեղծ յեղափոխականներուն «ծննդոցը»։ Անոնք «Հնչակ» կարդացած կամ սրճարանի մէջ օղիի ազդեցութեան տակ շաղակրատած, կամ այլ մակաբոյծներու համար ստակ հաւաքած միջոցին բռնուած են թուրք ոստիկաններէն, անարգուած, ծեծի տակ հազար անգամ սուլթանը օրհնած, ոստիկաններու ձեռք ու ոտքը համբուրած, ապա -բանտէն ազատելէ ետք- անցած են Կիպրոս, Յունաստան կամ Եգիպտոս ու «որ մենք հերոս» կը ներկայանան։ «Արդարեւ մուրացկանութեան հերոս մը», կ’եզրափակէ Օտեան։
Դառն հեգնանքով ներկայացնելով փառքի ու դրամի այդ մուրացիկները, հակառակը՝ Օտեան այնպէս հիացիկ արտայայտութիւններով կը խօսի իրաւ հերոսի, ֆիտայիի տիպարին մասին, որ հոս հատուածը կը բերեմ ամբողջական, ընթերցողս չզրկելու համար զայն ըմբոշխնելու հաճոյքէն.
«Հրացանը ուսը զարկած, մէջքին ատրճանակ ու դաշոյն, կայտառ մարդ մը, պէխերը մինչեւ ականջն ի վեր, վառ աչքեր, խիզախ, աներկիւղ կերպարանքով, որուն տեսքը յոյս մըն է իրեններուն ու սարսա՜փ՝ թշնամիներուն համար։ Լեռները կ’ապրի ան իրեն պէս կտրիճներու հետ։ Սուրհանդակին վրայ կը յարձակի, բանտերը կը կոխէ ու անմեղ բանտարկեալները կ’ազատէ, չարագործ հարստահարիչները կը սպանէ, անզօր գեղացիները կը պաշտպանէ, ինքը՝ առանձին՝ պատերազմ կը մղէ իշխանութեան դէմ։ Չըլլալիք բաներ կը պատմուէին իր վրայ, չըլլալիք բաներ, որոնք բան մը չեն իր ըրածներուն քով։ Ու իրիկունը, երբ աղջիկները կը դառնան դաշտէն, իրենց անուշ ու սիրատարփ նայուածքը ուղղելով դէպի լեռը, ուր կը գտնուի ան, սրտատրոփ ու երկիւղած կը նային երկայն ու կ’աղօթեն։ Անիկա չի՛ բռնուիր, չի՛ բանտարկուիր, չի՛ նախատուիր, չի՛ ծեծուիր, չի՛ մեռնիր…
Ահա ինչպէս կ’երեւակայեմ Հերոսը։ Ու եղած են այդպէսներ մեր վերջին տարիներու թախծագին պատմութեան մէջ։
Իսկ այն քսաներկո՞ւքը որ տեսայ…» (
Երուանդ Օտեան, Երկեր, 1960, էջ 399)։
Յիշեցինք, որ «Մահը» վէպին մէջ Նար Դոս եւս կերտած է յեղափոխութեան մակաբոյծի տիպար՝ Բազէնեանը, որ աւելի նուրբ խաբեբայ մըն է, կ’օգտագործէ նաեւ իր արտաքին տեսքը, խօսքին հմայքը եւ կը ստանայ գրեթէ առանց խնդրելու։ Նար Դոս եւս, ինչպէս Օտեան, անոր քովը դրած է իրաւ յեղափոխականին՝ Արմենակին տիպարը, որ թէեւ գործողութեան մէջ չ’երեւիր, բայց պայծառութիւն կը սփռէ վէպի հերոսներու հոգիներուն։
«Յեղափոխութեան Մակաբոյծները» հայ կեանքին մէջ ծնած այլանդակ պատկերի իրական մատուցումն է տաղանդաւոր կերպով, բայց աւելի կոչուած է մեր սահմաններուն մէջ մնալու, իսկ «Ընկեր Փանջունին» արդէն միջազգային հրապարակ ելլող գործ է։ Մեր աշխատանքէն կախուած է զայն համաշխարհային գրական արժէքներու շարքը դասելը։ Անտարակոյս միջազգային հռչակ կրնային ստանալ մեր գրողներէն շատեր, եթէ չծնէին հայ, այսինքն՝ պարտադրուած ինքնասահմանափակումի, ինչի մասին որ խօսուեցաւ։ Վկայ՝ հայազգի օտարագիր մեծ գրողները՝ Անրի Թրուայա, Անրի Վերնոյ, Վահէ Քաչա, Ուիլիըմ Սարոյեան, Արմէն Լիւպէն (Շ. Շահնուր) եւ ուրիշներ։

(շար. 6)
Լալա Միսկարեան-Մինասեան

Share.

Leave A Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.