18 ­Մա­յիս 1900. Աղ­բիւր ­Սե­րո­բի Դա­հիճ Պ­շա­րէ ­Խա­լի­լի Ահա­բե­կու­մը

0

«Ս­պա­ղան­քի ա­ւե­րիչ եւ ՍԵՐՈ­Բի սպան­նող Պ­շա­րի ­Խա­լիլ ա­ղան, որ սուլ­թա­նէն պա­տուան­շան ստա­ցած էր ի վար­ձատ­րու­թիւն իր կա­տա­րած չա­րա­գոր­ծու­թիւն­նե­րի հա­մար, ­Մու­շէն ե­րեք ժամ հե­ռու, «­Դաշ­նակ­ցու­թեան» հրո­սակ­նե­րու ձեռ­քով սպան­նո­ւած է, իր եր­կու թիկ­նա­պահ­նե­րուն հետ միա­սին։ ­Նոյն հրո­սակ­նե­րը սպան­նած են նաեւ Սե­րո­բի դա­ւա­ճան­նե­րը՝ ­Գե­տա­շէն­ցի Ա­ւէն, ա­նոր ա­ներ­ձա­գը՝ ­Շէ­նըք­ցի ­Կա­րա­պետ Առ­քո­յեա­նը եւ ու­րիշ­ներ»։

Յե­ղա­փո­խա­կան այս ազ­դով՝ Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Դ­րօ­շակ», իր ­Մա­յիս 1901ի հա­մա­րով, հայ ժո­ղո­վուր­դին կը տե­ղե­կաց­նէր ա­հա­բե­կու­մը ­Տա­րօ­նի Ա­ռիւ­ծին դա­ւադ­րա­կան սպա­նու­թեան բո­լոր պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րուն։

Այդ­պէ՛ս, 18 ­Մա­յի­սին, 117 տա­րի ա­ռաջ, ան­մո­ռա­նա­լի էջ մը ար­ձա­նագ­րո­ւե­ցաւ նոր ժա­մա­նակ­նե­րու հա­յոց յու­շա­տետ­րին մէջ։
1900ի մա­յի­սեան այս­պի­սի օր մը, ­Սա­սու­նի լեռ­նե­րուն վրայ, դաշ­նակ­ցա­կան ֆե­տա­յի­նե­րը ար­դար վրէ­ժը լու­ծե­ցին ­Սե­րոբ Աղ­բիւ­րի ա­նարգ սպա­նու­թեան եւ գլխա­տու­մին։

Անդ­րա­նի­կի, ­Գէորգ ­Չա­ւու­շի եւ Ս­պա­ղա­նաց ­Մա­կա­րի գլխա­ւո­րու­թեամբ, հայ ֆե­տա­յիք գոր­ծադ­րե­ցին Պ­շա­րէ ­Խա­լի­լի ա­հա­բեկ­ման ու գլխատ­ման դաշ­նակ­ցա­կան ո­րո­շու­մը։

1 ­Նո­յեմ­բեր 1899ին, մեծ հայ­դու­կա­պե­տը՝ Աղ­բիւր ­Սե­րոբ, հա­յա­նուն դա­ւա­ճան ու մատ­նիչ Ա­ւէի եւ ա­նոր եղ­բօր ձե­ռամբ նեն­գօ­րէն սադ­րան­քի զոհ եր­թա­լով՝ իբր թէ հիւ­րա­սի­րո­ւե­լով, բայց դա­ւադ­րա­բար թու­նա­ւո­րո­ւե­լով, իր ըն­տա­նի­քով ու զէն­քի ըն­կեր­նե­րով շրջա­պա­տո­ւե­ցաւ քիւրտ ցե­ղա­պետ Պ­շա­րէ ­Խա­լի­լի զօր­քին կող­մէ։

Ա­ռի­ծա­սիրտ ­Սե­րոբ մին­չեւ վեր­ջին շունչ կռո­ւե­ցաւ դա­ւա­դիր ո­սո­խին դէմ, բայց թու­նա­ւո­րո­ւած ու ա­նոյժ էր մար­մի­նը եւ ին­կաւ զէն ի ձե­ռին։

Ա­րիւ­նար­բու սուլ­թա­նին՝ ­Հա­մի­տի ձեռ­նա­սուն ­Խա­լիլ Ա­ղան չբա­ւա­րա­րո­ւե­ցաւ ­Սե­րո­բի սպա­նու­թեամբ, այ­լեւ գա­զա­նա­բար գլխա­տեց ­Սաս­նոյ քա­ջա­րի հե­րո­սին մար­մի­նը եւ, ցի­ցի մը վրայ դնե­լով ­Սե­րո­բի գլու­խը, ­Բա­ղէ­շի հրա­պա­րա­կին վրայ ցու­ցադ­րու­թեան ա­ռար­կայ դար­ձուց՝ բա­րո­յա­պէս ա­հա­բե­կե­լու հա­մար հայ ժո­ղո­վուրդն ու ա­նոր ա­զա­տագ­րու­թեան հա­մար զէնք բարձ­րա­ցու­ցած հայ քա­ջոր­դի­նե­րը։
Աղ­բիւր ­Սե­րո­բով մարմ­նա­ւո­րո­ւած ­Հայ­կա­կան Ա­զա­տա­մար­տի ան­պար­տե­լիու­թեան խորհր­դա­նիշն էր, որ ծան­րա­գոյն հա­րո­ւա­ծի տակ առ­նո­ւե­ցաւ այդ­պէս՝ դա­ւադ­րա­բար սպան­նո­ւե­լով եւ ա­նար­գա­կան ցու­ցադ­րու­թեան են­թար­կո­ւե­լով։

Նա­հա­տա­կո­ւե­ցաւ Ախ­լա­թի ան­մահ քա­ջը՝ ­Սե­րոբ, որ «­Սուլ­թա­նի երկ­րին մէջ ա­ռանց հա­ցի մնա­ցէք, ա­ռանց զէն­քի մի մնաք» իր ա­մէ­նօ­րեայ պատ­գա­մով, բո­ցա­վա­ռած էր հայ յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման գա­ղա­փա­րա­կան մեծ խա­րոյ­կը։
Նա­հա­տա­կո­ւե­ցաւ հայ ֆե­տա­յա­կան շարժ­ման ան­վի­ճե­լի ա­ռաջ­նոր­դը, ո­րուն յի­շա­տա­կին հայ գու­սան­ներն ու բա­նաս­տեղծ­նե­րը եր­գե­ցին՝

Նեմ­րու­թայ սա­րը հա­զար ակն ու­նի՝
Հա­զարն էլ Մ­շու դաշտն ի վայր կ­’եր­թայ —
Մե­նակ ­Սե­րո­բի աղ­բիւ­րը սրտի
Խեղճ ժո­ղո­վուր­դի սրտին մէջ կ­’եր­թայ —
Ա­զատ օ­րե­րի, դա­լար օ­րե­րի
Ծա­րաւ ժո­ղո­վուր­դի սրտին մէջ կ­՛եր­թայ…

Ո՛չ դա­ւա­ճան-մատ­նի­չը, ոչ ալ դա­հի­ճը կրնա­յին ան­պա­տիժ մնալ։
Հայ ժո­ղո­վուր­դը ար­դար վրէժ կը պա­հան­ջէր։

Հայ ֆե­տա­յա­կան շարժ­ման պայ­ծառ ճա­կա­տէն պէտք էր սրբել ­Սե­րո­բի մատ­նու­թեան եւ գլխատ­ման պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րուն ան­պա­տիժ մնա­լու ա­մօ­թի սեւ մու­րը։

Եւ ­Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նը ո­րո­շեց դա­ժա­նա­գոյն պա­տի­ժի են­թար­կել դա­ւա­ճան Ա­ւէն ու Պ­շա­րէ Խա­լի­լը։

Եւ Անդ­րա­նիկ, ­Գէորգ ­Չա­ւուշ ու Ս­պա­ղա­նաց ­Մա­կար ա­ռաջ­նոր­դե­ցին հայ ֆե­տա­յի­նե­րու վրի­ժա­ռու խում­բը՝ նախ դա­ւա­ճան-մատ­նի­չը, ա­պա եւ դա­հի­ճը ա­հա­բե­կե­լով։

Ինչ­պէս որ Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Դ­րօ­շակ» ա­տե­նին, 1901ի իր 7րդ՝ ­Սեպ­տեմ­բե­րի հա­մա­րին մէջ, ­Սե­րոբ Աղ­բիւ­րի կեն­սագ­րու­թեան նո­ւի­րո­ւած յօ­դո­ւա­ծա­շար­քի եզ­րա­փա­կիչ մա­սով կը նկա­րագ­րէր, «քա­նի մը ա­միս­ներ ան­ցած՝ հայ­դուկ­նե­րը գի­շեր մը մտան դա­ւա­ճան Ա­ւէի տու­նը, ուր պա­տահ­մամբ կը գտնո­ւէր նաեւ իր մեղ­սա­կից եղ­բայ­րը։ ­Մո­մե­րը վա­ռած՝ սկսան հար­ցաքն­նել։

Ա­ւէն ան­կապ խօս­քեր կը թափթ­փէր բեր­նէն. դա­ւա­ճա­նու­թեան մաս­նա­կից քա­նի մը հա­յե­րու ա­նուն­նե­րը տա­լէ ետք՝ լե­զուն կա­պո­ւե­ցաւ։ Ե­րե­սուն գնդակ­ներ մաղ­մաղ ը­րին ա­նոր մար­մի­նը. վի­րա­ւո­րե­ցին ա­նոր որ­դին եւ սպան­նե­ցին մեղ­սա­կից եղ­բայ­րը։ Ժո­ղովր­դի սրտին հա­մա­պա­տաս­խան այդ ար­դար եւ ճշմար­տա­պէս հայ­րե­նա­սի­րա­կան վրէ­ժը եր­կինք ու եր­կիր ու­րա­խա­ցուց»…
Բայց դա­ւա­ճան-մատ­նիչ­նե­րուն մա­հա­պա­տի­ժը միայն սկիզբն էր եր­կանց։

Ար­դա­րա­գոյն Վ­րէ­ժի բուն թի­րա­խը քիւրտ ցե­ղա­պետ Պ­շա­րէ ­Խա­լիլ ա­ղան էր, որ «Դ­րօ­շակ»ի միեւ­նոյն վկա­յու­թեամբ՝ ե­ղած էր «­Սա­սու­նի կո­տո­րա­ծի ժա­մա­նակ ա­ռա­ջին դեր խա­ղա­ցո­ղը, Ս­պա­ղան­քի կո­տո­րա­ծին հե­րո­սը եւ ­Սե­րո­բի վրայ յար­ձա­կող ու­ժին ա­ռաջ­նոր­դը։ ­Բո­լոր ­Սա­սու­նը ա՜խ կը քա­շէր ա­նոր ձեռ­քէն, ո­րուն կուրծ­քը սուլ­թան Հա­միդ պա­տո­ւան­շան­նե­րու տակ խեղ­դած էր։

«Այս մար­դը քայլ չէր փո­խեր, որ հա­յե­րուն դժբախ­տու­թիւն մը չպա­տա­հէր։ ­Հայ­դուկ­նե­րը ա­ռիթ հա­մա­րե­ցին այդ գա­զա­նին ա­րիւ­նը խմել։ Ե­րե­սուն հո­գիէ բաղ­կա­ցած հայ­դու­կա­յին խում­բը, Անդ­րա­նի­կի — որ ի­րեն նշա­նա­բան ընտ­րած է չխնա­յել թշնա­մուն -, Ս­պա­ղան­քի գիւ­ղա­պետ ­Մա­կա­րի եւ Սեդ­րա­կի ա­ռաջ­նոր­դու­թեամբ, բռնե­ցին հրէ­շը Մառ­նիկ եւ ­Հա­ւա­տո­րիկ գիւ­ղե­րուն մօտ իր ութ ոս­տի­կան­նե­րով եւ ե­րեք հայ ծա­ռա­նե­րով, ո­րոնք ա­ղա­յին իբր գրաստ կը ծա­ռա­յէին՝ ա­նոր գոյ­քե­րը կրե­լով։ Խա­լիլ ա­ղան ու­զեց փախ­չիլ. վրի­ժա­ռու գնդա­կը հա­սաւ եւ ա­նոր ձին գլո­րեց. ա­ղան հե­տիոտն ճո­ղոպ­րիլ ու­զեց։ ­Հայ­դուկ­նե­րը հա­սան ե­տե­ւէն. երբ բռնե­ցին, ար­դէն լե­զուն կա­պո­ւած էր։ ­Գոր­ծած բո­լոր ո­ճիր­նե­րը, գա­զա­նու­թիւն­նե­րը, ա­նօ­րէ­նու­թիւն­նե­րը ա­նոր ե­րե­սին տա­լէ ետք՝ ա­ռին պա­տո­ւան­շան­նե­րը, շան­սա­տակ ը­րին տեղ­նու­տե­ղը եւ գլուխն ալ կտրե­լով՝ շա­րու­նա­կե­ցին ի­րենց ճամ­բան»…

Ա­հա թէ ինչ­պէ՛ս լու­ծո­ւե­ցաւ ­Սե­րոբ Աղ­բիւ­րի վրէ­ժը։
Այդ­պէ՛ս մաք­րո­ւե­ցաւ հայ ֆե­տա­յա­կան շարժ­ման պայ­ծառ ճա­կա­տը։
Եւ հա­յոց սե­րունդ­նե­րուն իբ­րեւ ան­կորն­չե­լի ա­ւանդ կտա­կո­ւե­ցաւ «­Սե­րոբ ­Փա­շա­յի եր­գը»՝

Ով որ քաջ է ի՜նչ կը սպա­սէ,
Ար­դէն ժա­մա­նակն է թող գայ.
Մահ-պա­տե­րազ­մի օր­հաս է,
Ով որ ան­վախ, քաջ է՝ թո՛ղ գայ։

Վեր­ջա­պէս մենք ու­նինք կռիւ,
Զէն­քով պի­տի մաք­րենք հա­շիւ,
Մեր հայ­րե­նեաց փառքն ու պա­տիւ,
Սե­րոբ փա­շան սի­րո­ղը թո՛ղ գայ։

Ա­րեամբ գրո­ւած իր այս անջն­ջե­լի պատ­գա­մով՝ 18 ­Մա­յիս 1900ը կը խորհր­դան­շէ սե­փա­կան պատ­մու­թեան ու ազ­գա­յին յի­շո­ղու­թեան հետ՝ Հա­յաս­տա­նի պայ­ծառ ա­պա­գա­յին հաշ­ւոյն հա­շո­ւի նստե­լու, հայ ֆե­տա­յի­նե­րու ար­դա­րա­դատ պայ­քա­րի ու­ղին ան­վե­հեր շա­րու­նա­կե­լու եւ վե­րա­նո­րոգ թա­փով յաղ­թա­նա­կի ա­ռաջ­նոր­դե­լու հա­յոց սերն­դա­կերտ ուխ­տը։

Ն.

Share.

About Author

Leave A Reply