Նոյնը զգացեր էի Օրհան Փամուքի հանդէպ, երբ առաջին անգամ ձեռքերուս մէջ բռներ էի իր վէպերէն մէկը՝ «Ձիւն»-ը: Երկար տեւեր էր ընթերցումի սկսիլս. չէի ուզեր ճանչնալ զինք: Իսկ ընթերցումը աւարտելէս ետք, չէի ուզեր ընդունիլ որ լա՛ւ գրագէտ է ինք (գրականութեան Նոպէլեան մրցանակ 2006-ին), եւ լա՛ւ գրուած վէպ մըն է իր «Ձիւն»-ը:

Հիմա նոյնն է կացութիւնը՝ չէի ուզեր աւելի ծանօթանալ Շաֆաքի հետ – արդէն ծանօթ էի իրեն մէկէ աւելի իր վէպերը կարդացած

ըլլալով –  պարզապէս որովհետեւ… թուրք է: Բայց պէ՛տք է ճանչնալ զինք եւ իր նմանները, իմանալ իրենց մտածելակերպը, մանաւանդ երբ իրենց վէպերուն մէջ կ’անդրադառնան հայերուն, ցեղասպանութեան, եւ յաճախ այդ իսկ պատճառով

կը բանտարկուին, կամ խոյս կու տան երկրէն:

Ստիպուած էի ճանչնալ զինք, որպէս ներկայացուցիչ իր տեսակին՝ գրագէտ բայց/եւ թուրք. դիմեցի իրեն հարցումներովս:

Էլիֆ Շաֆաք -Հարցում հարցնելէ առաջ, ե՛ս հարց տամ քեզի. գիտե՛ս որ ցեղասպանութիւնը Թուրքիոյ մէջ թապու հարց է:

Ես-Գիտե՛մ:

Է.Շ.-Ինչո՞ւ ուրեմն կ’ուզես զիս վտանգի ենթարկել:

Ե-Նախ՝ վտանգի գիծէն հեռու ես՝ Լոնտոն կ’ապրիս, եւ յետոյ՝ որովհետեւ գիտեմ նաեւ, թէ կ’ուզես այդ մասին խօսիլ: Բայց ի՞նչ գիտես Հայոց Ցեղասպանութեան մասին՝ հանգամանօրէն խօսելու համար:

Է.Շ. Որպէս պարզ քաղաքացի, ոչինչ գիտեմ, որովհետեւ պատմութեան ա՛յդ բաժինը կամ ամբողջութեամբ լռուած է, կամ՝ խեղաթիւրուած: Բայց որպէս գրագիտուհի, փորձեր եմ գիտնալ իրողութիւնը, գոնէ կարեւոր մաս մը անկէ:

Ե. «Մաս մը»… յստակ կեցուածք է: Քու բոլո՞ր գիրքերդ քաղաքական բնոյթ ունին:

Է. Շ. Քաղաքական կամ մարդկային: Վերջինը օրինակ՝ «Երկնքին Մէջ Գետեր Կան» (There Are Rivers in the Sky), քաղաքական կը համարեմ, որովհետեւ հոն կը պատմեմ Եզիտիներու ջարդը, զոր աշխարհը կ’անգիտանայ: Քաղաքական է նաեւ այն իրողութիւնը, որ ապագայի պատերազմները բոլորը ջուրի համար, կամ ջուրի պակասին համար պիտի մղուին: Ասիկա բնապահպանական խնդիր ըլլալէ աւելի, կը տեսնես որ քաղաքական խնդիր է, ու ես այդ մասին կը պատմեմ վէպիս մէջ:

Ե. Շա՜տ ծամծմուած հարցում մը՝ ինչո՞ւ կը գրես:

Է. Շ. Որովհետեւ շատ արագ հասկցայ, թէ գրականութիւնը անտարբերութեան դէմ պատերազմող ամէնէն ազդու միջոցն է, իսկ անտարբերութեան գլխաւոր զէնքը՝ ազգային յիշողութիւնը վերջնականապէս ջնջելն է: Գրագէտը կը պատերազմի իր գրիչով, ազգի մը հաւաքական յիշողութիւնը պահպանելու համար:

Ե. Ամէնէն աւելի սիրեր եմ «Իսթամպուլի Փիճը» վէպդ, թերեւս որովհետեւ անմիջականօրէն կապ ունի մեզի հետ: Այդ վէպին պատճառով քեզ դատարան քաշեր են «թրքութիւնը վիրաւորելու» մեղադրանքով: Քեզ դատարան քաշեր են՝ հասկցայ, բայց գիրքիդ հերոսները ինչպէ՞ս դատարան քաշեր են, ատիկա չհասկցայ…

Է. Շ. Լաւ որ հերոսներս դատարան քաշեր էին, որովհետեւ այդ հերոսներուն դէմ ապացոյցներու բացակայութեան պատճառով փրկուեցայ…

Ե. (հազիւ զսպելով ծիծաղս) Շատ անհեթեթ կացութիւն է սակայն, չե՞ս կարծեր:

Է. Շ. Աւելի անհեթեթը գիտե՞ս ինչ է՝ Եւրոպայի այն համոզումը, թէ քու երկրէդ դուրս նիւթերու մասին չես կրնար գիրք գրել: Գիտե՞ս որքան պայքարեր եմ հրատարակիչներուն դէմ, այդ թիւր համոզումին պատճառով:

Ե. Աւելի դիւրին չէ՞ որ նման քաղաքական նիւթեր չարծարծես:

Է. Շ. Թերեւս դիւրին է, այո՛, բայց որովհետեւ ես կու գամ երկրէ մը, ուր ժողովրդավարութիւն չկայ, կամ եղածը անոր մէկ ծաղրանկարն է, քաղաքական նիւթեր չգրելու պերճանքը չունիմ դժբախտաբար, ստիպուած եմ արձագանգել շուրջս կատարուող իրադարձութիւններուն:

Ե. Եթէ գրելը քաղաքական է քեզի համար, ընթերցո՞ւմն ալ քաղաքական կեցուածք կը սեպես:

Է. Շ. Այո՛, ընթերցումը դիմադրութեան ձեւ մըն է. չե՞ս տեսներ թէ կարգ մը կողմեր միայն  «մէկ» գիրք կարդալ կ’արտօնեն եւ կը քաջալերեն, եւ անմիջապէս կը հետապնդեն ան, որ կը համարձակի խորունկ եւ լայնածիր ընթերցումներ կատարել:

Ե. Ճիշդ ես: Այլ հարցում մը՝ քեզի համար կ’ըսեն՝ թուրք-անգլիացի, հաւասարում դնելով երկուքին միջեւ, թէեւ մէկը ազգութիւնդ է, միւսը՝ քաղաքացիութիւնդ, բայց ըստ քեզի, ինչո՞ւ համար օրինակ Սարոյեանին մասին կ’ըսուի՝ «արմատներով հայ ամերիկացի գրագէտ»…

Է. Շ. (առանց րոպէ մը յամենալու) թերեւս որովհետեւ Թուրքիան հզօր երկիր է, մինչ հայերը… Բայց մի՛ մոռնար որ ես Սթրասպուրկ (Ֆրանսա) ծներ եմ, այսինքն սկիզբէն իսկ ծննդավայրս Թուրքիան չէ: Թերեւս վայրը ազդեցութիւն ունի նաե՛ւ մտածելակերպին վրայ:

Ե. Ես կը կարծեմ թէ ընտրութեան հարց է՝ կ’ընտրես թո՞ւրք ըլլալ, թէ՞ ծագումով թուրք, որովհետեւ ըստ այդ ընտրութեանդ կը գրուի կենսագրութիւնդ:

Է. Շ. Ճի՛շդ այդպէս:

Չի մանրամասներ, ինծի ձգելով պատասխանին տողատակերը կարդալ, միաժամանակ զերծ մնալով պատասխանատուութենէ:

Է. Շ. Այսպէս չոր ու ցամա՞ք պիտի անցնի այս զրոյցը. գոնէ սուրճ մը չառնե՞նք,- կ’ըսէ, տրամադրութիւն փոխելու յստակ ճիգով:

Սուրճը մտերմութիւն կ’ենթադրէ, մտերմութիւն կը ստեղծէ, իսկ ես չեմ ուզեր մտերմանալ իր հետ: Բայց ձեւով մը ստիպուած եմ ընդառաջել, երբ ինք կ’առաջարկէ: Կը կանչեմ սպասեակը եւ երկու նէսքաֆէ կ’ապսպրեմ: Ինք կը խմէ արագ-արագ, մինչ իմս դանդաղօրէն կը պաղի, մոռցուած կամ մոռացութեան տրուած:

Ե. Եթէ Քարամազով Եղբայրները եւ Տոն Քիշոթը դասական գրականութիւն կը համարուին, կրնա՞ս ըսել թէ քու վէպերէդ մէկը, օրինակ «Սիրոյ 40 Օրէնքներ» կամ «Երկնքին Մէջ Գետեր Կան» կրնայ դասական համարուիլ. ինչո՞ւ:

Է. Շ. Ատիկա ժամանակը պիտի որոշէ:

Ե. Ամերիկայի պարագային ծախուած գիրքերուն քանակն է որ կ’որոշէ, համաձայն չե՞ս:

Է. Շ. Կրնամ համաձայն ըլլալ, բայց Ամերիկան մինակը չէ գիրքերուն արժէքը որոշողը: Աւելի «դասական» երկիրներ կան…

Ե. Երկիդ մէջ լռութիւններ կա՞ն:

Զրոյցին սկիզբէն ի վեր առաջին անգամ է որ զարմացած կը նայի ինծի, թէեւ դէմքին վրայ այդ զարմանքը չկայ, միա՛յն նայուածքին մէջ:

Է. Շ. Գրականութիւնը լռութիւնը զանցելու միջոց է. թերեւս վէպերս հոնկէ կը սկսին, ինչպէս «10 Վայրկեան Եւ 38 Երկվայրկեան Այս Զարմանալի Աշխարհին Մէջ» վէպս: Իսթամպուլի մէջ գերեզմանատուն մը կայ, որ «Անընկերներու Գերեզմանատուն» կը կոչուի, եւ ուր կը թաղուին ընկերութեան լուսանցքին ապրողները՝ պոռնիկներ, HIV-էն եւ նման հիւանդութիւններէ մահացածներ, ինքնասպաններ, գաղթականներ, որոնք իրենց կեանքը կորսնցուցեր են Եւրոպա հասնելու ճամբուն վրայ… Գրականութեան մէջ կայ ցանկութիւնը երկուութիւնները հերքելու, անզգամութիւնն ու անտարբերութիւնը յաղթահարելու, հասկացողութիւնն ու կարեկցանքը զարգացնելու, եւ կառուցելու կապեր, որոնք կը յարգեն կացութիւններու եւ մարդոց բարդութիւնն ու նրբերանգները: Ինչպէ՞ս

կը սպասես որ լռութիւն ըլլայ երկիս մէջ:

(Շար. 1)