Տարօն վաթսունն անց մարդ մըն էր՝ փոթորիկներ տեսած, կեանքի ձմեռներուն դէմ կանգնած։ Տասը տարիէ աւելի, լոյսը բացուելուն պէս, իր օրը կը սկսէր ծայրի սրճարանին մէջ։
Անոր մատներուն ճարպիկութիւնը, սրտին շոյուն գորովը,
կը միանային իւրաքանչիւր սուրճի բաժակին։ Կարծես սրտով կը չափէր սուրճը. ով որքան քաղցր կը նախընտրէ, ով ինչ չափով կը փափաքի ջերմութիւնը: Այսպիսով, ամէն մարդ առանց պատուիրելու կը ստանար իր սիրած համն ու չափը։
Տարօն մարգարէ մը չէր, բայց իր գործին մէջ՝ գրեթէ ունէր մարգարէական կանխագուշակութիւն: Կը զգար ո՛վ, ե՛րբ պիտի մուտք գործէ, ի՛նչ պիտի ըսէ եւ ո՛ւր պիտի նստի։ Այս բոլորը՝ ապառնի ընթերցումներ չէին։ Պարզապէս՝ ապրումի արհեստ։
Մարթին՝ սրճարանին տէրը, հաշուարկող մարդ մըն էր, բայց Տարօնին կը վստահէր անշուշտ։ Ամէն հաշիւ, ամէն մուտք ու ելք՝ իր գլխուն տակն էր։ Ան՝ միշտ այնտեղ էր՝ բաժակներուն արանքը, եւ իւրաքանչիւր առաւօտ իր ներկայութիւնը լոյսի պէս կը զգացուէր։
Ու օր մը… Տարօն մտաւ սրճարան սովորական քայլերով։ Բայց այն առտուն սրահը արդէն ուրիշ էր։
Անծանօթ դէմքեր, մետաղական նոր փայլող սարքեր, խիտ տուփեր։ Ոչ ոք բարեւեց։ Ոչ ոք աչքը բարձրացուց։
Ճիշդ այն վայրը, ուր ինք տարիներով կանգնած էր, այժմ գրաւած էր փայլփլող էսփրէսսոյի մեքենան։ Քրոմապատ մակերեսը
կը շողար իբրեւ լուռ յայտարարութիւն, թէ ուրիշ իրականութիւն մը սկսած է։
Տարօն նայեցաւ այդ մեքենային՝ ինչ-որ անսովոր աչքերով։ Ո՛չ ատելութիւն, ո՛չ զարմանք, այլ՝ անսահման դատարկութիւն։ Այնտեղ, ուր իր սիրտը կը դնէր բաժակներուն մէջ, հիմա կար սարք, որ սուրճը
կը պատրաստէր՝ անսխալ ճշգրտութեամբ, բայց առանց հոգիի ջերմութեան։ Այդ մեքենան ոչինչ գիտէր տարեց յաճախորդի ձեռքերու դողին մասին։
Եւ այդ պահուն՝ Տարօն իսկապէս զգաց, թէ ինք այլեւս տեղ չունէր սրճարանին մէջ։ Ոչ թէ որովհետեւ իրեն բան մը ըսած էին, այլ որովհետեւ… սիրտը այլեւս պէտք չէր։
Մարթին մօտեցաւ՝ պաղ ժպիտով։ Թեւէն բռնեց։
– Տարօ՛ն… ժամանակները կը փոխուին։ Նոր համակարգը հիմա ամէն բան կը վերահսկէ։ Հաշիւները, գնումները, սպառումը, նոյնիսկ յաճախորդներուն նախասիրութիւնները։ Հիմա ամէն բաժակ ճիշդ չափով, անսխալ ճաշակով: Բայց՝ մենք միշտ պիտի յիշենք դուն ինչ տուած ես մեզի…այս տեղին:
Մարթինին վերջին բառերը Տարօնին կոկորդին կը կախուէին: Վերջինս երկչոտ քայլերով դուրս ելաւ։
Այդ օր, ժամէն առաջ տուն դարձաւ։ Կինը՝ զարմացած. – Ի՞նչ պատահած է, Տարօն…
Ինք չպատասխանեց։ Հագուստը փոխեց, նստաւ աթոռին, ու թաց աչքերով երկար նայեցաւ ձեռքերուն։ Այդ ձեռքերը, որ գործիքը եղած էին իր ներաշխարհի արտայայտութեան, հիմա՝ պարապ, օտարացած գործէն, կացութենէն, իսկապէս՝ ինքզինքէն։
Ներքին ձայն մը կը գոռար անոր մէջ. «Իմ տեղս արդէն չկայ։ Քանի որ գործիք մը աւելի ճշգրի՞տ կը չափէ… քան իմ սիրտս…»։
Յաջորդ առտու սրճարան երթալու փոխարէն՝ գնաց այգի։ Նստաւ թզենիի մը տակ։ Տերեւներուն խշշոցը յանկարծ սրճարանին հին կաթսային ձայնը յիշեցուց։ Այն՝ որ ինք անձամբ կը պահէր կրակին վրայ, սրտով
կը տաքցնէր ջուրը, որպէսզի սուրճին մէջ գորով ալ յորդի։
Երկու օր ետք այլեւս չերեւցաւ սրճարանին մէջ։
Շաբաթ մը անց, սրճարանին անկիւնը նստող պապիկներէն մէկը հարցուց.
– Իսկ Տարօնը… ո՞ւր է։
Մարթին ուսերը շարժեց։
– Ամէն բան հիմա համակարգուած է։
Սրճարանին մէջ ժամանակը այլեւս սրտով չէր շարժեր: Իսկ Տարօն մինակ էր:
Ո՛չ բարկացած, ո՛չ խռոված։ Միայն վիրաւոր։ Խորքէն լուռ, փխրուն, ինչպէս բաժակ մը, որուն ճեղքը տեսանելի չէ, բայց սուրճին տաքութիւնը կը սահի այդ ճեղքէն։
Երբեմն կը քալէր սրճարանէն հեռու, անկիւն մը, ուր ծառի մը շուքը կու գար ճիշդ դուռին դիմաց։ Կը դիտէր ներսի մեխանիկ շարժումը: Փայլող սարքերը: Եւ մտքին մէջ կը ծագէր միակ հարցումը. «Արդեօք մարդիկ օր մը պիտի հասկնա՞ն, թէ այդ մեքենան որ անսխալ, ճշգրիտ հաշիւներ կ’ընէ, երբեք չի գիտեր սրտով պատրաստուած սուրճի համը…»։
Սարգիս Քէլ Խաչերեան